By Το Δόγμα Τρούμαν, ο Λένιν και το κουφάρι της Ευρώπης
Η Beverly Gage, καθηγήτρια Ιστορίας και Αμερικανικών Σπουδών στο Yale, σε άρθρο της στο newyorker.com (07/03) παρατηρεί ότι στα σχεδόν εβδομήντα χρόνια από τη λήξη της προεδρίας του Harry Truman, οι οργανισμοί στων οποίων τη δημιουργία συνέβαλε και συνδέθηκαν με τη ‘φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη’ (liberal world order) όπως η Παγκόσμια Τράπεζα (Ιούλιος 1944), τα Ηνωμένα Έθνη (Οκτώβριος 1945) – που διαδέχτηκαν την Κοινωνία των Εθνών και το Nato (Απρίλιος 1949) – επιβιώνουν.
H ίδια, με αφορμή το βιβλίο του δημοσιογράφου Jeffrey Frank ‘Οι δοκιμές του Harry Truman: Η αξιοσημείωτη προεδρία ενός συνηθισμένου ανθρώπου, 1945-1953’ (Simon & Schuster) θυμίζει ότι είχε διατελέσει μόλις τρεις μήνες αντιπρόεδρος, όταν πέθανε ο Fr. D. Roosevelt. Προηγουμένως, είχε εκπροσωπήσει ως γερουσιαστής την περιοχή Independence του Missouri. Όπως το είχε θέσει ο υπουργός των Εξωτερικών Dean Acheson (1949-1953), σαν πρόεδρος ο H. Truman παρίστατο στη δημιουργία πολλών από τους βασικούς οργανισμούς, που εξακολουθούν να διαμορφώνουν τόσο την αμερικανική όσο και την παγκόσμια πολιτική. Στον D. Acheson άρεσε να μιλάει για την αρχαία Αθήνα, τη Σπάρτη και τη Ρώμη, ενώ ο H. Truman έλεγε για τον εαυτό του ότι εκφραζόταν απλά, όπως οι συμπολίτες του από τις κεντρικές και νότιες πολιτείες, τείνοντας να συγκρίνει τον J. Stalin με τον Tom Pendergast, που είχε υπό την εποπτεία του το κόμμα των Δημοκρατικών στις περιοχές Kansas και Jackson του Missouri.
Για την Beverly Gage, εάν υπήρχε μια εποχή που το αποκαλούμενο φιλελεύθερο κατεστημένο είχε πραγματική δύναμη ήταν τη δεκαετία του 1940, καθώς η διευρυνόμενη με γρήγορους ρυθμούς εκτελεστική εξουσία προσέλκυσε χιλιάδες ανθρώπους με προσόντα στην Ουάσινγκτον, που θεωρούσαν ότι τα ξέρουν όλα. Ο συγγραφέας του βιβλίου παρομοιάζει τον H. Truman με χαρακτήρα ιστορίας του Mark Twain, που θα μπορούσε να έχει τίτλο: ‘Ένας αγρότης από το Missouri στην αυλή του Fr. D. Roosevelt’. Επιπλέον, ανατρέχει σε συνεντεύξεις τύπου στις οποίες ο πρόεδρος των ΗΠΑ κατέληγε να πει το λάθος πράγμα σε μια ακατάλληλη στιγμή. Το 1946, για παράδειγμα, σχεδόν μετέτρεψε τον Ψυχρό Πόλεμο σε ‘Θερμό’ υποστηρίζοντας την ομιλία του Winston Churchill στο Fulton του Missouri, όπου έγινε πρώτη φορά αναφορά στο ‘Σιδηρούν Παραπέτασμα’ (Iron Curtain). Ο J. Stalin το εξέλαβε σαν ‘σημάδι πολέμου με την Σοβιετική Ένωση’ και ο H. Truman χρειάστηκε να προσπαθήσει να εξηγήσει ότι αυτό δεν ήταν, στην πραγματικότητα, κάτι που ήθελαν οι ΗΠΑ.
Το γνωστό σαν ‘Δόγμα Truman’, όπως σχηματοποιήθηκε από τον διπλωμάτη George Kennan, υποστήριζε ότι οι ΗΠΑ χρειάζεται να συγκρατούν (contain) μια Σοβιετική Ένωση, την οποία αντιλαμβάνονταν ως επιθετική και επεκτατική, αλλιώς η κατάληξη θα ήταν ένας πόλεμος-αστραπή (blitzkrieg) στην Ευρώπη. Ήταν ένα δυναμικό, στρατηγικό όραμα – σχολιάζεται στο δημοσίευμα – το οποίο οδήγησε αναπόφευκτα σε εκκλήσεις για ένα μεγαλύτερο κράτος ασφάλειας (security state), που θα χρειαζόταν ακόμη περισσότερες εξειδικευμένες απόψεις, από όλο και πιο πολλούς συμβούλους, όπως ο G. Kennan.
O πρόεδρος H. Truman με τον υπουργό Εξωτερικών D. Acheson (1949-1953) / Alamy, newyorker.com
Στην εξωτερική πολιτική, το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης (European Recovery Program) του υπουργού George Marshall (1947-1949) είχε περάσει με διακομματική συναίνεση, βοηθώντας στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της Γερμανίας και της Ιαπωνίας.
Με την υλοποίηση αυτών των ιδεών επί προεδρίας H. Truman, μια ευρεία μεταμόρφωση του αμερικανικού κατεστημένου ασφάλειας έλαβε χώρα, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργίας του υπουργείου Άμυνας, του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και της CIA. Δρομολογήθηκε, ακόμη, ο τερματισμός του φυλετικού διαχωρισμού σε ένα στράτευμα ενδυναμωμένο, σε διαρκή κίνηση. O επόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ Dwight Eisenhower, θα αποκαλούσε δυσοίωνα τους νέους ισχυρούς οργανισμούς, που προέκυψαν ‘στρατιωτικό – βιομηχανικό σύμπλεγμα (military-industrial complex)’, προειδοποιώντας τον Ιανουάριο του 1961 ότι ήταν πιθανό να κυριαρχήσουν στην αμερικανική κοινωνία.
συνέδριο Potsdam, Γερμανία (17 Ιουλίου-2 Αυγούστου 1945)
Η ιστορικός Beverly Gage μεταφέρει ότι ο πρόεδρος H. Truman ανησυχούσε λιγότερο για την υπαρξιακή τους σημασία, καθώς ανέλαβε καθήκοντα σε μια στιγμή κρίσης, που την διαδέχτηκαν και άλλες, θεωρώντας τις καινούριες μεγάλες μορφές γραφειοκρατίας, κυρίως σαν προσπάθειες να ανταπεξέλθουν σε αυτές. Το ζήτημα της Σοβιετικής Ένωσης – τι ήταν, πώς λειτουργούσε, τι ήθελαν οι ηγέτες της – τον απασχόλησε περισσότερο από οποιοδήποτε. Από την αρχή της θητείας του, αντιμετώπιζε τη Ρωσία με σκληρή δυσπιστία, εμφανιζόμενος έτοιμος να προσβληθεί και να προσβάλει. Σύμφωνα με τον υπουργό του Εξωτερικών James Byrnes (1945-1947), μπορούσε να γίνει ‘πολύ ευέξαπτος (snappy)’ σε θέματα σχετικά με τον J. Stalin. Όπως σημειώνεται, ο Jeffrey Frank δεν επιχειρεί να απαντήσει το κοινότυπο ερώτημα του ποιος πραγματικά ξεκίνησε τον Ψυχρό Πόλεμο – εάν ο J. Stalin, ο H. Truman ή ίσως ο W. Churchill έχει την ευθύνη. Αυτό που δείχνει, σύμφωνα με την Beverly Gage, είναι ότι όλοι προσπαθούσαν να βρουν τον βηματισμό τους στα τυφλά, βασιζόμενοι όχι τόσο σε έναν ανελέητο υπολογισμό δύναμης, αλλά στο ένστικτο και τη φαντασία.
Ο συγγραφέας Jeffrey Frank θεωρεί, επιπλέον, ότι η απόφαση για τη ρίψη της ατομικής βόμβας σε Χιροσίμα και Ναγκασάκι “σαν πρακτικό ζήτημα, είχε ληφθεί για λογαριασμό του”, ενώ ως η πιο σημαντική του ίσως περιγράφεται η εμπλοκή στον πόλεμο της Κορέας (Ιούνιος 1950 – Ιούλιος 1953).
ομιλία στο Κολλέγιο του Πολεμικού Ναυτικού σχετικά με τη στρατηγική της διδασκαλίας τον Σεπτέμβριο του 2019
Στο εσωτερικό της Αμερικής, η αρχή του Ψυχρού Πολέμου βρήκε το ανάλογό της στον Μακαρθισμό, που για την ίδια, φωτίζει όσο και συσκοτίζει την πολιτική δυναμική στα χρόνια της διακυβέρνησης του H. Truman, ο οποίος παρουσιάζεται σαν ένας συνηθισμένος πραγματιστής. Με πρωτοβουλία του τελευταίου, εισήχθη ένα πρόγραμμα επιβράβευσης της αφοσίωσης (loyalty program) των ομοσπονδιακών υπαλλήλων, ενώ η προσπάθεια για καθολική περίθαλψη υγείας σκόνταψε στις αντιδράσεις της Αμερικανικής Ιατρικής Ένωσης.
Από την άλλη, ο γερουσιαστής με τους Ρεπουμπλικάνους J. McCarthy (1947-1957) έβαλε τη σφραγίδα του στο αντικομμουνιστικό πνεύμα της εποχής. Όταν ανακοίνωνε τον Φεβρουάριο του 1950 ότι έχει στη διάθεσή του μια λίστα με κομμουνιστές, που περιμένουν κρυμμένοι στο υπουργείο Εξωτερικών, έμοιαζε να επιτίθεται στην ακολουθούμενη εξωτερική πολιτική: πώς μπορούσαν οι ΗΠΑ να έχουν επιτρέψει στους Σοβιετικούς να αναπτύξουν ατομική βόμβα και στους κομμουνιστές να πάρουν την εξουσία στην Κίνα, εάν όχι λόγω κάποιας πράξης εσωτερικής προδοσίας;
J. McCarthy, 1954 / Arnold Sachs, International News Press
Το παράδειγμα του J. McCarthy καταδεικνύει κάποιες από τις αντιφάσεις της περιόδου και της πολιτικής, που περιόρισε το περιθώριο δράσης του H. Truman, εκτιμά η ακαδημαϊκός Beverly Gage. Ο γερουσιαστής J. McCarthy είχε χαρακτηρίσει τον τελευταίο ‘μαλακό’ απέναντι στον κομμουνισμό και τον G. Marshall ‘εργαλείο των Σοβιετικών’. “Νομίζω ότι το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του Κρεμλίνου είναι ο γερουσιαστής McCarthy.”, είχε πει κατά τη διάρκεια συνέντευξης τύπου ο H. Truman. Επιπλέον, φαίνεται να ανησυχούσε κατ’ ιδίαν ότι το FBI υπό τον J. Edgar Hoover κινδύνευε να μετατραπεί στην αμερικανική εκδοχή της Gestapo, παρόλο που δεν προσπάθησε να τον απομακρύνει ή να θέσει την υπηρεσία σε περισσότερο δημόσιο έλεγχο, επισημαίνει η Beverly Gage.
O James Meek σε άρθρο του στον theguardian.com (20/03) περιγράφει πώς η Ανατολή (δεν) συναντά τη Δύση στην Ουκρανία. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, 31 χρόνια ανεξάρτητη, η χώρα διένυε τη δεύτερη περίοδό της, της ελπίδας για ευρωπαϊκή ένταξη – που αναδύθηκε στα τέλη του 2013 – όταν δέχθηκε τη ρωσική εισβολή. Όπως παρατηρεί, είμαστε έτοιμοι να τη δούμε μέσα από το κλισέ ότι η δυτική Ουκρανία είναι εθνικιστική, με τους πολίτες εκεί να μιλούν την ουκρανική γλώσσα, ενώ η νότια και ανατολική είναι φιλορωσική, με τους κατοίκους να χρησιμοποιούν τη ρωσική γλώσσα. Ή, ότι χοντρικά, στην ανατολική συναντάμε νεο-κομμουνιστές εργάτες ορυχείων, ενώ στη δυτική νεοναζιστές.
Υπογραμμίζει ακόμη, ανάμεσα σε άλλα, ότι μια ανερχόμενη φιλελεύθερη τάξη συμπαρατάσσεται με τους Ουκρανούς εθνικιστές και, παρόλο που πρόκειται για μια άβολη συμμαχία, κρατά τη χώρα ενωμένη. “Θυμάμαι ότι είχα εκπλαγεί στην επίσκεψή μου στο Κίεβο στα τέλη του Φεβρουαρίου 2014, διαπιστώνοντας πόσο προσηλωμένοι ήταν τόσο οι φιλελεύθεροι όσο και οι εθνικιστές σε ένα ευρωπαϊκό μέλλον. Ο εκπρόσωπος του ‘Δεξιού Τομέα’, ενός από τα πιο ακραία εθνικιστικά μορφώματα, μου περιέγραψε την Πολωνία σαν μοντέλο, που έπρεπε να ακολουθήσει η χώρα. Ευρωπαϊκές σημαίες κυμάτιζαν παντού. Σε ένα από τα ακριβά εστιατόρια, δίπλα στις καφέ σκηνές της Πλατείας Ανεξαρτησίας, μια επιχειρηματίας, φίλη φίλου μου είπε: ‘Ξέρεις, οι εθνικιστές ήταν πολύ σημαντικοί. Έκαναν πολύ καλή δουλειά στην πρώτη γραμμή’.”
Kremenchuk, κεντρική Ουκρανία, Μάρτιος 2016 – Niels Akermann – Sébastien Gobert, Lundi13 > Πάνω από 900 αγάλματα του Vl. Lenin στην Ουκρανία εκτιμάται ότι απομακρύνθηκαν από το 2014, στο πλαίσιο αυτού που αποκαλείται ‘Leninopad’ (πτώση του Lenin) μεταφέρει ο theguardian.com. Τον Μάιο του 2015 η κυβέρνηση της χώρας επίσημα απαγόρευσε σύμβολα, αγάλματα, σημαίες, ύμνους, ονομασίες οδών ή πόλεων, που συνδέονταν με τη Σοβιετική Ένωση.
Σε ανάλυσή του τον Ιούνιο του 2014, ο φιλόσοφος Slavoj Žižek στο περιοδικό London Review of Books, που αναδημοσιεύθηκε στον theguardian.com, με τίτλο: ‘Γιατί και η αριστερά και η δεξιά κάνουν λάθος στην Ουκρανία’, εξηγούσε μεταξύ άλλων, ότι: “Ξανά και ξανά στην τηλεοπτική κάλυψη των μαζικών συγκεντρώσεων στο Κίεβο εναντίον της κυβέρνησης του V. Yanukovich είδαμε εικόνες διαδηλωτών να ρίχνουν αγάλματα του Vl. Lenin. Ήταν ένας εύκολος τρόπος να διοχετευθεί ο θυμός: τα αγάλματα λειτουργούσαν ως σύμβολο της σοβιετικής καταπίεσης και η Ρωσία του Vl. Putin θεωρείται ότι συνεχίζει τη σοβιετική πολιτική της κυριαρχίας επί των γειτόνων της.
Ήταν μόλις το 1956, που τα αγάλματα του Vl. Lenin άρχισαν να πληθαίνουν στη Σοβιετική Ένωση: μέχρι τότε, πιο διαδεδομένα ήταν εκείνα του J. Stalin. Ωστόσο, μετά την αποκήρυξη του τελευταίου από το N. Krushchev στο 20ο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος τον Φεβρουάριο της ίδιας χρονιάς, αντικαταστάθηκε στην αναπαράσταση από τον Vl. Lenin. Το 1962 άλλαξε και το σήμα της εφημερίδας Pravda, κι εκεί που στη γωνία πάνω αριστερά υπήρχαν τα σκίτσα των προφίλ του Vl. Lenin και του J. Stalin, λίγο αφότου το 22ο συνέδριο δημόσια απέρριψε τον τελευταίο, το προφίλ του στην Pravda αντικαταστάθηκε με ένα ακόμα του Vl. Lenin.
Υπήρχε, παρόλα αυτά, μια ιστορική ειρωνεία στο να παρακολουθεί κανείς τους Ουκρανούς να κατεβάζουν τα αγάλματα του Vl. Lenin αξιώνοντας την εθνική τους κυριαρχία. Και αυτό γιατί, η χρυσή εποχή της ουκρανικής εθνικής ταυτότητας δεν ήταν η τσαρική Ρωσία, όπου εμποδιζόταν, αλλά η πρώτη δεκαετία της Σοβιετικής Ένωσης, με την πολιτική για μια Ουκρανία καταπονημένη από τον πόλεμο και την πείνα, να αφορά την εντοπιότητα (indigenasition), με βάση τις αρχές που είχε χαράξει ο Vl. Lenin. Η ουκρανική κουλτούρα και γλώσσα αναβίωσαν, ενώ αναγνωρίστηκαν τα δικαιώματα στην υγεία, την εκπαίδευση και την κοινωνική ασφάλιση. Για τον Vl. Lenin, ‘Το προλεταριάτο δεν μπορεί παρά να παλέψει ενάντια στην εξαναγκαστική διατήρηση των καταπιεσμένων εθνών μέσα στα όρια ενός κράτους – και αυτό ακριβώς σημαίνει ο αγώνας για το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Το προλεταριάτο πρέπει να απαιτήσει να επιτραπεί η πολιτική απόσχιση για τις αποικίες και τα έθνη που ‘το ίδιο τους’ το έθνος εξουσιάζει. Εάν δεν το κάνει αυτό, ο προλεταριακός διεθνισμός θα παραμείνει μια φράση χωρίς νόημα, με την αμοιβαία εμπιστοσύνη και την ταξική αλληλεγγύη ανάμεσα στους εργαζόμενους των εθνών, που καταπιέζουν και εκείνων, που καταπιέζονται να είναι αδύνατες.’
άγαλμα του Βλ. Λένιν, στο οποίο προστέθηκε η ουκρανική ενδυμασία στη Zaporizhzhya της νοτιοανατολικής Ουκρανίας, Οκτώβριος 2014 / reuters.com
Ο Vl. Lenin διατήρησε αυτή τη θέση μέχρι το τέλος: αμέσως μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, όταν η Rosa Luxembourg επιχειρηματολογούσε ότι στα μικρά έθνη θα έπρεπε να δοθεί πλήρης κυριαρχία, μόνο εφόσον οι προοδευτικές δυνάμεις επικρατούσαν στο νέο κράτος, εκείνος ήταν υπέρ του δικαιώματος της αποσκίρτησης χωρίς όρους.
Στην τελευταία του σχετική προσπάθεια αναφορικά με τη Γεωργία, ενάντια στον σχεδιασμό του J. Stalin για μια συγκεντροποιημένη Σοβιετική Ένωση, επέμεινε για πλήρη κυριαρχία των εθνικών οντοτήτων που απάρτιζαν το σοβιετικό κράτος. Στις 27 Σεπτεμβρίου του 1922, σε ένα γράμμα στο Πολιτικό Γραφείο ο J. Stalin τον κατηγορούσε για ‘εθνικό φιλελευθερισμό’, ενώ η κατεύθυνση που εκείνος πρότεινε περιλάμβανε ίδια κυβέρνηση για τη Σοβιετική Ρωσία και τις άλλες πέντε δημοκρατίες, της Ουκρανίας, της Λευκορωσίας, του Αζερμπαϊτζάν, της Αρμενίας και της Γεωργίας. (…)
Στην πιο αξιοπρόσεχτη περίπτωση, τα τρία κράτη της Βαλτικής (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία) ζήτησαν το 1939 και έγιναν δεκτές στη Σοβιετική Ένωση. Με όλα αυτά, ο J. Stalin επέστρεφε στην προεπαναστατική πολιτική επί τσάρου: η αποίκηση της Σιβηρίας τον 17ο αιώνα και της μουσουλμανικής Ασίας τον 19ο αιώνα δεν καταδικάζονταν πλέον ως ιμπεριαλιστική επέκταση, αλλά χαιρετίζονταν με το επιχείρημα ότι έθεσαν τις βάσεις για να ακολουθήσουν αυτές οι παραδοσιακές κοινωνίες τον δρόμο του προοδευτικού εκμοντερνισμού.
Χάρκοβο / Niels Akermann-Sébastien Gobert, Lundi13
Η εξωτερική πολιτική του Vl. Putin είναι μια σαφής συνέχιση της τσαρικής – σταλινικής γραμμής. Σύμφωνα με τον ίδιο, μετά τη Σοβιετική Επανάσταση οι μπολσεβίκοι έβλαψαν σοβαρά τα συμφέροντα της Ρωσίας: ‘Οι μπολσεβίκοι, για πολλούς λόγους – ας τους κρίνει ο Θεός – προσέθεσαν μεγάλα μέρη του ιστορικού νότου της Ρωσίας στη Δημοκρατία της Ουκρανίας. Αυτό έγινε χωρίς να ληφθεί υπόψη η εθνική σύνθεση του πληθυσμού και σήμερα οι συγκεκριμένες περιοχές αποτελούν τη νοτιοανατολική Ουκρανία.’
Ο J. Stalin τιμάται στη Ρωσία ως εκείνος που αποκατέστησε το ρωσικό μεγαλείο μετά την αντιπατριωτική ‘παρέκκλιση’ του Vl. Lenin. Ο Vl. Putin αναφέρθηκε πρόσφατα [2014] στον όρο ‘Νέα Ρωσία’ (Novorossiya), που είχε τελευταία φορά χρησιμοποιηθεί το 1917, παραπέμποντας σε εφτά περιοχές της νοτιο-ανατολικής Ουκρανίας. (…)
Στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, το διάστημα 1970 – 1989 απαγορευόταν να τραγουδιέται δημόσια ο εθνικός ύμνος γιατί δεν ταίριαζε με την ιδέα της ανατολικής Γερμανίας σα νέο σοσιαλιστικό έθνος. (…) Όταν ο σοβιετικός στρατός κινήθηκε προς τη Βουδαπέστη για να καταστείλει την εξέγερση του 1956, το μήνυμα που έστελναν διαρκώς οι περικυκλωμένοι Ούγγροι ηγέτες στη Δύση ήταν ότι υπερασπίζονταν την Ευρώπη ενάντια στους Ασιάτες κομμουνιστές.”
(…) “Υπάρχει ένας ‘λενινιστικός’ λόγος για να υποστηρίζουμε την ουκρανική πλευρά”, έγραφε το 2014 σε συνέχεια των διαδηλώσεων στην Πλατεία Ανεξαρτησίας και του δημοψηφίσματος στην Κριμαία ο Σλοβένος φιλόσοφος. “Στα τελευταία του γραπτά, ο Vl. Lenin πολύ αφότου είχε αφήσει πίσω την ουτοπία του ‘Κράτος και Επανάσταση’, εξερεύνησε την ιδέα ενός απλού, ρεαλιστικού πλάνου για τον Μπολσεβικισμό. Δεν υπάρχει τρόπος η Ρωσία ‘να περάσει απευθείας στον σοσιαλισμό’, υποστήριξε, λόγω της οικονομικής υποανάπτυξης και της πολιτιστικής οπισθοδρόμησης των μαζών, οπότε αυτό που μπορεί να κάνει η σοβιετική εξουσία είναι να συνδυάσει τη μετριοπαθή πολιτική του ‘κρατικού καπιταλισμού’ με την εντατική πολιτιστική εκπαίδευση των αγροτικών μαζών, όχι μέσω της πλύσης εγκεφάλου που ασκεί η προπαγάνδα αλλά με μια υπομονετική, σταδιακή επιβολή πολιτιστικών αξιών. Τα γεγονότα και τα δεδομένα δείχνουν ‘πόσo μεγάλη και επείγουσα προεργασία μένει να κάνουμε για να φτάσουμε στο επίπεδο μιας συνηθισμένης δυτικής, ευρωπαϊκής, πολιτισμένης χώρας … Πρέπει να έχουμε κατά νου την ημι-ασιατική άγνοια, από την οποία δεν έχουμε ακόμη απαλλαχτεί.’
το κάστρο Kamianets-Podilskyi στην περιοχή Podolia στα δυτικά της Ουκρανίας / theguardian.com
Η Ευρώπη, προτείνει ο Slavoj Žižek, δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια μόνο ιδέα: περιλαμβάνει από εθνικιστικά και φασιστικά στοιχεία, μέχρι αυτό που ο Étienne Balibar αποκαλεί ελευθερία μέσα στην ισότητα (égaliberté) και έχει να κάνει με τη μοναδική της συνεισφορά στο παγκόσμιο πολιτικό φαντασιακό, όσο κι αν στην πράξη σήμερα έχει προδοθεί από τους θεσμούς και τους πολίτες.
Ανάμεσα στους δύο παραπάνω πόλους, υπάρχει μια αφελής πίστη στην αξία του ευρωπαϊκού φιλελεύθερου – δημοκρατικού καπιταλισμού. (…) Το πρόβλημα είναι ότι ο φιλελεύθερος οικουμενισμός έχει από καιρό χάσει την αθωότητά του. Αυτό που είπε ο Max Horkheimer (1939), ότι όποιος δεν είναι προετοιμασμένος να μιλήσει για τον καπιταλισμό, θα πρέπει επίσης να παραμείνει σιωπηλός για τον φασισμό, ισχύει και σ’ ένα διαφορετικό πλαίσιο σήμερα: όσοι δεν θέλουν να ασκήσουν κριτική στη φιλελεύθερη δημοκρατία, θα πρέπει να μη μιλούν και για τον θρησκευτικό φανατισμό.
διάλεξη στο Μουσείο Φρόυντ στη Βιέννη με θέμα: ‘Θεολογία, Αρνητικότητα και Ένστικτο Θανάτου’, 2015
Η ουκρανική εθνικιστική δεξιά είναι ένα παράδειγμα ανάμεσα σε άλλα, από τα Βαλκάνια μέχρι τη Σκανδιναβία, από τις ΗΠΑ μέχρι το Ισραήλ, από την κεντρική Αφρική μέχρι την Ινδία: εθνικά και θρησκευτικά πάθη εκρήγνυνται, ενώ οι αρχές του Διαφωτισμού υποχωρούν. Βρίσκονταν πάντα εκεί, καραδοκούσαν – αυτό που είναι καινούριο είναι η απολύτως απροκάλυπτη επίδειξή τους.
Οι Ουκρανοί δεν αγνοούν την πραγματικότητα της ΕΕ. Γνωρίζουν τα προβλήματα και τις ανισότητες: το μήνυμά τους είναι απλά ότι η κατάστασή τους είναι πολύ χειρότερη. Η Ευρώπη μπορεί να έχει προβλήματα, αλλά θεωρούν ότι πρόκειται για προβλήματα που έχουν οι πλούσιοι.
Εάν η Ουκρανία καταλήξει με ένα μείγμα εθνικού φονταμενταλισμού και φιλελεύθερου καπιταλισμού, με ολιγάρχες να κινούν τα νήματα θα είναι τόσο ευρωπαϊκή όσο είναι η Ρωσία (ή η Ουγγαρία) σήμερα. (…) Η Ευρώπη θα πρέπει να ανανεώσει τη δέσμευσή της στον χειραφετητικό πυρήνα της ιστορίας της. Μόνο αφήνοντας το κουφάρι της παλιάς Ευρώπης που αποσυντίθεται πίσω, γίνεται να κρατήσουμε την κληρονομιά της ισότητας μέσα στην ελευθερία (égaliberté) ζωντανή. Δεν είναι οι Ουκρανοί που πρέπει να μάθουν από την Ευρώπη, εκείνη πρέπει να μάθει να ανταποκρίνεται στο όνειρο, που παρακίνησε τους διαδηλωτές της Maidan. Οι φοβισμένοι φιλελεύθεροι χρειάζεται να κατανοήσουν ότι μόνο μια πιο ριζοσπαστική αριστερά μπορεί να σώσει ό,τι αξίζει να σωθεί από τη φιλελεύθερη παρακαταθήκη.”
> Περισσότερα για τα βιβλία του Jeffrey Frank στο site του εδώ
Πηγές: Beverly Gage, newyorker.com / Slavoj Žižek, James Meek, theguardian.com
– Δείτε ακόμη:
> Η αναζήτηση της ειρήνης στην Ευρώπη κρατά 200 χρόνια
> Για την καχυποψία της Ρωσίας απέναντι στο Nato
> Όταν σηκώνεις την αρκούδα για χορό
