By Θανατοναύτες
Η Ελευσίνα, μία από τις πέντε πιο σημαντικές πόλεις της αρχαιότητας, προσβάσιμη μέσω της Ιεράς Οδού – 21 χλμ. δυτικά της Αθήνας, στο Θριάσιο Πεδίο και το βoρειοδυτικότερο άκρο του Σαρωνικού κόλπου, απέναντι από τη Σαλαμίνα, γενέθλια πόλη του Αισχύλου, ήταν γνωστή για τα Ελευσίνια Μυστήρια.
Η τελετουργία τους αναπαριστά τον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης από τον θεό του Κάτω Κόσμου, Άδη, το ταξίδι αναζήτησης από τη μητέρα της, θεά Δήμητρα και την επιστροφή της όμορφης κόρης για μερικούς μήνες. Κατά τη διάρκεια της απεγνωσμένης της περιπλάνησης, ο βασιλιάς Κελεός τη φιλοξενεί στην Ελευσίνα κι εκείνη αποκαλύπτει στους Ελευσίνιους τις μυστικές ιεροτελεστίες και την εκ νέου καλλιέργεια των αγρών, παρακινώντας τους να χτίσουν ένα ιερό προς τιμήν της.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Αναλυτικά ο μύθος στο βιβλίο του Καρλ Κερένυϊ ‘Η μυθολογία των Ελλήνων’, βιβλιοπωλείο της Εστίας (σελ. 219-230)
Τα Ελευσίνια Μυστήρια με πομπή από την Αθήνα διοργανώνονταν κάθε χρόνο για σχεδόν δύο χιλιετίες (1600 πΧ-400 μΧ). Εάν κάποιος αποκάλυπτε συγκεκριμένες λεπτομέρειες από την τελετή μύησης, κινδύνευε να τιμωρηθεί με θάνατο. Αυτός είναι ο λόγος που ένα πέπλο μυστηρίου καλύπτει μέχρι και σήμερα το ακριβές τους περιεχόμενο. Κατά τη διάρκειά τους οι συμμετέχοντες έπιναν κυκεώνα, ένα ιερό ποτό με βάση το κριθάρι, που ίσως περιείχε τον μύκητα ερυσίβη, ο οποίος συχνά προκαλεί παραισθήσεις.
Henri Cartier Bresson, προαύλιος χώρος Μουσείου Ελευσίνας, 1953 > Όπως σημείωνε η Μυρσίνη Ζορμπά, “οι φωτογραφίες που τράβηξαν στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας ο Henri Cartier Bresson και ο Ανδρέας Εμπειρίκος με διαφορά δύο ετών (1953 και 1955), έχουν την ίδια οπτική γωνία: με φόντο και σε άμεση επαφή με τα φουγάρα των βιομηχανικών εργοστασίων. Η ψηλή καμινάδα της οινοπνευματοποιίας Βότρυς που καπνίζει από το 1906, ο θολός ουρανός και τα λευκά από σκόνη κτίρια της τσιμεντοβιομηχανίας Τιτάν. Πώς βρέθηκαν τόσο κοντά οι δύο κόσμοι, χωρίς να κρατηθούν οι αναγκαίες αποστάσεις; Ποιος θα βγει νικητής από αυτή την αθεράπευτα ανταγωνιστική αναμέτρηση;” Είχε γράψει, ακόμη, ότι: “Ο θάνατος έχει πολιτική και πολιτισμική διάσταση, δεν είναι πέρασμα, είναι μαθητεία. Δεν είναι ατύχημα, συγκινησιακή απώθηση ή συντριβή, είναι συναισθηματική αγωγή. Η πιο απαιτητική κοινωνική αλληλεγγύη. Μια χρήσιμη εναλλακτική γραμματική της ζωής, που μπορεί να μας μαθαίνει ποιοι ζουν δίπλα μας και πώς να τους αγαπάμε, εγκαίρως. Μια πολιτική οικονομία ανθρώπινης συμβίωσης, που αντιστέκεται στο ναρκισσισμό, τη μοναξιά, τον φόβο, τον πανικό και κατοικεί την κουλτούρα της καθημερινής ζωής.”
Με τη συνδρομή της Αφηγηματικής Αρχαιολογίας αποκτούν φωνή τα θραύσματα και αναβιώνει η ‘νεκρόπολη’ του χώρου. Στο Μουσείο φιλοξενούνται, ανάμεσα σε άλλα, το υπερφυσικού μεγέθους άγαλμα της Κιστοφόρου Κόρης, μία εκ των δύο Καρυάτιδων που στήριζαν τη στέγη των Μικρών Προπυλαίων (1ος αι. πΧ), αλλά και το ακέφαλο άγαλμα του Ασκληπιού (4ος αι. πΧ). Ρωμαίοι αυτοκράτορες, όπως ο Αδριανός και ο Μάρκος Αυρήλιος, αφού μυήθηκαν στις τελετές, υπήρξαν προσκυνητές, ευεργέτες και ανακαινιστές του ιερού.
Συνολικά 130 Μυστήρια Μετάβασης έχουν προγραμματιστεί με αφορμή την ανακήρυξή της σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα για το 2023 (λόγω αναβολής το 2021 με την πανδημία) – μια ιδιότητα που η Ελευσίνα μοιράζεται με την Τιμισοάρα της Ρουμανίας και τη Βεσπρέμ της Ουγγαρίας. Το ‘0’, στο παράκτιο μέτωπο της πόλης, σε ιδέα του Μιχαήλ Μαρμαρινού και σκηνοθεσία του Chris Baldwin εγκαινίασε τη διοργάνωση. Tο ‘Μυστήριο 29: Ωμό Μουσείο’ μετακομίζει από το Μπενάκη.
Το ‘44’ παραπέμπει στις 7 Στήλες του Heiner Goebbels στο Παλιό Ελαιουργείο. Για τις ανάγκες του ‘99’, η καλλιτεχνική κολεκτίβα από την Αμβέρσα του Βελγίου TimeCircus διέσχισε την Ευρώπη με το πλοίο ξηράς ‘Landship’. Το ‘111’ του Κολομβιανού εικαστικού Juan Sandoval αναφέρεται στον ‘πήλινο στρατό της Ελευσίνας’, το εργατικό της δυναμικό.
Στο ‘120’ ο Νίκος Ναυρίδης θυμίζει τους θανατοναύτες – όπως ονομάζονται εκείνοι που επισκέφτηκαν τον Κάτω Κόσμο και επέστρεψαν, καταλύοντας τον θάνατο. Το ‘177’ επεξεργάζεται οράματα, με ίδια προέλευση.
Μυστήριο ‘22’, Κωστής Βελώνης, ‘Στάχυα πέφτουν σε τσιμεντένια δάπεδα’ > “Σε αυτό το σημείο σκόνταψε και γλίστρησε η Περσεφόνη, στη δική μου γλώσσα. Μια ατυχία που μπαίνει σε εισαγωγικά. Γιατί είναι σημαντικά στην ανθρωπινότητά μας, η ατυχία, το εμπόδιο, η αναποδιά. Είναι ένας τρόπος μάθησης.” (elculture.gr)
Μυστήριο ‘108’, ‘Κάμαρες’, Ευρυπίδης Λασκαρίδης
Η πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου παρατήρησε στην ομιλία της στην τελετή έναρξης:
“Τριάντα οχτώ χρόνια μετά τη δημιουργία του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης από τη Μελίνα Μερκούρη, μια τέταρτη ελληνική πόλη, μετά την Αθήνα το 1985, τη Θεσσαλονίκη το 1997 και την Πάτρα το 2006, υποδέχεται τον θεσμό.
Πόλη ιερή κατά την αρχαιότητα, βιομηχανική κατά τον εικοστό αιώνα, κακοποιημένη βάναυσα από την άναρχη ανάπτυξη, την οποία επέβαλε η πίεση της ανάγκης αλλά και η αντιπνευματικότητα της σύγχρονης εποχής – η Ελευσίνα διατηρεί, ωστόσο, αινιγματικά γόνιμο και ποιητικό, το βίωμα μιας συνύπαρξης: της αρχαίας θρησκείας με τη χριστιανική, του ειδυλλιακού αττικού τοπίου με τον βιομηχανικό βανδαλισμό, της μεταβιομηχανικής αμηχανίας με την αναζήτηση επικοινωνίας και την επάνοδο στις ανθρωπιστικές και πολιτιστικές αξίες.
Όπως σημείωνε ο Αμερικανός συγγραφέας και λάτρης του ελληνικού τοπίου Χένρι Μίλερ στον ‘Κολοσσό του Μαρουσιού’: «Στην πραγματικότητα, η Ελευσίνα είναι ανέπαφη. Τα παλιά συντρίμμια, η διασπορά, το θρυμμάτισμα, η σκόνη είμαστε εμείς. Η Ελευσίνα ζει με μια ζωή αιώνια, ανάμεσα σ’ έναν κόσμο που βρίσκεται στην αγωνία του ψυχομαχητού.»
Μπαίνω στον πειρασμό να συνδέσω τον καταστατικό μύθο της πόλης, την αρπαγή της Περσεφόνης, με την εικόνα της Ελευσίνας, όπως μας την παρέδωσε ο εικοστός αιώνας, αλλά και με τις προοπτικές της στον αιώνα που διανύουμε: η βία που άσκησε ο Άδης στο πρόσωπο της κόρης της θεάς Δήμητρας ισοδυναμεί με τον βιασμό του φυσικού τοπίου· ο συμβολικός πυρήνας του μύθου, ο θάνατος και η αναγέννηση, μεταφέρεται στο σήμερα ως μια κυριολεκτική ανάδυση νέας ζωής μέσα από τη φθορά και την ερήμωση των περασμένων δεκαετιών.
Σήμερα, η Ελευσίνα διαμορφώνει τη σύγχρονη ταυτότητά της συνδυάζοντας την αρχαιολογική και βιομηχανική ιστορία της με τις νέες υποδομές που αποκτά χάρη στην ανακήρυξή της ως πολιτιστικής πρωτεύουσας της Ευρώπης για το 2023. Στο ιερό της χώμα, στο πλούσιο πολιτισμικό της υπέδαφος, φυτεύεται ο σπόρος της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας, θυμίζοντάς μας τον περίφημο στίχο από τις Χοηφόρους του Αισχύλου, του Ελευσίνιου τραγωδού: ‘σμικροῦ γένοιτ᾽ ἂν σπέρματος μέγας πυθμήν’ (…)”.
απόσπασμα από το ντοκυμαντέρ του Φίλιππου Κουτσαφτή ‘Αγέλαστος Πέτρα’
στην κεντρική φωτογραφία: γλυπτό του Philippe Geoffrey / περισσότερες πληροφορίες: https://2023eleusis.eu/
