Spy booth

Κρατικά έγγραφα στη διάθεση του reportersunited.gr (15/04) και των Νικόλα Λεοντόπουλου και Θοδωρή Χονδρόγιαννου τεκμηριώνουν ότι η ΕΥΠ, η οποία τελεί υπό την άμεση εποπτεία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, επικαλούμενη λόγους εθνικής ασφάλειας, υπέκλεπτε το καλοκαίρι του 2020 το κινητό τηλέφωνο του δημοσιογράφου Θανάση Κουκάκη, που εκείνη την εποχή ερευνούσε υποθέσεις Ελλήνων τραπεζιτών και επιχειρηματιών. Όταν εκείνος το αντιλήφθηκε, η κυβέρνηση με νομοθετική πρωτοβουλία προσπάθησε να σβήσει τα ίχνη της υποκλοπής. Λίγο αργότερα, το καλοκαίρι του 2021, όπως έκανε γνωστό πριν λίγες μέρες το insidestory.gr, το κινητό του χακαρίστηκε με το λογισμικό υποκλοπών Predator. Συνολικά το 2021 εκδόθηκαν 13.751 άρσεις απορρήτου, επισημαίνεται στο δημοσίευμα, με κάθε άρση να μπορεί να αντιστοιχεί σε παραπάνω από ένα τηλέφωνο.

δημοσίευμα των Financial Times για παραβίαση από πλευράς της τράπεζας των capital controls

Ο δημοσιογράφος του οικονομικού ρεπορτάζ στο ελληνικό τμήμα του CNN Θανάσης Κουκάκης, που έχει συνεργαστεί με διεθνή μέσα ενημέρωσης, όπως οι Financial Times και το CNBC ερεύνησε την υπόθεση των συναλλαγών της τράπεζας Πειραιώς με τον τραπεζίτη Μιχάλη Σάλλα, επικεφαλής της μέχρι το 2016 και του επιχειρηματικού ομίλου Libra του εφοπλιστή Γιώργου Λογοθέτη, που φέρεται να ζημίωσαν την τράπεζα, σε σειρά ρεπορτάζ στους Financial Times, τον κυπριακό Πολίτη, την εφημερίδα Documento, το ereportaz.gr και το insidestory.gr από το Νοέμβριο του 2019 έως τον Φεβρουάριο του 2020. Επιπλέον, το Νοέμβριο του 2019 είχε αναδείξει στους Financial Times ότι η κυβέρνηση Μητσοτάκη τροποποίησε τον Ποινικό Κώδικα, με συνέπεια την πιο χαλαρή αντιμετώπιση του ξεπλύματος μαύρου χρήματος.

Θ. Κουκάκης

Σύμφωνα με τους δημοσιογράφους του reportersunited.gr, την 1η Ιουνίου του 2020, με τη διάταξη υπ’ αριθμ. Ε2402/2020, η ΕΥΠ κατέθεσε στην Cosmote αίτημα για άρση του απορρήτου σε αριθμό κινητού, που ο δημοσιογράφος διατηρούσε στον πάροχο. Η άρση του απορρήτου ζητήθηκε για δύο μήνες, από την 1η Ιουνίου έως την 1η Αυγούστου 2020, ενώ στις 13 Ιουλίου η ΕΥΠ, με τη διάταξη υπ’ αριθμ. Ε3077/2020, αιτήθηκε παράτασης της άρσης του απορρήτου του ίδιου αριθμού, πάλι για λόγους εθνικής ασφάλειας και για διάστημα δύο μηνών, έως την 1η Οκτωβρίου 2020. Ένα μήνα αργότερα, στις 12 Αυγούστου η ΕΥΠ, με τη διάταξη υπ’ αριθμ. Ε3580/2020, έπαυσε την άρση του απορρήτου, πριν εκπνεύσει το δεύτερο δίμηνο των παρακολουθήσεων.

Την ίδια μέρα που η ΕΥΠ ζήτησε να σταματήσει η άρση του απορρήτου του Θ. Κουκάκη, ο δημοσιογράφος κατέθεσε στην ΑΔΑΕ καταγγελία για να του γνωστοποιηθεί εάν παρακολουθούνται οι επικοινωνίες του σε δύο αριθμούς κινητών κι ένα σταθερό τηλέφωνο, με τη σύμπτωση των ημερομηνιών να προκαλεί απορίες. Μια υπόθεση είναι ότι επειδή οι αρχές ‘άκουγαν’ τον Θ. Κουκάκη ήξεραν ότι σχεδιάζει να απευθυνθεί στην ΑΔΑΕ. Ο δημοσιογράφος πριν καταθέσει την καταγγελία, είχε επικοινωνήσει με την ανεξάρτητη Αρχή τηλεφωνικά, ώστε να κατατοπιστεί για τη διαδικασία που έπρεπε να ακολουθήσει για την υποβολή της. Η ΕΥΠ φαίνεται ότι παρακολουθούσε αυτές τις συνομιλίες.

Σάλλας – Λογοθέτης: Οι συναλλαγές που στοιχειώνουν την Τράπεζα Πειραιώς https://t.co/2WhpLlyUwf

— Thanasis Koukakis (@nasoskook) February 21, 2020

Την άνοιξη του 2020, ο Θ. Κουκάκης είχε διαπιστώσει προβλήματα στη λειτουργία του τηλεφώνου του και αναρωτήθηκε για το ενδεχόμενο να βρίσκεται υπό παρακολούθηση. Πηγές του, του μετέφεραν την ύπαρξη απομαγνητοφωνήσεων προσωπικών τηλεφωνικών συνομιλιών του. Στα έγγραφα που είδε ο Θ. Κουκάκης υπήρχε, μεταξύ άλλων, απομαγνητοφώνηση τηλεφωνικής συνομιλίας με ξένο δημοσιογράφο μεγάλης εφημερίδας του εξωτερικού. Όπως εξήγησε ο ίδιος στο reportersunited.gr: “Εκείνες οι υποκλοπές αφορούν τηλεφωνήματα που έκανα περιμένοντας την κόρη μου να σχολάσει από το σχολείο της. Στις απομαγνητοφωνήσεις που είδα αναφέρεται συχνά η λέξη ‘ΑΚΑΤΑΛΗΠΤΟ’ λόγω του ότι οι φωνές των παιδιών έκαναν αδύνατη την πλήρη κατανόηση των συνομιλιών μου.”

Και τις τρεις διατάξεις για άρση απορρήτου, παράταση και παύση της άρσης συνόδευε άδεια – χωρίς την οποία είναι παράνομη η παρακολούθηση – που έδωσε η αρμόδια Εισαγγελέας Εφετών της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών Βασιλική Βλάχου, θεσμός που στεγάζεται στο κτίριο της ΕΥΠ στην Κατεχάκη. Οι διατάξεις της ΕΥΠ, με τις οποίες αίρεται το απόρρητο των επικοινωνιών πολιτών για λόγους εθνικής ασφάλειας, δεν αναφέρουν ούτε το όνομα του θιγόμενου ούτε εξειδικεύουν τους λόγους της άρσης του απορρήτου. Περιορίζονται στον αριθμό τηλεφώνου και στην αόριστη επίκληση της εθνικής ασφάλειας.

Μεσολάβησαν μήνες μέχρι η ΑΔΑΕ να επικοινωνήσει με τους παρόχους τηλεπικοινωνιών και τελικά να επιβεβαιώσει ότι πράγματι είχε αρθεί το απόρρητο για έναν από τους τρεις αριθμούς του Θ. Κουκάκη. Στις 10 Μαρτίου 2021, μετά την επιβεβαίωση των υποκλοπών, η ΑΔΑΕ απευθύνθηκε στην Εισαγγελέα της ΕΥΠ σχετικά με το αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του νόμου, που αφορούν την ενημέρωση του δημοσιογράφου για την άρση του απορρήτου.

Μέχρι τότε, η νομοθεσία προέβλεπε ότι μετά τη λήξη του μέτρου της άρσης του απορρήτου κάποιου πολίτη, μετά δηλαδή το τέλος της παρακολούθησης, η ΑΔΑΕ μπορούσε να γνωστοποιεί στον θιγόμενο την άρση, είτε αυτή έγινε για διακρίβωση σοβαρών εγκλημάτων είτε για λόγους εθνικής ασφάλειας. Μοναδική προϋπόθεση για τη γνωστοποίηση ήταν να μην διακυβεύεται ο σκοπός για τον οποίο διατάχθηκε η άρση.

Η επιτάχυνση των εξελίξεων, στη συνέχεια, δείχνει την αναταραχή που προκαλεί το ερώτημα της ΑΔΑΕ στην ΕΥΠ και το Μαξίμου, σημειώνεται στο δημοσίευμα. Στις 31 Μαρτίου 2021, είκοσι μέρες μετά, η κυβέρνηση φέρνει τροπολογία στη Βουλή, με την οποία αλλάζει ο νόμος και απαγορεύεται πλέον στην ΑΔΑΕ να προχωρήσει στη γνωστοποίηση των παρακολουθήσεων στον πολίτη. Η ρύθμιση έχει αναδρομική ισχύ, άρα, καλύπτει τις υποκλοπές που αφορούν τον Θ. Κουκάκη.

.@RonanFarrow reports on NSO Group, the world’s most notorious commercial hacking enterprise, whose spyware technology is being used by repressive regimes and democracies alike. https://t.co/amrSONDMaO

— The New Yorker (@NewYorker) April 18, 2022

Η νέα ρύθμιση προκαλεί νομικές αντιδράσεις. Στις 7 Απριλίου 2021 ο πρόεδρος της ΑΔΑΕ Χρήστος Ράμμος και άλλα δύο μέλη της Αρχής δημοσιεύουν άρθρο στο επιστημονικό περιοδικό Constitutionalism, υποστηρίζοντας ότι η τροπολογία της κυβέρνησης Κ. Μητσοτάκη παραβιάζει τη συνταγματικά κατοχυρωμένη προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών και το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ).

Announcement on account of the reported surveillance of our colleague Thanasis Koukakis @nasoskook:
1/9 We have noted with great alarm the reports revealing that another journalist was under surveillance by Greece’s National Intelligence Service, EYP

— Foreign Press Association GREECE (@FPAGreece) April 18, 2022

7/9 The FPA unequivocally condemns any unjustified surveillance of journalists by authorities. Investigative reporting should never be treated as a potential national threat…

— Foreign Press Association GREECE (@FPAGreece) April 18, 2022

Καθώς η παρακολούθηση δημοσιογράφου σε χώρα της ΕΕ εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την ελευθερία του τύπου και το κράτος δικαίου, το δημοσίευμα των reportersunited.gr υπογραμμίζει ότι το Μαξίμου είναι θεσμικά υπεύθυνο για την ΕΥΠ, αφού με πρωθυπουργική απόφαση, μόλις μερικές μέρες μετά τη νίκη της ΝΔ στις εκλογές του 2019 (10/07), η υπηρεσία τέθηκε υπό τον άμεσο έλεγχό του.

Ευχαριστώ θερμά τον @yanpal7 και την @MatinaStevis για το γεγονός ότι έθεσαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή το θέμα της παρακολούθησης μου, αλλά και το θέμα της αλλαγής του νόμου βάσει του οποίου μπορούσα να μάθω πως παρακολουθούμε. https://t.co/lmsxG7M8vT pic.twitter.com/NmcWjWpnE7

— Thanasis Koukakis (@nasoskook) April 19, 2022

Με το νέο νόμο, η εισαγγελέας της ΕΥΠ μπορεί πλέον να αρνηθεί στην ΑΔΑΕ το δικαίωμα να ενημερωθεί ο παρακολουθούμενος – και αυτό είναι που αποφασίζει στην περίπτωση του δημοσιογράφου. Στα τέλη Ιουλίου του 2021, και ενώ το τηλέφωνο του Θανάση Κουκάκη έχει χακαριστεί με το κακόβουλο λογισμικό Predator, το διάστημα από τις 12 Ιουλίου έως τις 24 Σεπτεμβρίου 2021, σύμφωνα με το Citizen Lab – η ΑΔΑΕ απαντά στον καταγγέλλοντα δημοσιογράφο πως “μετά από τεχνικό έλεγχο που διενήργησε η ΑΔΑΕ […] στα δίκτυα των τηλεπικοινωνιών παρόχων που εξυπηρετούν τις συνδέσεις κινητής και σταθερής τηλεφωνίας σας […] δεν διαπιστώθηκε κάποιο γεγονός που να συνιστά παραβίαση της κείμενης νομοθεσίας περί απορρήτου των επικοινωνιών.” Από την απάντηση της ΑΔΑΕ προκύπτει ότι δεν παραβιάστηκε η νομοθεσία για τις υποκλοπές, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι ο δημοσιογράφος δεν παρακολουθήθηκε.

Πληροφορούμαι πως η δημοσιοποίηση της είδησης για την παρακολούθηση του τηλεφώνου μου προκάλεσε την παρέμβαση της Δικαιοσύνης. Η Εισαγγελίας Πρωτοδικών Αθηνών Σωτηρίας Παπαγεωργοπούλου διέταξε τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης. 1/3

— Thanasis Koukakis (@nasoskook) April 18, 2022

Ο εκπρόσωπος τύπου της κυβέρνησης Γιάννης Οικονόμου, σε απάντηση για το θέμα, αναφέρθηκε σε “ιδιώτη” που παρακολουθούσε “ιδιώτη”, ενώ σε επόμενη δήλωσή του είπε ότι οι ελληνικές αρχές δεν συναλλάσσονται με εταιρείες που κατασκευάζουν ή εμπορεύονται λογισμικά τύπου Predator. H Ένωση Ανταποκριτών Ξένου Τύπου καταδίκασε έντονα την παρακολούθηση δημοσιογράφων από τις αρχές επισημαίνοντας ότι η ερευνητική δημοσιογραφία ποτέ δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν πιθανή εθνική απειλή. Σημειώνεται, τέλος, ότι ένας άλλος δημοσιογράφος, ο Σταύρος Μαλιχούδης είχε μάθει από δημοσίευμα της efsyn.gr για την παρακολούθησή του σχετικά με ρεπορτάζ για δωδεκάχρονο προσφυγόπουλο από τη Συρία στη δομή της Κω – ζωγραφιά του οποίου είχε φιλοξενηθεί σε ένθετο της εφημερίδας Le Monde τον Μάρτιο του 2021 για τα δέκα χρόνια του πολέμου.

Πηγή: Νικόλας Λεοντόπουλος και Θοδωρής Χονδρόγιαννος, reportersunited.gr / στην κεντρική φωτογραφία: τοιχογραφία του Banksy με τίτλο ‘Spy booth’, που απεικονίζει πράκτορες να παρακολουθούν ένα τηλεφωνικό θάλαμο κοντά στα κεντρικά γραφεία της υπηρεσίας πληροφοριών της βρετανικής κυβέρνησης (GCHQ) στην περιοχή Cheltenham, Gloucestershire / Jules Annan, Barcroft, theguardian.com (2016)