Politics fueled by poetry

Όταν η Mahsa Amini, ένα κορίτσι 22 χρονών με καταγωγή από την κουρδική κοινότητα του δυτικού Ιράν υπέκυψε στα τραύματά της στις 16 Σεπτεμβρίου όσο βρισκόταν υπό κράτηση στο νοσοκομείο, μετά τη σύλληψή της στην Τεχεράνη (13/09) από τη γνωστή ως ‘αστυνομία ηθικής’ για να σταλεί σε κέντρο επανεκπαίδευσης επειδή δε φορούσε σωστά τη μαντήλα της, γρήγορα μετατράπηκε σε έμβλημα ανυπακοής για μια μειονότητα, που έχει βιώσει την καταπίεση για μεγάλο διάστημα, επιθυμεί να ζήσει σε ξεχωριστό κράτος και συχνά δεν ακολουθεί τις αξίες των σκληροπυρηνικών ηγετών της χώρας. Ωστόσο, ο θυμός γρήγορα εξαπλώθηκε, με διαδηλώσεις για περισσότερες από τρεις εβδομάδες ενάντια στη στάση του θεοκρατικού καθεστώτος απέναντι στις γυναίκες σε πολλές περιοχές του Ιράν, όπου η σαρία ξεκινά να τηρείται από τα εννιά χρόνια, με τους νεκρούς να εκτιμάται ότι προσεγγίζουν τους 201 – 23 εκ των οποίων κάτω από 18 ετών, σύμφωνα με την οργάνωση Iran Human Rights, με έδρα τη Νορβηγία.

“Τώρα δεν έχει να κάνει με το κουρδικό ζήτημα, ούτε με τους Πέρσες – είναι κάτι πέρα από αυτό. Αφορά τις γυναίκες και τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα 85 εκατομμυρίων πολιτών – κοινωνικά, οικονομικά και σε κάθε πλευρά της ζωής.”, είπε ο Κarim, 27 χρονών από την πόλη Bokan στον ανταποκριτή του theguardian.com στη Μέση Ανατολή, Martin Chulov (27/09). Η Rozhin, 25 χρονών με καταγωγή από την κουρδική πόλη Kermanshah παρατήρησε ότι “Οι γυναίκες παλεύουν σκληρά με τόσα πολλά προβλήματα. Είναι προφανές ότι οι πολίτες δεν έχουν θέμα μόνο με το χιτζάμπ, όσο με το σύστημα διακυβέρνησης. Έχει αλλάξει ο ορισμός του ισλάμ. Σκοτώνουν ανθρώπους. Αρνούνται το οποιοδήποτε δικαίωμα στις γυναίκες. Δεν μας επιτρέπουν να επιλέγουμε.”

Marjane Satrapi

Γιατί κόβουν τα μαλλιά τους οι γυναίκες στο Ιράν, αναρωτιούνται οι Celine Alkhaldi και Nadeen Ebrahim στο ρεπορτάζ του cnn.com (28/09). “Σύμβολα ομορφιάς, που προβλέπεται πως πρέπει να μένουν κρυμμένα στην Ισλαμική Δημοκρατία, συνιστούν και μια αιχμηρή μορφή διαμαρτυρίας. ‘Θέλουμε να τους δείξουμε ότι δεν μας ενδιαφέρουν τα δικά τους πρότυπα, ο ορισμός που δίνουν στο ωραίο ή το πώς νομίζουν ότι πρέπει να μοιάζουμε’, μετέφερε η Faezeh Afsha, χημική μηχανικός, 36 ετών, που ζει στη Μπολόνια της Ιταλίας ενώ ξύριζε το κεφάλι της. ‘Προσπαθούμε να επικοινωνήσουμε ότι είμαστε θυμωμένες. Στη λογοτεχνία μας το κούρεμα των μαλλιών παραπέμπει στο πένθος και, κάποιες φορές, αποτελεί ένδειξη αντίδρασης.’

Η πρακτική αναφέρεται στο έπος Shahnameh του Ferdowsi, ένα από τα πιο σημαντικά έργα στην περσική γλώσσα. Στους 60.000 στίχους του περιγράφονται οι ιστορίες των βασιλιάδων της, με τα μαλλιά να απομακρύνονται σε μια τελετουργία που συνδέεται με τη θλίψη. Εκεί, αφού ο ήρωας Siyavash, σκοτώνεται – η γυναίκα του Farangis και τα κορίτσια που έχει μαζί της κόβουν τα μαλλιά τους προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για την αδικία.

‘Το ήξερες ότι το να αφήνεις τα μαλλιά σου να ανεμίζουν είναι παράνομο στο Ιράν;’ / Ying Tang / Nur, Getty Images, project-syndicate.org

‘Αποτελεί αρχαία περσική παράδοση.. όταν η οργή είναι μεγαλύτερη από τη δύναμη εκείνου που καταπιέζει. Η στιγμή που περιμέναμε, έφτασε: η πολιτική τροφοδοτημένη από την ποίηση (politics fueled by poetry). Οι χαρακτήρες που παρουσιάζονται, βρίσκονται σε καθημερινή χρήση ως αρχέτυπα, έχοντας συμβάλει στη διαμόρφωση της ταυτότητας Ιρανών, Αφγανών και Τατζικιστών για χίλια χρόνια. Και στην ποίηση των Hafez και Khaqani το κούρεμα συνδέεται πάντα με το πένθος και τις αντιδράσεις ενάντια στην αδικία. Το συναντάμε συχνά και σε άλλες αρχαίες κουλτούρες. Το 3.500 ετών έπος του Gilgamesh από τη Μεσοποταμία – το σημερινό Ιράκ – καλύπτει τα θέματα της λύπης, της απόγνωσης, όπου το να αποχωρίζεται ή να τραβά κανείς τα μαλλιά του είναι έκφραση άγχους, μια τελετουργία θρήνου από μόνη της για να εξωτερικευθεί καλύτερα το βάθος του πόνου για την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Στο σημερινό πλαίσιο, σημαίνει την αντίθεση στην αφαίρεση της ζωής των συμπολιτών μας.’, εξήγησε η συγγραφέας και μεταφράστρια Shara Atashi, η οποία ζει στην Ουαλία. ‘Θεωρούμε τη Mahsa αδερφή μας – έτσι, με αυτό τον τρόπο, εξεγειρόμαστε’, υποστήριξε η Shima Babaei, ακτιβίστρια που είχε συλληφθεί από τη διαβόητη ‘αστυνομία ηθών’ το 2018 και σήμερα διαμένει στο Βέλγιο.

διαμαρτυρία στη μνήμη της Mahsa Amini στην πλατεία Δημοκρατίας, Παρίσι (02/10), AFP

Η Yeganeh Mafaher, ακτιβίστρια 24 ετών, που ζει στις ΗΠΑ μετέφερε στην Anisha Kohli για το time.com (24/09) ότι πολλές φορές μέλη της οικογένειάς της “τους έχουν δώσει εκατό δολάρια για να κοιτάξουν από την άλλη πλευρά. Η συμπεριφορά τους ποικίλλει ανάλογα με το θρήσκευμα, την κοινωνική θέση, τον πλούτο, την εθνικότητα κ.ά. Είναι παρόμοιο με ό,τι συμβαίνει στην Αμερική.”  

Έναν αιώνα μετά την κατάρρευση των οθωμανικών συνόρων με τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και πέντε χρόνια από τότε που στο Ιράκ ψήφισαν συντριπτικά υπέρ της δημιουργίας ξεχωριστού κράτους, οι Κούρδοι απαρτίζουν περίπου το 10% του πληθυσμού σε ανατολικό και δυτικό Ιράν και το 15% εκείνου της Μέσης Ανατολής, διασκορπισμένοι σε βόρειο Ιράκ, βόρεια Συρία και νοτιοανατολική Τουρκία. “Δεν αμφιβάλλω ότι ο βίαιος θάνατος της Mahsa Amini ήταν για τους Κούρδους μια επαναστατική σπίθα, ωστόσο έφτασε να αντιπροσωπεύει κάτι πολύ μεγαλύτερο, που βρίσκεται στην καρδιά του πολιτικού και ιδεολογικού συστήματος και διαπερνά την Ισλαμική Δημοκρατία. (…) Για πρώτη φορά από το 1979 το κουρδικό ζήτημα στο Ιράν συνυφάνθηκε με εκείνα άλλων καταπιεσμένων κοινοτήτων.”, εκτίμησε μιλώντας στον theguardian.com o Ranj Aladdin από το Συμβούλιο Μέσης Ανατολής για Παγκόσμια Θέματα. Η Fatemeh Shams, που διδάσκει Περσική Λογοτεχνία στο πανεπιστήμιο της Pennsylvania σημείωσε σε συνέντευξή της στο newyorker.com (02/10) ότι “οι Κούρδοι είναι κυρίως σουνίτες στο θρήσκευμα, που αποτελεί μειονότητα στο Ιράν, αλλά υπάρχουν επίσης Ζοροάστρες, Εβραίοι και όσοι πιστεύουν στον μπαχαϊσμό που συστηματικά διώκονται. Αυτές τις μέρες διαπιστώνονται, επιπλέον, εντάσεις στα σύνορα Ιράκ-Ιράν, με το Ιράν να βομβαρδίζει το ιρακινό Κουρδιστάν, κατηγορώντας τους Κούρδους ότι υποδαυλίζουν τις διαμαρτυρίες.”

Σε μια ιστορική αναδρομή στο πλαίσιο ενός μικρού ντοκιμαντέρ για το περιοδικό time.com, η ακτιβίστρια Mansoureh Shojaee ανατρέχει στο κίνημα για τα δικαιώματα των γυναικών, που “ξεκίνησε πριν περίπου 150 χρόνια. Η Tahereh Qurrat-al-Ayn έχασε τη ζωή της επειδή ζητούσε να μη φορά χιτζάμπ και να συμμετέχει με τους άνδρες στις κοινωνικές διεκδικήσεις. Το 1911 πολλές γυναίκες εργάστηκαν από κοινού με εκείνους για τη Συνταγματική Επανάσταση. Δυστυχώς, δεν τους αποδόθηκε δικαίωμα ψήφου – το ίδιο ίσχυε για τα παιδιά και τους ψυχικά ασθενείς.” H βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης το 2003 Shirin Ebadi συμπλήρωσε ότι “κέρδισαν το δικαίωμα ψήφου και εκλογής στο Κοινοβούλιο πριν εξήντα χρόνια – νωρίτερα από τις γυναίκες στην Ελβετία. Πρόκειται για μια χώρα στην οποία τα κορίτσια θεωρούνται περισσότερο μορφωμένα από τα αγόρια, αποτελώντας πάνω από το 60% του φοιτητικού πληθυσμού. Πολλές φεμινίστριες, συμπεριλαμβανομένων νέων γυναικών, οι οποίες φυλακίστηκαν για πολλά χρόνια, δεν αναφέρονται πουθενά επειδή δεν είναι διάσημες. Αυτό είναι το τίμημα που πληρώνουμε για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη.” Το 2019 σε συνέντευξή της στο περιοδικό courrierinternationale.com η ίδια είχε αναφέρει μεταξύ άλλων: “Μέχρι πρόσφατα, όντως ορισμένοι θεωρούσαμε ότι πρέπει να δοκιμάσουμε να προχωρήσουμε σε μεταρρυθμίσεις, ωστόσο σήμερα ξέρουμε ότι κάτι τέτοιο είναι αδύνατο για το καθεστώς μας. Υπάρχει, στην πραγματικότητα, ένα πρόβλημα με το Σύνταγμά μας: όλο το δίκαιο περιστρέφεται γύρω από έναν ανώτατο καθοδηγητή.”

Όπως επικοινωνείται στο ντοκιμαντέρ, ξαφνικά, γίνεται η επανάσταση του 1979 και δεν τους επιτρέπεται να κάνουν συγκεκριμένες δουλειές. Η πολυγαμία νομιμοποιείται, όμως οι γυναίκες χάνουν το δικαίωμα να ζητήσουν διαζύγιο και να ταξιδεύουν χωρίς άδεια του συζύγου. Μετά την επανάσταση, βγήκαν στους δρόμους σε μια μαζική διαδήλωση ενάντια στην υποχρεωτική μαντήλα. Η ιρανική κυβέρνηση θεώρησε τις γυναίκες σαν την πρώτη γραμμή αντίδρασης και τις κατηγόρησε ότι λειτουργούν κόντρα στην εθνική ασφάλεια.

Τη δεκαετία του 1990, η Ηoma Darabi αυτοπυρπολήθηκε στην πλατεία Tajrish σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την υποχρεωτικότητα της μαντήλας. H δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων Nasrin Sotoudeh θυμάται ότι πριν δέκα χρόνια, η καμπάνια για συγκέντρωση ‘Ενός Εκατομμυρίου Υπογραφών’, που ζητούσε κατάργηση των διακρίσεων και κατοχύρωση της ισότητας διατηρούσε ένα γραφείο σε υπόγειο της οδού Suleiman Khater, όπου μαζεύονταν γυναίκες με διαφορετικό κοινωνικό υπόβαθρο. “Τώρα όλες αυτές οι πρωτοβουλίες έχουν διακοπεί. Είναι πολύ λυπηρό.”

Shiva Ahmadi / Carnage (Σφαγή), 2018

“Η προεδρία M. Ahmadinejad (2005-2013) ήταν οχτώ χρόνια καταπίεσης. Μετά το 2009, εισέβαλαν στο δικηγορικό μου γραφείο, το έκλεισαν και συνέλαβαν όλους τους συναδέλφους μου. Εξαιτίας αυτής και άλλων υποθέσεων, η Nasrin φυλακίστηκε.” Τη συνέλαβαν ξανά τον Ιούνιο του 2018 επειδή υπερασπιζόταν τα δικαιώματα των γυναικών και των ακτιβιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Καταδικάστηκε σε 38 χρόνια φυλάκιση και 148 μαστιγώματα.

“Έμεινα μέσα τρία χρόνια (2011-2013), όταν τα παιδιά μου ήταν μικρά. Κάτι συμβαίνει σε όποιον ζει κάτι ανάλογο – η διερώτηση είναι: ‘Θα με θυμούνται;’. Σχεδόν όλοι κουβαλούν αυτό το συναίσθημα όταν τους λείπει ο/η σύζυγος, τα παιδιά, η οικογένεια. Λες στον εαυτό σου: ‘Εάν έχω χέρια δεμένα και η καρδιά μου πονάει είναι επειδή θέλω να χτίσω ένα καλύτερο κόσμο για όλα τα παιδιά, συμπεριλαμβανομένων των δικών μου.’ Τι να πω, ότι βλέπω ένα δυσοίωνο ή ένα φωτεινό μέλλον; Δεν ξέρω. Χωρίς θυσίες, καμμιά κοινωνία δεν κατάφερε τίποτα. Θεωρώ ότι είναι αναγκαίο να συνεχίσουμε. Σε περίπτωση που το κίνημα πετύχει, θα είναι πολύ καλό – εάν όχι, θα αποτελέσει τη βάση για άλλα, μελλοντικά.”

https://twitter.com/SkyNews/status/1577654841626673154?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1577654841626673154%7Ctwgr%5E95e4a77f92a300f07ca5e33673c09ba5650bceea%7Ctwcon%5Es1_c10&ref_url=https%3A%2F%2Fsinews.gr%2Fwp-admin%2Fpost.php%3Fpost%3D3976action%3Dedit

“Σε κάθε κοινωνία, είναι συχνά η νεολαία που αντιπαρατίθεται στην κατάσταση που επικρατεί. Αυτές τις μέρες οι νέοι επιθυμούν να φέρουν την αλλαγή. Η υποχρεωτική μαντήλα επί μακρόν αντιπροσωπεύει την προσπάθεια της κυβέρνησης να ελέγξει τι μπορούν να κάνουν και να σκέφτονται οι γυναίκες. Οι διαμαρτυρίες των Κοριτσιών της Οδού της Επανάστασης δείχνουν την αποφασιστικότητά τους να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους.” Η Vida Movahedi ήταν η πρώτη γυναίκα που στάθηκε πάνω σε μια εξέδρα στην Οδό της Επανάστασης το 2017 και έβγαλε το χιτζάμπ της. Άλλες την ακολούθησαν, κρεμώντας και ανεμίζοντάς το σε βέργες – ανάμεσά τους και η Narges Hosseini, η οποία μεταφέρθηκε στο Δικαστικό Συγκρότημα Ηθικού Σωφρονισμού κατηγορούμενη ότι ενθάρρυνε ‘κακές πράξεις’, με κίνδυνο να βρεθεί δέκα χρόνια στη φυλακή.

Από το 2014 οι γυναίκες όλο και περισσότερο δεν ακολουθούν τους κανόνες ευπρέπειας, που κάπως χαλάρωσαν επί προεδρίας Hassan Rouhani (2013-2021), ο οποίος θεωρείται σχετικά μετριοπαθής και επέκρινε την ‘αστυνομία ηθικής’, που κάνει περιπολίες καθοδήγησης σχετικά με το μήκος, τη στενότητα και το χρώμα της αμφίεσης, ως πολύ επιθετική. Το 2017 ο επικεφαλής της τελευταίας ενημέρωσε ότι το σώμα θα σταματoύσε να συλλαμβάνει γυναίκες για παραβάσεις σχετικές με τη σεμνότητα. Σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, το 2019 έχασαν τη ζωή τους 1.500 πολίτες. Αφότου ανέλαβε το καλοκαίρι του 2021 ο πρόεδρος Ebrahim Raisi, ένας πολύ συντηρητικός κληρικός, πρώην επικεφαλής του δικαστικού σώματος και παλιός μαθητής του ανώτατου ηγέτη, αγιατολάχ Ali Khamenei, 83 ετών, το συγκεκριμένο όργανο έγινε ξανά πιο αυστηρό. “Τα τελευταία είκοσι χρόνια, το κίνημα για τα δικαιώματα των γυναικών έχει δυναμώσει. Αρχικά, καταβλήθηκε προσπάθεια να επέλθουν αλλαγές εντός του πλαισίου του συγκεκριμένου συστήματος. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν είναι συμβατό με την Ισλαμική Δημοκρατία – η ιδεολογία τους, όσα αντιπροσωπεύουν δεν ταιριάζουν με την ισότητα ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες.”, υποστήριξε η Amiry-Moghaddam μιλώντας στο time.com.

έργο της Shirin Neshat, που αποτελείται από δύο της σειράς ‘Γυναίκες του Αλλάχ’ (‘Moon Song’ και ‘Unveiling’) / έχει δημιουργήσει και μια συλλογή NFT με τίτλο: ‘Loss for words’, όπου σε ζευγάρια παλάμες, σαν σε προσευχή υπάρχουν στίχοι των ποιητών: Simin Behbahani, Forugh Farrokhzad, Sohrab Sepehri, Ahmad Shamlou και Nima Yushij / ‘Το προσωπικό είναι πολιτικό και αντίστροφα’, είπε στην theartnewspaper.com (2019)

Σε συνέντευξη στον Isaac Chotiner και το περιοδικό newyorker.com (02/10), η  συγγραφέας του βιβλίου ‘Μια επανάσταση σε ρίμες: ποιητική οικειοποίηση στην Ισλαμική Δημοκρατία’ Fatemeh Shams αναλύει ότι το κεντρικό σύνθημα αυτής της εξέγερσης: ‘Γυναίκες, Ζωή, Ελευθερία’, αφορά την επανάκτηση της σωματικής αυτονομίας των γυναικών και προέρχεται από το κουρδικό απελευθερωτικό κίνημα ως αποτέλεσμα δεκαετιών από πρωτοβουλίες της βάσης και στις πιο υποβαθμισμένες οικονομικά περιοχές του Ιράν, τις κουρδικές. Τραγουδήθηκε πρώτη φορά από όσους παρέστησαν στην κηδεία της στην πόλη Saqez της επαρχίας Κουρδιστάν – στη συνέχεια, στην άλλη σημαντική κουρδική πόλη, Sanandaj στο δυτικό Ιράν, όπως και στην περιοχή Kelishad va Sudarjan, στη Mashhad της επαρχίας Khorasan, στην Isfahan, στην επαρχία Khuzestan στα νοτιοδυτικά. Είναι κάπως διαφορετικό από εκείνο του 1979, που ζητούσε ‘Ψωμί, Δουλειά, Ελευθερία’, αντλώντας έμπνευση από το Κομμουνιστικό Εργατικό Κόμμα και το επαναστατικό κίνημα στη Ρωσία. Αλλά και το 1900, για παράδειγμα, στη διάρκεια της Συνταγματικής Επανάστασης, τα συγκεκριμένα αιτήματα ήταν πάντα απότοκο, δηλαδή συνυπήρχαν ανάμεσα σε πολλά άλλα – αυτή τη φορά είναι πρώτα και κύρια.

Tο σημερινό κίνημα αποτελεί συνέχεια της Πράσινης Εξέγερσης του 2009 – όταν πρόσωπο της εξέγερσης ήταν η Neda Agha-Soltan, που είχε χάσει τη ζωή της βάναυσα, με βασικό σύνθημα ‘Δώστε πίσω την ψήφο μου’ – και κορύφωση όλων των κοινωνικοπολιτικών, φυλετικών, εθνικών, θρησκευτικών παραπόνων και βασάνων των τελευταίων 44 χρόνων. Ό,τι βλέπουμε είναι ο θυμός που προϋπήρχε και νομίζω ότι εντάθηκε. Γυναίκες – μεταξύ των οποίων η Sepideh Rashno – συνελήφθησαν μετά την καθιέρωση του εορτασμού της Εθνικής Ημέρας Χιτζάμπ και Αγνότητας για πρώτη φορά στις 12 Ιουλίου, που εισήγαγε η κυβέρνηση τον πρώτο μήνα της προεδρίας E. Raisi, κατά τη διάρκεια του οποίου διεξήχθη καμπάνια εξισλαμισμού. Ένα από τα πράγματα στα οποία έδωσε έμφαση ήταν η αυστηροποίηση του κώδικα ενδυμασίας, με μια νέα λίστα περιορισμών. Οπότε, οι συγκεκριμένες περιπολίες, η παρουσία τους στον δρόμο και η δραστηριότητά τους έχουν ενισχυθεί από τότε που εξελέγη ο Ε. Raisi. Για πολλές από τις γυναίκες που έζησαν τη δεκαετία του 1980 είναι μια υπόμνηση του βασανισμού πολιτικών κρατουμένων εκείνη την εποχή και των βεβιασμένων παραδοχών ορθότητας του κράτους και λανθασμένης συμπεριφοράς. Οπότε, βασικά ενεργοποιήθηκε και υπέστη επεξεργασία το συλλογικό τραύμα.”

Σε δημοσίευμα του economist.com (29/09) υπογραμμίζεται ότι “η Διεθνής Αμνηστία είχε τη δεκαετία του 1980 προσάψει στον E. Raisi ότι επέβλεπε την εκτέλεση χιλιάδων αντιφρονούντων – πρόσφατα τοποθέτησε άγρυπνους κληρικούς και αυτόκλητους υπερασπιστές του νόμου σε τράπεζες, εργοστάσια. Με την εκλογή του, τελείωσε η σχετική ευελιξία του κλήρου στην εξουσία, που προέκυπτε από τον συναγωνισμό ανάμεσα στους ανανεωτές και τους συντηρητικούς. Οι τελευταίοι έθεσαν υπό τον έλεγχό τους κάθε τμήμα της κυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένης της Βουλής, της προεδρίας, των ΜΜΕ και των υπηρεσιών ασφαλείας. Εν μέσω διαδιδόμενων πληροφοριών για την κακή του υγεία, ο ανώτατος ηγέτης αγιατολάχ Ali Khamenei μοιάζει αποφασισμένος να απομακρύνει σκεπτικιστές από τις τάξεις τους, όπως οι πιο πεπειραμένοι ειδήμονες, ιδιαίτερα σε οικονομικά ζητήματα.” Συνεχίζοντας, η Fatemeh Shams ανέφερε στο newyorker.com ότι: “Υπάρχουν πολλοί περιορισμοί εξαιτίας των κυρώσεων στη χώρα, ενώ το 2017 και το 2019 έγιναν δύο διαδηλώσεις, περισσότερο με αιτήματα γύρω από την οικονομία, ως απάντηση στο βρώμικο νερό και την τιμή του ψωμιού και του κοτόπουλου, με τα αυγά να είναι είδος πολυτελείας. Εκατομμύρια Ιρανοί ζουν ήδη κάτω από το όριο της φτώχειας. Τα βαθιά στρώματα κρατικής διαφθοράς έγιναν ορατά με την ξαφνική κατάρρευση του πύργου Metropol στην επαρχία Khuzestan τον περασμένο Μάιο και τον θάνατο 41 ανθρώπων. Εννοώ ότι αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι όλα να φτάνουν σε κρίσιμο σημείο. Ένας από τους λόγους που η κυβέρνηση το βρίσκει εξαιρετικά δύσκολο να απαντήσει με αποτελεσματικό τρόπο στις διαμαρτυρίες είναι επειδή δεν μπορεί να κυνηγήσει ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.”   

Παρουσιάζοντας το βιβλίο της ‘Τα παράδοξα του Ιράν’ (2013) στην εκπομπή ‘28 λεπτά’ του Arte, η Fariba Adelkhah – που έχει επίσης φυλακιστεί – εξήγησε σχετικά με τη χώρα της συλλογής ιστοριών και παραμυθιών ‘Χίλιες και μία νύχτες’, που θέλει επιπλέον να εξοπλιστεί με την ‘ισλαμική βόμβα’ ότι “Η μαντήλα χρησιμοποιήθηκε πολιτικά σα σύμβολο στον δημόσιο χώρο το ‘77-‘78 με το επαναστατικό κίνημα για να καταδείξει την εναντίωση στον ιμπεριαλισμό και τη μοναρχία. Παραμένει ως κοινωνικό συμβόλαιο στην Ισλαμική Δημοκρατία, η συνθήκη χωρίς την οποία δεν θα υπήρχε η μαζική παρουσία των γυναικών στην κοινωνία. Παραδόξως, το ότι έγινε υποχρεωτική συνέβαλε στον περιορισμό του τσαντόρ, που είναι πιο παραδοσιακό, μαύρο, εκτείνεται από το κεφάλι ως τα πόδια και συνδέεται με την αρχαϊκότητα της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Η τελευταία επανέλαβε τη διαδικασία της συγκεντροποίησης του κράτους, που ίσχυε επί βασιλείας του σάχη Μ. Ρ. Παχλαβί (1941-1979) στο πλαίσιο του αυταρχικού εκμοντερνισμού, με τα χρώματα του πολιτικού ισλάμ.”

Η Fatemeh Shams θυμίζει ότι λίγο μετά την επιτυχία της Ιρανικής Επανάστασης η πρώτη ομάδα που βγήκε στους δρόμους ήταν οι γυναίκες, αντιδρώντας στην υποχρεωτικότητα του χιτζάμπ. “Τότε πολλοί από τους αποκαλούμενους φιλελεύθερους και όσους τάσσονταν κατά της μοναρχίας διαφωνούσαν ότι αυτό θα έπρεπε να αναχθεί σε βασικό ζήτημα με το επιχείρημα ότι ‘Πρόκειται απλώς για ένα κομμάτι ύφασμα στο κεφάλι των γυναικών – δεν είναι αυτό το πρόβλημα – θα έπρεπε να μας απασχολεί η ενότητα.’ Κανένα από τα πολιτικά κόμματα που ανήλθαν στην εξουσία – ούτε οι μεταρρυθμιστές στα μέσα της δεκαετίας του 1990 – δεν το αντιμετώπισαν ως προτεραιότητα στην ατζέντα τους, αν και επί προεδρίας M. Khatami (1997-2005) o ενδυματολογικός κώδικας χαλάρωσε. Σήμερα το χιτζάμπ αντιμετωπίζεται σαν ένας από τους πυλώνες της Ισλαμικής Δημοκρατίας.”

Ο Bernard Hourcade, γεωγράφος που ειδικεύεται στο Ιράν, διευθυντής του Γαλλικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας σημείωσε σε εκπομπές του Arte και του radiofrance.fr ότι “Αυτό που έχει συμβεί στη χώρα αποτελεί παράδειγμα, αφού ενώθηκαν σε μια ‘αφελή’, ουτοπική στιγμή το 1979 διανοούμενοι της αριστεράς, υποστηρικτές της κοινωνικής δικαιοσύνης, μαρξιστές, κομμουνιστές, εθνικιστές και θρησκευτικές μορφές, η οποία εξελίχθηκε άσχημα – όπως όλες οι επαναστάσεις.”

τεύχος Φεβρουαρίου 2019

Στις 11 Φεβρoυαρίου του 2019 συμπληρώθηκαν σαράντα χρόνια διακυβέρνησης από το πολιτικό (σιιτικό) ισλάμ, με την επιστροφή του αγιατολάχ R. Khomeini (1979-1989) από την εξορία. Με αυτή την αφορμή, σε εκπομπή του radiofrance.fr (02/19), η δημοσιογράφος του lepoint.fr Armin Arefi είχε υποστηρίξει ότι “Όταν αποχώρησε ο σάχης στις 16 Ιανουαρίου του 1979, δεν ήταν ο αγιατολάχ R. Khomeini που πήρε την εξουσία, ούτε το ισλάμ, αλλά μια κοινωνική ομάδα με ιεραρχία, ένα επάγγελμα, αυτό του κλήρου, των ουλεμάδων, των μουλάδων που θα ήταν σε θέση προσωρινά – αυτή ήταν η ιδέα στην αρχή – να διαδεχθούν ένα κράτος που είχε αποτύχει.” Ο Clément Therme, ερευνητής στο Διεθνές Ινστιτούτο Στρατηγικών Σπουδών (IISS) συμπλήρωσε ότι “Η νέα γενιά σήμερα αποτελείται από τα παιδιά εκείνων ακριβώς που έκαναν την επανάσταση. Με εξέπληξε η ερώτηση που τους απευθύνουν: ‘Γιατί προχωρήσατε σε αυτή, για τα αποτελέσματα που βλέπουμε στις μέρες μας, με συνέπειες που απογοητεύουν;’ Είναι αλήθεια ότι φέρνει τους γονείς σε κάποια αμηχανία να τους ακούν επειδή επαναστάτησαν ώστε να οδηγηθούν προς τη δημοκρατία, προκειμένου το Ιράν να διατηρήσει την ανεξαρτησία – που πράγματι έχει σήμερα.” Σε άλλη εκπομπή του radiofrance.fr υπογραμμιζόταν ότι “Και άλλες φορές στο παρελθόν, η θεοκρατία είχε κλονιστεί – αλλά δεν έπεσε.”

Σε ρεπορτάζ της για τους ft.com (07/10), η Najmeh Bozorgmehr μεταφέρει ότι για πρώτη φορά εδώ και πολλά χρόνια τα πανεπιστήμια του Ιράν αναδύονται ξανά ως το επίκεντρο διαμαρτυριών. Με πολλούς φοιτητές και φοιτήτριες – από τα 4.5 συνολικά εκατομμύρια – να αρνούνται να συμμετέχουν στο μάθημα, τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα εν μέρει μόνο ξεκίνησαν να λειτουργούν τη νέα ακαδημαϊκή χρονιά. Στο πανεπιστήμιο Ferdowsi της πόλης Mashhad κάλεσαν σε δημοψήφισμα σχετικά με το εάν η χώρα θα έπρεπε να διοικείται από το ισλαμικό κατεστημένο. Οι δυνάμεις ασφαλείας εισήλθαν στο Sharif της Τεχεράνης και συνέλαβαν περισσότερους από τριάντα, σύμφωνα με την ένωση σπουδαστών. Το υπουργείο Παιδείας απέδωσε τα ριζοσπαστικά τους συνθήματα στην αντιπολίτευση στο εξωτερικό.

O κοινωνιολόγος Hamid-Reza Jalaeipour περιέγραψε στους Financial Τimes τον θάνατο της Mahsa Amini “σα λεπίδα, που σημάδεψε τη σπονδυλική στήλη των Ιρανών. Η Ισλαμική Δημοκρατία μπορεί να μην είναι δημοκρατικό κράτος, όμως έχει βαθιές ρίζες και εκτεταμένα δίκτυα – από τα πλουσιότερα στρώματα της κοινωνίας μέχρι τα πιο απομακρυσμένα χωριά. Όσοι επιθυμούν αλλαγή καθεστώτος εξακολουθούν να αποτελούν μειοψηφία. Οι περισσότεροι Ιρανοί δεν είναι πρόθυμοι να καταβάλουν ό,τι απαιτείται.” Η ιδέα ότι η Ισλαμική Δημοκρατία είναι πολύ μεγάλη για να καταρρεύσει κυριαρχεί, με μερικούς να φοβούνται ότι οι διαδηλώσεις θα μπορούσαν να καταλήξουν σε περισσότερη καταπίεση και απογοήτευση. Ο Azam, καθηγητής στο πανεπιστήμιο είπε στους ft.com πως “Η σημερινή ριζοσπαστική ατμόσφαιρα ενδεχομένως να βοηθήσει τους σκληροπυρηνικούς να υλοποιήσουν τα σχέδια, που αφορούν την περαιτέρω απομάκρυνση καθηγητών, οι οποίοι είναι υπέρ των μεταρρυθμίσεων και να καταπιέσουν τους φοιτητές. Για πόσο ακόμα θα αντέξουν να αρνούνται να πάνε για μάθημα; Η εμπειρία μου δείχνει πως όχι για πολύ.” Παρόλα αυτά, οι διαμαρτυρίες λειτουργούν και σαν προειδοποίηση καθώς η χώρα προετοιμάζεται για τη διαδοχή του ανώτατου ηγέτη, αγιατολάχ Ali Khamenei.

Μαθήτριες του γυμνασίου συμμετέχουν, επίσης, ανεβάζοντας βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όπου φαίνονται να απομακρύνουν τις μαντήλες και να τραγουδούν για να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους. Το τραγούδι ‘Baraye’ (‘Για χάρη …’, ‘Εξαιτίας …’) του Shervin Hajipour, εξηγεί τους λόγους διαμαρτυρίας, ενώ ο δημιουργός του συνελήφθη και αφέθηκε ελεύθερος με εγγύηση. “Θέλουμε να φύγουν  οι κληρικοί. Οι μητέρες μας δεν είχαν Internet για να μάθει ο κόσμος τι περνούσαν – εμείς έχουμε. Είμαι εδώ για τη Nika Shakarami, 17 ετών και όλες τις υπόλοιπες Ιρανές αδερφές, που έχασαν τη ζωή τους αλλά δεν έγιναν είδηση.”, είπε στον theguardian.com (09/10) η Elnaz, μαθήτρια στην πόλη Karaj. Στην κοντινή Rasht, η Naznin στα 16 της συμπλήρωσε ότι κινητοποιήθηκαν και λόγω του θανάτου της έφηβης Sarina Esmailzadeh, κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων στην Τεχεράνη στις 23 Σεπτέμβρη. “Έχουμε χύσει πολύ αίμα. Δεν μπορώ να ξεχάσω το χαμόγελό της.”, κατέληξε.

Η Marjane Satrapi, δημιουργός του κόμικ Persepolis (2000) μετέφερε σε συνομιλία της με τη Harriet Sherwood για τον theguardian.com (09/10) “Ό,τι έχω περάσει, το ζει τώρα και η νεολαία. Η ουσιαστική διαφορά με την εποχή μου είναι ότι τότε δεν είχαμε τα αγόρια μαζί μας. Η ομορφιά τώρα είναι ότι αγόρια και κορίτσια βρίσκονται μαζί. Αυτό μου δίνει ελπίδα, αν και παράλληλα αισθάνομαι πολύ λυπημένη με όλη αυτή τη βία. Δεν υπάρχει τίποτε πιο ωραίο και συναρπαστικό από το κουράγιο τους. Εδώ και 22 χρόνια δεν έχω επιστρέψει στο Ιράν (εξαιτίας του έργου μου). Είναι μεγάλο τίμημα να πληρώνει κανείς, αλλά το να ρισκάρεις τη ζωή σου στους δρόμους συνιστά σημαντικότερη θυσία.”

Πηγές: theguardian.com, cnn.com, newyorker.com, time.com, ft.com, radiofrance.fr, libération.fr, arte.tv, theartnewspaper.com / στην κεντρική φωτογραφία: έργο του Kamran Sharif ‘Ζω ακόμη’ (2019)