Τα καρσάνικα κεντήματα της Κουτσοχέρως

Καλοκαίρι, μήνας Ιούλιος, μικροί, ευτυχισμένοι στον παράδεισο Λευκάδα.

Άγιος Νικήτας, Κάθισμα, Πόρτο Κατσίκι, Εγκρεμνοί, Μαδουρή, Σκορπιός, Καρυά… η Μαρία έπεσε από ένα δέντρο και έσπασε το δεξί της χέρι. Η πληγή μολύνθηκε και οι γιατροί, για να αποφύγουν τα χειρότερα, της το έκοψαν πάνω από τον αγκώνα. Συνέχισε να πηγαίνει στα κτήματα, να σκαρφαλώνει στα δέντρα. Έπεσε για δεύτερη φορά και έσπασε το αριστερό της, που έμεινε ανάπηρο.

Folklore Museum Karya (Maria Koutsohero) – FB

Η ‘τρελο-Μαριά’, η ‘κουτλή’ έκανε την αδυναμία της προτέρημα και άρχισε να κεντάει. Αντικατέστησε το δεξί της χέρι με μία παραμάνα, την καρφίτσωνε πάνω στο φόρεμά της και κρατούσε το ύφασμα για να μπορεί να κεντά με το αριστερό, ακόμη και με το φως του λυχναριού και της λάμπας πετρελαίου.

Ελάχιστοι γονείς επέτρεπαν τότε στα κορίτσια τους να μάθουν κοντά της, ωστόσο ο Αργύρης Σταύρακας, ανάπηρος του Α’ ΠΠ στα δύο πόδια, καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο, δέχτηκε να μυηθεί και έφτασε να δημιουργήσει σχέδια και μοτίβα, γνωστά ως του ‘Κουτσαργύρη’. Η φήμη των εργόχειρων έφτασε στο παλάτι στη βασίλισσα Σοφία μέσω της Ζωής Βαλαωρίτη, νύφης του ποιητή Αριστοτέλη. Ιδρύθηκε η σχολή χειροτεχνίας, Πρόοδος το 1912 με βασική δασκάλα την Μαρία Σταύρακα ή Κουτσοχέρω (1860–1948), που ευδοκίμησε και λειτούργησε ουσιαστικά μετά τους πολέμους. Εκείνη δεν κέρδισε κάτι. Αν και το εμπόριο εκμεταλλευόταν για ένα διάστημα η Βασιλική Πρόνοια, αργότερα το χωριό έγινε κέντρο βιοτεχνίας και οι γυναίκες κατάφεραν σταδιακά να χειραφετηθούν και να αποκτήσουν τακουΐνο (πορτοφόλι).

πληροφορίες από συνέντευξη της κεντήστρας Μαυρέτας Αρβανίτη στον Θανάση Πάτρα

Αγόραζαν ματσέτες μεταξωτές κλωστές από το Σουφλί Έβρου. Αντί για τη σταυροβελονιά, τα καρσάνικα κεντήματα υιοθέτησαν το μετρητό πλακέ και δύο τεχνικές φιλτιρέ, ένα οριζόντιο και κάθετο: το σταυρογάζι και ένα που γίνεται πάντα διαγώνια: την καφασοβελονιά, που η Μαρία μάλλον εμπνεύστηκε από το καφασωτό του γυναικωνίτη της εκκλησίας. Κεντούσαν από την ανάποδη, γεωμετρικά και μετρώντας με μαθηματική ακρίβεια, αλλιώς δεν μπορούσαν να προχωρήσουν, δεν έκλεινε το κέντημα. Παλιότερα χρησιμοποιούσαν ιταλικά λινά, ενώ πιο σύγχρονα μαρκεζέτες, ειδικά μετρητά, τα εταμίν, 100% βαμβακερά. Είναι τα πιο κοντινά σε συμμετρία, δίνουν δυό πλευρές περίπου ίδιες σε κλωστές.

Tα κορίτσια της Καρυάς στη Λευκάδα – πέρασμα ανάμεσα στη Βενετία και την Ήπειρο – νυχθημερόν κεντούσαν για τον γάμο της πριγκήπισσας Σοφίας με τον βασιλιά Χουάν Κάρλος της Ισπανίας. Μπαούλα με τραπεζοκαρέ, σεντόνια, πετσέτες, σεμέν, πάντες, μαξιλαροθήκες, τραπεζομάντηλα – κεντημένα με καρσάνικη βελονιά έφτασαν στο παλάτι, για να τα πάρει μαζί της η Σοφία σε εκείνο της Θαρθουέλα (όνομα, που θεωρείται ότι προέρχεται από την ισπανική λέξη ‘θάρθα’ = θάμνος βατόμουρου).

Μια αγανάκτηση συνόδευε την προίκα της. Η βασίλισσα Φρειδερίκη διεκδίκησε από το ελληνικό κράτος και έλαβε 9 εκατομμύρια δραχμές – ποσό απαλλαγμένο από κάθε φορολογία για την κόρη της. Στις 19 Φεβρουαρίου του 1962 ο υπουργός Οικονομικών, Σπύρος Θεοτόκης της κυβέρνησης Καραμανλή, που είχε προκύψει από τις εκλογές βίας και νοθείας, όπου “ψήφισαν ακόμη και τα δέντρα”, κατέθεσε στο Κοινοβούλιο το σχετικό νομοσχέδιο επικαλούμενος “μακροχρόνιον και αδιάλειπτον έθιμον” και την προικοδότηση άλλων πέντε πριγκηπισσών από το 1889. Η νεολαία διαδήλωνε με συνθήματα το 1-1-4 και ‘Προίκα στην παιδεία – Όχι στη Σοφία’, ζητώντας να χρηματοδοτείται με 15% από τον κρατικό προϋπολογισμό η εκπαίδευση. Ο αρχηγός της αντιπολίτευσης, Γεώργιος Παπανδρέου ανέφερε στη Βουλή: “Η προιξ είναι θεσμός βάρβαρος, μορφή σωματεμπορίας. Και υποστηρίζομεν ότι αποτελεί θέμα στοιχειώδους πολιτισμού εις εποχήν, η οποία καθιέρωσε την ισότητα των φύλων, να επιζή ο βάρβαρος θεσμός”. Ο Γιάννης Παπαδημητρίου της ΕΔΑ πρότεινε την κατάργησή της, όπως και των Βασιλικών Ιδρυμάτων.

Ο Αριστοτέλης Ωνάσης (που την 1η/07/1963 αγόρασε τον Σκορπιό) έστειλε μια επιταγή 300.000 δολαρίων στον Κων/νο Καραμανλή: “Δια να αποφευχθούν περαιτέρω δυσάρεσται συζητήσεις στην Βουλήν και στον τύπον με την λυπηράν αντανάκλασιν στην βασιλικήν οικογένειαν, προτείνω να δωρήσω μέσω ημών στο δημόσιο ανωνύμως το υπό συζήτησιν ποσόν, και έτσι αποστομώνονται όλοι και τερματίζεται η πολιτική εκμετάλλευσις του θέματος αυτού. Εφρόντισα να γίνη η επιταγή εις τρόπον, που να εξασφαλίζεται η ανωνυμία του δωρητού”. Ο πρωθυπουργός αρνήθηκε και του την επέστρεψε με τον Μ. Τόμπρα.

Ο γάμος τελέστηκε στις 14 Μαΐου 1962 πρώτα στο ναό του Αγίου Διονυσίου σύμφωνα το καθολικό δόγμα και μετά στη Μητρόπολη με το ορθόδοξο. Η πριγκήπισσα Σοφία ήταν η τελευταία, που προικοδοτήθηκε από το ελληνικό κράτος. Ο αναχρονιστικός θεσμός καταργήθηκε, τελικά, το 1983 από την κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου με το νόμο 1329. Και το καρσάνικο κέντημα της Μαρίας εκλείπει τις τελευταίες δεκαετίες, αφού τα νέα κορίτσια της Καρυάς το άφησαν “για να γίνουν επιστημόνισσες”.