Cancel / consequence culture

Η ανακοίνωση της Levi’s ότι αποχωρεί προσωρινά από τη Ρωσία, ακολουθώντας μια επιχειρηματική έξοδο από τη χώρα, που περιλαμβάνει ‘δυτικές μάρκες-τοτέμ’, όπως οι McDonald’s, Coca-Cola, Pepsi και Starbucks, σε μια ταχύτητα και κλίμακα με λίγους παραλληλισμούς, επανέφερε μνήμες της σοβιετικής εποχής, σημειώνεται σε δημοσίευμα των Financial Times.

ουρές έξω από το πρώτο κατάστημα McDonald’s στην πλατεία Πούσκιν της Μόσχας (31/01/90) / AP, theguardian.com

Τα τζιν 501 είχαν μετατραπεί σε ένα δυνατό έμβλημα αντίδρασης πίσω από το ‘Σιδηρούν Παραπέτασμα’, σχολιάζουν από τη Νέα Υόρκη οι Andrew Edgecliffe-Johnson και Matthew Rocco στον ιστότοπο ft.com. Τον όρο χρησιμοποίησε πρώτη φορά ο Winston Churchill σε διάλεξή του στο κολλέγιο Westminster, στην πόλη Fulton του Missouri, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στις ΗΠΑ τον Μάρτιο του 1946. Ο συμβολισμός μοιάζει να υπερβαίνει την απόφαση της εταιρείας, με έδρα την Καλιφόρνια να αναστείλει τις πωλήσεις της στη Ρωσία, αναφέροντας “μεγάλη αναστάτωση” στην περιοχή, κάτι που καθιστά “την κανονική επιχειρηματική δραστηριότητα, μη βιώσιμη”, στοιχείο που είναι “ξεκάθαρα δευτερεύον στον ανθρώπινο πόνο που βιώνουν τόσοι πολλοί”.

Το 1959 στην Αμερικανική Έκθεση της Μόσχας, όπου φιλοξενήθηκαν τζιν Levi Strauss, φωτογραφικές μηχανές Polaroid, κάμπριο αυτοκίνητα Dodge, ο Nikita Khrushchev, πρώτος γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (1953-1964) δοκίμασε μια Pepsi-Cola, παρουσία του Richard Nixon (αντιπροέδρου τότε της κυβέρνησης του Dwight D. Eisenhower) και του επικεφαλής για τη διεθνή δραστηριοποίηση της εταιρείας, Donald M. Kendall. Στον τελευταίο ο πρόεδρος της Ρωσίας Vladimir Putin είχε απονείμει το 2004 μετάλλιο φιλίας.

Fine Art Images / Heritage Images / Getty Images, ft.com

Τις επόμενες τρεις δεκαετίες, τα Levi’s 501 έγιναν ένα από τα πιο περιζήτητα προϊόντα στη μαύρη αγορά της σοβιετικής Ρωσίας. Το 1981 η εφημερίδα με νέα για τις σοβιετικές βιομηχανίες διαμαρτυρόταν ότι η τιμή τους είχε φτάσει τα διακόσια ρούβλια, όσο ο μηνιαίος μισθός ενός μηχανικού. Η Viv Groskop ανακαλεί στον theguardian.com ότι Ρώσοι πολίτες ρωτούσαν τους επισκέπτες από χώρες της Δύσης στον δρόμο αν ήθελαν να πουλήσουν το τζιν τους.

Tα Levi’s 501 αντί για ένα γερό τύπο ρούχου για εργάτες, προωθήθηκαν ως αντιπροσωπευτικό δείγμα των δυτικών ελευθεριών και της μαλακής επιρροής που ασκούσε η αμερικανική κουλτούρα και ο δυτικός καπιταλισμός. O Γάλλος φιλόσοφος Régis Debray, σύντροφος του Che Guevara και φίλος του Salvador Allende παρατήρησε το 1986: “Η ροκ μουσική, τα βίντεο, τα τζιν, το γρήγορο φαγητό, τα δίκτυα ενημέρωσης και οι τηλεοπτικοί δορυφόροι έχουν περισσότερη δύναμη, απ’ ό,τι όλος ο κόκκινος στρατός.”

O Boris Yeltsin επισκέπτεται κατάστημα McDonald’s τo 1990 / Gennady Galperin, Reuters, theguardian.com

H Levi Strauss είχε αναλάβει μια σειρά από στρατηγικές πρωτοβουλίες καλής θέλησης στα πλαίσια του μάρκετινγκ για να ενισχύσει την ορατότητά της στη Ρωσία. Το 1971 έντυσε τη σοβιετική ομάδα στίβου κατά την περιοδεία της στις ΗΠΑ και προγραμμάτιζε να χορηγήσει τζιν στους 23.000 Ρώσους εργαζόμενους στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Μόσχας το 1980, κάτι που ανατράπηκε όταν η Αμερική αποφάσισε να τους μποϋκοτάρει. “Χωρίς αμερικανική ομάδα, ούτε τζιν”, είχε πει εκείνη την εποχή στέλεχος της εταιρείας.

Tracey Panek, ιστορικός που δουλεύει για τη Levi’s, με φόντο τον καθεδρικό του Αγίου Βασιλείου, στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας, 2016

Ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας Chip Bergh, που έχει διηγηθεί ότι τη δεκαετία του 1980 πήρε κάποιος το δικό του από ένα hostel της Γερμανίας, ακόμα και την τελευταία χρονιά υποστήριζε ότι η Ρωσία αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία επιχειρηματικής ανάπτυξης. Επιπλέον, έχει δηλώσει σύμπνοια με ένα είδος καπιταλισμού, που θα λαμβάνει υπόψη όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη (stakeholders) και όχι μόνο τους επενδυτές (investors), με το όραμα του για την εταιρεία να είναι “κέρδη μέσα από αρχές”.

κατάστημα Levi’s στο εμπορικό κέντρο GUM της Μόσχας

Η Alison Taylor, που διευθύνει το τμήμα ηθικών συστημάτων της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων Stern, του πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, εξήγησε ότι η ελεύθερη πτώση που γνωρίζει το ρούβλι, με την αλυσίδα τροφοδοσίας να έχει διαρραγεί οδήγησαν στην ενίσχυση του επιχειρήματος για έξοδο. Η αιτίαση, που αφορά την απομάκρυνση για λόγους αρχής είναι πιο περίπλοκη, επισημαίνει η ίδια.

κατάστημα Dior στο mall Tsum της Μόσχας_Oleg Nikishin, Getty Images, theguardian.com (09/03)

Άλλοι αναλυτές, που επικαλούνται οι δημοσιογράφοι των Financial Times, μεταφέρουν ότι σε αυτή τη φάση του καπιταλισμού, οι εργαζόμενοι των εταιρειών και οι καταναλωτές των προϊόντων τους έχουν πολύ περισσότερες προσδοκίες σε ό,τι αφορά το περιβάλλον (Εnvironmental), τα κοινωνικά θέματα (Social) και την κουλτούρα διοίκησης (Governance). “Πρόκειται για τον πρώτο πόλεμο στην Ευρώπη την εποχή του καπιταλισμού τύπου ESG. Για μια εταιρεία σαν τη Levi’s θα ήταν δύσκολο να καθίσει στην άκρη”, εκτιμά ο Steven Fox, διευθύνων σύμβουλος της Veracity Worldwide, που παρέχει συμβουλές για λήψη επενδυτικών αποφάσεων σε απαιτητικές αγορές.

Το economist.com έγραψε ότι βρισκόμαστε σε ένα σημείο, που έπεται της μετα-ψυχροπολεμικής περιόδου, ωστόσο δεν ξέρουμε ακόμη πώς να το ονομάσουμε.

έργο της Ουκρανής καλλιτέχνιδας Maria Prymachenko, ‘Αρκούδες σε κήπο με μελίσσια’, 1965

Πριν δύο εβδομάδες περίπου, μεταφέρει σε άρθρο γνώμης στο news.artnet.com, ο κοινωνιολόγος και σύμβουλος πολιτιστικών φορέων András Szántó (07/03) – όταν ακόμη δεν είχε ξεκινήσει ο πόλεμος στην Ουκρανία – βρέθηκε στην Πράγα σε ένα καινούριο κέντρο τέχνης, το Kunsthalle Praha. Με χρηματοδότηση από ένα ιδιωτικό ίδρυμα, αποτελεί δείγμα μοντέρνας αρχιτεκτονικής, που προηγουμένως λειτουργούσε ως ηλεκτρικός υποσταθμός. Για τις ανάγκες των εγκαινίων της πρώτης έκθεσης που φιλοξενεί, συνέρρευσε εκεί ένα καλειδοσκόπιο κινητικής τέχνης από όλο τον κόσμο. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους ήταν διευθυντές μουσείων, οι οποίοι συζητούσαν πώς τα πολιτιστικά ιδρύματα θα μπορούσαν να γίνουν πιο ανοιχτά, να ασχολούνται με πολιτικά ζητήματα, με όσο λιγότερη επιβάρυνση γίνεται για τον πλανήτη. Οι παρευρισκόμενοι συνέθεσαν από κοινού ένα πορτραίτο του κόσμου της τέχνης στον 21ο αιώνα, που θα είναι αφοσιωμένη στην κοινότητα, ευαίσθητη με την ανισότητα, με παγκόσμια προοπτική, συνδεδεμένη μέσω ιδεών, δικτύων και τεχνολογιών.

φωτογραφία του Lukas Masner, news.artnet.com

Η εισβολή ξεκίνησε λίγες μέρες μετά, κάνοντας όλη εκείνη την αισιοδοξία να μοιάζει περίεργη, παραδέχεται ο András Szántó. Σύμφωνα με τον ίδιο, ίσως εκείνη η εμπειρία στην πρωτεύουσα της Τσεχίας να ήταν κάτι σαν επίλογος στο μεσοδιάστημα (intermezzo) της ανανέωσης της ανατολικής Ευρώπης, που κράτησε τρεις δεκαετίες.

“Όπως μάθαμε όσοι έχουμε ζήσει τον Ψυχρό Πόλεμο και πίσω από το ‘Σιδηρούν Παραπέτασμα’, μια σύνθετη πραγματικότητα είναι παιχνίδι μακράς πνοής, στο οποίο η πολιτιστική κοινότητα έχει μεγάλο ρόλο να παίξει. Όντας νέος στη Βουδαπέστη τη δεκαετία του 1980, θυμάμαι πόσα σήμαινε για μας η τέχνη, η λογοτεχνία και η μουσική της Δύσης. Μας άρεσε να βλέπουμε αμερικανικές ταινίες, αγοράζαμε δίσκους των Rolling Stones, στεκόμασταν στην ουρά για να παρακολουθήσουμε δεύτερης κατηγορίας ροκ μπάντες της δύσης και περιοδεύοντες τζαζ μουσικούς. Είχα μαγευτεί από τη μουσική του Steve Reich, που άκουσα στην Ακαδημία Μουσικής και παρακολουθώντας δείγματα της avant-garde στα μουσεία μας. Έχω μνήμες από εκδήλωση ανάγνωσης ποίησης με τον Allen Ginsberg και βιβλίων από τον George Orwell. Φανταζόμασταν ότι το κλαμπ νέων καλλιτεχνών της Βουδαπέστης γύρω στο 1985 έμοιαζε με το κλαμπ-εστιατόριο Max’s Kansas City της Νέας Υόρκης.

Bob and Roberta Smith, 1997 / tate.org.uk > Πριν πεθάνει, ο πατέρας του – επίσης καλλιτέχνης – που είχε πολεμήσει στον Β’ ΠΠ, τον συμβούλευσε: “Κάνε τέχνη, Όχι πόλεμο – Μη μισείς, Ζωγράφισε”

Σε καιρούς όπως οι σημερινοί, που οι οικονομίες αποδεσμεύονται, οι εκεχειρίες παύουν να ισχύουν και πολιτιστικοί φορείς προβαίνουν σε μποϋκοτάζ ή προτρέπουν σε παραιτήσεις και αποκηρύξεις, το βάρος που πέφτει στους καλλιτέχνες αφορά το να μην κόψουν τους δεσμούς – όσο κι αν η αντίθετη επιλογή προσφέρει άμεση συναισθηματική ικανοποίηση. Η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από μηνύματα πόλωσης, ξεχνώντας τις ενδιάμεσες αποχρώσεις και η κουλτούρα έχει γίνει συνώνυμη με τoν εξοστρακισμό και την ακύρωση (cancel culture) ή με τις συνέπειες (consequence culture). Την περίοδο 1940 – 1980, όταν οι πολιτικές και οικονομικές σχέσεις ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση είχαν διαρραγεί, επιστήμονες και καλλιτέχνες συνέχιζαν να διατηρούν φανερούς και κρυφούς διαύλους. Ο όρος πολιτιστική διπλωματία – που έχει φτάσει να θεωρείται παρωχημένος, αφού σχεδόν μια γενιά πριν, ανακοινώθηκε το τέλος της ιστορίας από ‘σοφούς της Ουάσινγκτον’ – χρειάζεται να ανανεωθεί με ζήλο.”

Πηγές: Andrew Edgecliffe-Johnson και Matthew Rocco στο ft.com / András Szántó στο news.artnet.com, πρόσφατο βιβλίο του ‘Το μέλλον του μουσείου: 28 διάλογοι’ (2020) / Viv Groskop στο theguardian.com / economist.com / κεντρική φωτογραφία: άποψη του έργου της Ουκρανής καλλιτέχνιδας Maria Prymachenko, ‘Μακάρι αυτός ο πυρηνικός πόλεμος να είναι καταραμένος’