Gabor Maté: Όταν το σώμα λέει όχι

Το κόστος του κρυφού στρες μέσα από περιπτώσεις, όπου το σώμα λέει όχι αναλύει ο Gabor Maté στο ομώνυμο βιβλίο, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Key Books, 2023 σε μετάφραση Μαρίας Κουκιάδη (στα αγγλικά, 2003). Γεννημένος στη Βουδαπέστη το 1944, έχασε στο Άουσβιτς τους παππούδες από τη μεριά της μητέρας του. H θεία του εξαφανίστηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου, ενώ ο πατέρας του υποχρεώθηκε σε καταναγκαστικά έργα. Η μαμά του για να τον προστατεύσει τον έδωσε για μερικές εβδομάδες σε έναν ξένο – κάτι που του δημιούργησε τραύμα εγκατάλειψης, οργής και απόγνωσης, το οποίο συνέχισε να εκδηλώνεται στην ενήλικη ζωή του. Το 1956 μετανάστευσε στον Καναδά, όπου σπούδασε και ζει.

Πιάνει το νήμα από την έρευνα του Hans Selye και το δικό του σύγγραμμα: ‘The Stress of Life’ (1978).

Θεωρεί πως όσο περισσότερο εξειδικεύονται οι γιατροί, τόσο γνωρίζουν για ένα συγκεκριμένο μέλος του σώματος ή όργανο, αλλά αντιλαμβάνονται λιγότερα για τον άνθρωπο συνολικά. Παραθέτει τη θέση του Ivan Illich στο ‘Περιορισμοί στην ιατρική’, σύμφωνα με το οποίο η τελευταία “είναι σε θέση να μας πει τόσα πράγματα για την ουσιαστική διαδικασία της θεραπείας, για την οδύνη και τον θάνατο, όσα η χημική ανάλυση για την αισθητική αξία της κεραμικής τέχνης”. Ανατρέχοντας στον Σωκράτη και τους Διαλόγους του Πλάτωνα υποστηρίζει ότι το μεγαλύτερο λάθος της εποχής μας, που επέφερε ο μοντερνισμός σε ό,τι αφορά τη θεραπεία του ανθρώπινου σώματος είναι το ότι οι γιατροί διαχωρίζουν το μυαλό από το σώμα. (σελ. 24) Αντιπροτείνει μια πιο ενοποιητική οπτική, που λαμβάνει υπόψη την προσωπική ιστορία ζωής. (σελ. 111, 140)

Διερευνά την ψυχολογική κατάσταση αναλυόμενων ή ασθενών σε παρηγορητική φροντίδα, όπως και εκείνη στην οποία βρίσκονταν πριν από την εμφάνιση σωματικών ενοχλήσεων, αυτοάνοσων, εκφυλιστικών νευρολογικών παθήσεων ή καρκίνων και το πώς αυτή επηρέασε την εξέλιξη και το τελικό αποτέλεσμα. Ο ποδηλάτης Lance Armstrong διαγνώστηκε στα 25 του με καρκίνο στους όρχεις, που προχώρησε στους πνεύμονες και τον εγκέφαλο. Είχε αναπτύξει ένα μοντέλο απώθησης, με έναν από τους φίλους του να τον περιγράφει ‘κάτι σαν παγόβουνο’. Δε γνώρισε τον βιολογικό του πατέρα και ο πατριός του συνήθιζε να τον δέρνει συχνά με κουπί. Στην αυτοβιογραφία του ‘Το θέμα δεν είναι μόνο το ποδήλατο’ αναφέρει ότι δεν τον συμπαθούσε. “Πίστευα ότι ήταν ένας θυμωμένος τύπος, γεμάτος τεστοστερόνη.” H τσελίστρια Jacqueline du Pré πάλεψε με τη σκλήρυνση κατά πλάκας και πέθανε στα 42 της. Για τον G. Maté, η τέχνη από μόνη της είναι απλώς ένας τρόπος να εκφράζει κανείς τα συναισθήματά του, όχι όμως και να τα επεξεργάζεται.

Προτείνει την κατανόησή τους μέσω του κλάδου της ψυχονευροανοσοενδοκρινολογίας (PNI), που ασχολείται με τις αλληλεπιδράσεις του μυαλού και των συναισθηματικών εμπειριών στον προμετωπιαίο φλοιό με το νευρικό σύστημα και το πώς, στη συνέχεια, δημιουργούν τη σύνδεση με το ανοσοποιητικό. Το ενδοκρινικό ή ορμονικό σύστημα θεωρείται, επίσης, μέρος του τρόπου, με τον οποίο ανταποκρίνεται το σώμα. (σελ. 19, 20) Αυτό συνεπάγεται ότι κάθε στιγμιαίο ή χρόνιο ερέθισμα, που προσβάλλει οποιοδήποτε τμήμα του PNI, έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει και όλα τα υπόλοιπα μέρη του. (σελ. 113)

Ο κόμβος του συστήματος PNI είναι το λειτουργικό πλέγμα, που ενοποιεί το σώμα με το μυαλό και σχηματίζεται από τον υποθάλαμο στο εγκεφαλικό στέλεχος, την υπόφυση, ένα μικρό ενδοκρινή αδένα μέσα στα κόκαλα στη βάση του κρανίου και τα επινεφρίδια, μικρά όργανα κρυμμένα στον λιπώδη ιστό πάνω στα νεφρά. Αποκαλείται άξονας ΥΥΕ και αποτελεί το κέντρο του μηχανισμού, που διαθέτει το σώμα για να αντιμετωπίζει το στρες. (σελ. 50, 316) Οι κοινωνικές – συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις από τη στιγμή της γέννησης ρυθμίζουν τον τόνο, τη δραστηριότητα και την εξέλιξη του PNI υπερσυστήματος. (σελ. 240) Όλοι οι στρεσογόνοι παράγοντες εκπροσωπούν την απουσία, επαπειλούμενη ή πραγματική, απαραίτητων χαρακτηριστικών στο περιβάλλον, που ο οργανισμός αντιλαμβάνεται ως αναγκαία για την επιβίωση. (σελ. 241)

H διαταραχή των σχέσεων προσκόλλησης κατά τα βρεφικά και παιδικά χρόνια μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες στο σύστημα του εγκεφάλου, που συνδέεται με την απόκριση στο στρες και το ανοσοποιητικό. (σελ. 245) Μια άλλη διάσταση είναι η παρομοίωση της ανατροφής με χορό των γενεών. Ο,τιδήποτε επηρέασε μια γενιά, χωρίς να έχει επιλυθεί πλήρως, θα περάσει και στην επόμενη. (σελ. 253)

Ο H. Selye ανακάλυψε ότι η βιολογία του στρες έπληττε κυρίως τριών ειδών ιστούς ή όργανα: α) το ορμονικό, όπου συνέβαιναν ορατές αλλαγές στα επινεφρίδια, β) το ανοσοποιητικό, με το στρες να επηρεάζει τη σπλήνα, τον θύμο αδένα και τους λεμφαδένες και γ) το πεπτικό, στο εσωτερικό τοίχωμα του εντέρου. (σελ. 48)

Η βιολογική και η ψυχολογική δραστηριότητα δεν είναι ανεξάρτητες. (σελ. 111) “Ένας από τους βασικούς τρόπους, με τους οποίους τα συναισθήματα δρουν σε βιολογικό επίπεδο όσον αφορά την πρόκληση καρκίνου, είναι μέσω της επιρροής των ορμονών – για παράδειγμα, τα οιστρογόνα συμβάλλουν στην ανάπτυξη όγκων, ενώ άλλες μειώνουν την ικανότητα του ανοσοποιητικού να καταστρέφει τα κακοήθη κύτταρα. Η παραγωγή τους επηρεάζεται άμεσα από το στρες. Το ορμονικό συσχετίζεται με τα κέντρα του εγκεφάλου, όπου βιώνονται και ερμηνεύονται τα συναισθήματα, ενώ είναι αλληλένδετα με το ανοσοποιητικό και το νευρικό σύστημα.” (σελ. 83)

Η αποκαλούμενη ‘στρατιωτική θεωρία της ασθένειας’ αντιμετωπίζει την αρρώστια ως μια εχθρική δύναμη, κάτι ξένο, που ο οργανισμός πρέπει να παλέψει και να νικήσει. Αντανακλά μια μεγάλη συζήτηση του 19ου αιώνα, που κράτησε δεκαετίες ανάμεσα στον μικροβιολόγο Louis Pasteur και τον φυσιολόγο Claude Bernard (σελ. 280-1). Ο πρώτος υποστήριζε ότι η εξέλιξη της νόσου εξαρτάται από τη λοιμοτοξικότητα του μικροβίου, ενώ ο δεύτερος ότι ευθύνεται περισσότερο η ευπάθεια του σώματος του ξενιστή. Ο L. Pasteur αναγνώρισε πριν πεθάνει ότι ο Cl. Bernard είχε δίκιο: “Το μικρόβιο δεν είναι τίποτα, το έδαφος είναι τα πάντα.” Το έδαφος για τη νόσο είναι ένας άνθρωπος σε μια συγκεκριμένη εποχή της ζωής του μέσα σε δεδομένες κοινωνικο – πολιτικο – οικονομικο – πολιτισμικές συνθήκες. (σελ. 281) Η ασθένεια δεν είναι το απλό αποτέλεσμα μιας εξωγενούς επίθεσης – αναπτύσσεται σε έναν ευάλωτο ξενιστή, μέσα στον οποίο το εσωτερικό περιβάλλον έχει αποδιοργανωθεί. (σελ. 118) H σωματική ανταρσία προκύπτει από μια ανοσολογική σύγχυση, που καθρεφτίζει απόλυτα την ασυνείδητη ψυχολογική σύγχυση του εαυτού και του μη εαυτού. (σελ. 205) Αποτελεί έκφραση μιας εσωτερικής δυσαρμονίας. (σελ. 283)

“Οι εκκρίσεις του νευρικού συστήματος και των ορμονών, όπως και οι αλλαγές στο ανοσοποιητικό αποτελούν αντιδράσεις πάλης ή φυγής, που μας επιτρέπουν να επιβιώσουμε σε ένα άμεσο κίνδυνο. Ωστόσο, αν διαρκούν για εκτεταμένα χρονικά διαστήματα και χωρίς αποτέλεσμα, προκαλούν κακό, μέχρι και μόνιμη βλάβη. Τα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης και χρονικά παρατεταμένα καταστρέφουν τους ιστούς, όπως και της αδρεναλίνης ανεβάζουν την αρτηριακή πίεση και επιφέρουν βλάβη στην καρδιά. Το χρόνιο στρες καταστέλλει το ανοσοποιητικό σύστημα.” (σελ. 53)

Επισημαίνοντας τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα του χρόνιου στρες ο G. Maté εξηγεί ότι “το άγχος είναι ένα περίπλοκο συνονθύλευμα από σωματικές και βιοχημικές αντιδράσεις σε έντονα ερεθίσματα. Τα συναισθήματα είναι ηλεκτρικές, χημικές και ορμονικές αποκρίσεις του νευρικού συστήματος. Επηρεάζουν και επηρεάζονται από τη λειτουργία των πιο σημαντικών μας οργάνων, του ανοσοποιητικού και τις βιολογικές ουσίες, που κυκλοφορούν στον οργανισμό. Η αποσύνδεσή τους από το συνειδητό επίπεδο και η μετατόπισή τους στο ασυνείδητο αφοπλίζει και μπερδεύει την άμυνα, σε βαθμό που καταλήγει να παίρνει τον λανθασμένο δρόμο, καταστρέφοντας την υγεία, αντί να την προστατεύει.” (σελ. 21)

“Το υπερβολικό στρες εμφανίζεται όταν οι απαιτήσεις ξεπερνούν τις λογικές δυνατότητες ενός οργανισμού να τις καλύψει. Η απάντηση σε αυτό μπορεί να πυροδοτηθεί από μια σωματική βλάβη, είτε από μόλυνση είτε από τραυματισμό. Ενδέχεται, επιπλέον, να προκληθεί από συναισθηματικό τραύμα ή και από την απειλή του – ακόμη κι αν είναι φανταστική ή υπάρχει έξω από τη συνειδητή επίγνωση ή έστω κι αν κάποιος / α θεωρεί ότι είναι στρεσαρισμένος / η με ‘καλό’ τρόπο.” (σελ. 46)

Σύμφωνα με τον Η. Selye, οι κυρίαρχοι στρεσογόνοι παράγοντες στη ζωή των περισσότερων ανθρώπων σήμερα είναι συναισθηματικοί. (σελ. 55) Προκειμένου να προστατευτούμε από το κρυφό στρες, ο Gabor Maté παροτρύνει να αναπτύξουμε συμπονετική περιέργεια για τον εαυτό μας και συναισθηματική επάρκεια. Απαιτείται “η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τα συναισθήματά μας ώστε να έχουμε επίγνωση όταν είμαστε στρεσαρισμένοι, να τα εκφράζουμε αποτελεσματικά για να διεκδικούμε τις ανάγκες και να διατηρούμε τα όριά μας και να διαχωρίζουμε την τρέχουσα κατάσταση από κατάλοιπα του παρελθόντος”. (σελ. 57, 308) Θεωρεί παράγοντες κινδύνου, μεταξύ άλλων, το να τα ‘καταπίνουμε’, τη μακροχρόνια απόγνωση, την κατάθλιψη, την έλλειψη κοινωνικής στήριξης, την υιοθέτηση ενός υπερβολικά λογικού μοτίβου για τη διαχείριση δυσκολιών. (σελ. 110, 117, 125)

Σύμφωνα με μερικά παραδείγματα από έρευνες, που παρατίθενται: η νίκη ή η ήττα αποδείχθηκε ότι δεν μεταβάλλει μόνο την ορμονική ισορροπία, αλλά και τα εγκεφαλικά κύτταρα σε ένα είδος ψαριού, τις αφρικανικές κιχλίδες. (σελ. 136) Για τις ανάγκες ενός πειράματος, οι ερευνητές άλλαξαν τα καθιερωμένα μοτίβα κυριαρχίας σε ομάδες από θηλυκές μαϊμούδες, βάζοντας σε θέση υποταγής μερικά από τα ζώα, που ήταν προηγουμένως σε θέση κυριαρχίας και αντίστροφα. Η κοινωνική υποταγή προκάλεσε ορμονικές δυσλειτουργίες στον άξονα ΥΥΕ και τις ωοθήκες. (σελ. 119) Τα ποσοστά της αυτοάνοσης ρευματοειδούς αρθρίτιδας, που είχαν οι μαύροι στη Νότια Αφρική επί απαρτχάιντ αυξήθηκαν όταν μετακινήθηκαν στην πόλη από τα χωριά τους, παρόλο που με καθαρά οικονομικούς όρους μπορεί να ωφελήθηκαν. (σελ. 139)

Σε ό,τι αφορά τον θυμό, τόσο η απώθηση όσο και η έκφρασή του χωρίς όρια είναι δείγματα παθολογικής απελευθέρωσης συναισθήματος, η οποία βρίσκεται στη ρίζα ασθενειών. (σελ. 313) Πίσω από αυτόν εντοπίζει την ανικανοποίητη ανάγκη για πραγματικά κοντινή επαφή, ενώ η θεραπεία σημαίνει την επανάκτηση της ευαισθησίας, που μας έκανε αρχικά να ‘κλειστούμε’. (σελ. 322) Μέσα στον φόβο μας τείνουμε να εξισώνουμε λανθασμένα την πραγματικότητα με την αναταραχή, την ύπαρξη με τη δραστηριότητα, το νόημα με το επίτευγμα. (σελ. 323) Δύο είναι οι βασικές αξίες, που μπορούν να μας βοηθήσουν: ο δημιουργικός εαυτός και η επαφή με ό,τι υπάρχει. (σελ. 323, 4)

Η υγεία βασίζεται σε τρεις πυλώνες: το σώμα, την ψυχή και την πνευματική επαφή, υπογραμμίζει ο G. Maté. Επικαλείται την παράδοση των Σούφι και την ιστορία για τον ανόητο και σοφό μουλά Νασρεντίν τον 12ο αιώνα, ο οποίος πεσμένος στα γόνατα ψάχνει το κλειδί, που έχασε στο σπίτι του, κάτω από ένα φως στον δρόμο, επειδή στο συγκεκριμένο σημείο βλέπει καλύτερα. Πρέπει να ψάξουμε μέσα – παροτρύνει – όπου είναι σκοτεινά και θολά γιατί αν ανατρέξουμε μόνο στα εύκολα μέρη, συνήθως βρίσκουμε ό,τι ο Νασρεντίν: τίποτα. (σελ. 324) Ο πόνος είναι ένας ισχυρός δευτερεύων τρόπος αντίληψης, που μας θέτει σε εγρήγορση όταν οι πρωτεύοντες είναι μπλοκαρισμένοι. Μεταδίδει πληροφορίες, τις οποίες έχουμε εμποδίσει να φτάσουν σ’ εμάς πιο άμεσα. (σελ. 184)

Το συστημικό μοντέλο υποδεικνύει ότι πολλές διαδικασίες και παράγοντες λειτουργούν μαζί για να δημιουργηθεί μια νόσος, παραπέμποντας σε μια βιοψυχοκοινωνική αντίληψη για την ιατρική. Η λέξη healing (θεραπεία) προέρχεται από μια αρχαία, που σημαίνει whole (όλον), από εκεί και το wholesome = υγιής, το να είσαι ολοκληρωμένος. (σελ. 282) Ακόμη και η ελάχιστη ψυχολογική παρέμβαση σε περιπτώσεις σωματικών παθήσεων μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά σε αυτή την κατεύθυνση. (σελ. 187)

στην κεντρική φωτογραφία: ο Gabor Maté, mariashriversundaypaper.com