“Ο φασισμός σε συναισθηματικό επίπεδο είναι μια απεγνωσμένη αποφυγή της ευαλωτότητας – Όλοι έχουμε ένα ναζί μέσα μας”

Στον γερμανο-εβραίο κοινωνικό ψυχολόγο Erich Fromm, που από το 1941 είχε επισημάνει ότι “Kάθε προσπάθεια να κατανοήσουμε την έλξη, την οποία ασκεί ο φασισμός σε επιφανή έθνη μας υποχρεώνει να αναγνωρίσουμε τον ρόλο, που παίζουν ψυχολογικοί παράγοντες.”, ανατρέχει σε άρθρο στον theguardian.com ο Gabor Maté. Δεν αφορούν αποκλειστικά τη Γερμανία ή την Ιταλία ούτε ήταν σημάδια μιας ανεπανάληπτης ιστορικής περιόδου στο μακρινό παρελθόν. Όχι μόνο μπορεί το φαρμακερό πολιτικο-οικονομικο-ιδεολογικό κλίμα, μέσα στο οποίο εκκολάπτεται ο φασισμός να διαμορφωθεί παντού, αλλά η συναισθηματική του δυναμική είναι παρούσα στην ψυχή των περισσότερων ανθρώπων.

“Όλοι έχουμε ένα ναζί μέσα μας” έχει γράψει η επιζήσασα του Άουσβιτς Edith Eger. Πολλοί τρέφουμε τους σπόρους του μίσους, της οργής, του φόβου, της ναρκισσιστικής αυτοαναφορικότητας και της περιφρόνησης για τους άλλους, που στις πιο δηλητηριώδεις και ακραίες εκδοχές τους καθίστανται κυρίαρχα συναισθηματικά ρεύματα και η διασταύρωσή τους μπορεί να τροφοδοτήσει το ολοκληρωτικά καταστροφικό κύμα του φασισμού, εάν υπάρξουν αρκετές προκλήσεις και παρακίνηση.

Oι ψυχολογικές πηγές τέτοιων τάσεων, το έδαφος και η φύση τους γίνεται να εκφραστούν με μια λέξη: τραύμα. Και στην περίπτωση του φασισμού: βαθύ τραύμα.

Κανείς δε γεννιέται με φανατικό μίσος, απεριόριστη μανία, υπαρξιακό φόβο, κρύα απέχθεια μόνιμα ριζωμένη στο μυαλό ή την καρδιά του. Aυτά τα εκρηκτικά συναισθήματα, εφόσον χρονίζουν, αποτελούν απάντηση σε ένα ανυπόφορο πόνο διαρκείας, τον οποίο έπρεπε να αντέξουμε σε μια περίοδο υπέρτατης ευαλωτότητας, όταν νιώθαμε ανήμποροι, χωρίς να καθησυχάζεται το αίσθημα απειλής: δηλαδή, στην πρώιμη παιδική ηλικία.

Το έμβρυο έρχεται στον κόσμο με την εξυπακουόμενη προσμονή ότι θα το κρατούν με ασφάλεια, θα το βλέπουν, θα το ακούν, θα προστατεύουν τη σωματική του ακεραιότητα. Ακόμη, ότι θα καλωσορίζουν, θα αναγνωρίζουν, θα αντικατοπτρίζουν και θα καλλιεργούν τα συναισθήματά του. Αν μας έχει δοθεί μια τέτοια “εξελικτική φωλιά” (evolved nest), σύμφωνα με τον όρο της ψυχολόγου Darcia Narvaez, αναπτύσσουμε και διατηρούμε μια ισχυρή σύνδεση με τον εαυτό μας, εμψυχωμένοι για το ποιοι είμαστε – με βαθιές ρίζες, μια εμπιστοσύνη στην έμφυτη καλοσύνη που υπάρχει στον κόσμο, παραμένοντας ανοιχτοί να αγαπήσουμε – τόσο μέσα μας όσο και έξω.

Το τραύμα αντιπροσωπεύει μια αποσύνδεση από αυτές τις εποικοδομητικές προδιαθέσεις και, σε ακραίες περιπτώσεις, μια αμυντική άρνησή τους ως μεγάλη τρωτότητα για να την αντέξει κανείς. Και στην ουσία του, ο φασισμός σε συναισθηματικό επίπεδο είναι μια απεγνωσμένη αποφυγή της ευαλωτότητας.

Κοιτάζοντας τον φριχτό ημίθεο του φασισμού, Adolf Hitler ή τη σημερινή του καρικατούρα, τον Donald Trump που συχνά συγκρίνεται με εκείνον – ακόμη και από τον τωρινό υποψήφιο αντιπρόεδρο μαζί του, JD Vance πριν λίγα χρόνια – θα βρούμε πολλές αξιοπρόσεχτες χαρακτηριστικές ομοιότητες: αδίστακτες υπνωτιστικές αναλήθειες, καχυποψία μέχρι παράνοιας, ανέντιμο οπορτουνισμό, έντονη τάση βιαιότητας, αστείρευτη μεγαλομανία, μανιώδη αυθορμητισμό, συντριπτική περιφρόνηση για τον αδύναμο. Και οι δύο, μεγαλωμένοι σε σπίτια με κακοποιητικούς μπαμπάδες και μαμάδες αδύναμες να προστατέψουν τα μικρά τους. Ο Α. Χίτλερ ως ευαίσθητο παιδί είχε υποστεί σκληρή βία. O πατέρας του D. Trump, Fred Sr του ασκούσε ανηλεή συναισθηματική δικτατορία – ο ίδιος ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ “αποτελεί την επιτομή του τραύματος”, υποστηρίζει ο Bessel van der Kolk. Στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, η οργή και το μίσος αντιπροσωπεύουν ξεσπάσματα των απαγορευμένων, και γι’ αυτό απωθημένων, συναισθημάτων της παιδικής ηλικίας και επανόρθωση (compensation) μιας ψυχής συντετριμμένης στην ασημαντότητα.

Kατά τη διάρκεια του debate με την K. Harris για τις προσεχείς προεδρικές εκλογές (05/11) o D. Trump ανέφερε ότι οι μετανάστες στο Springfield του Ohio τρώνε τα σκυλιά, τις γάτες, τα κατοικίδια των Αμερικανών πολιτών [στο 1:19 στο βίντεο]

Mε τη σειρά του o A. Χίτλερ, όπως παρατηρεί ο ιστορικός-βιογράφος Volker Ullrich: “Έδωσε το αποφασιστικό σήμα στους Γερμανούς να αφήσουν ανεξέλεγκτες τις καταστροφικές τους επιθυμίες.” Υποσχέθηκε να αποκαταστήσει τις μάζες στη χώρα του, που ένιωθαν απειλημένες και ασήμαντες – “να τις κάνει υπέροχες ξανά”, θα μπορούσαμε να πούμε. “Ήθελαν την επικράτηση του ισχυρότερου και την εξαφάνιση ή τη χωρίς όρους παράδοση του πιο αδύναμου.”

Η φασιστική ορμή κυριάρχησης είναι η ασυνείδητη απόρριψη της ευπάθειας του μικρού παιδιού και μια αμυντική ταύτιση με την απρόσβλητη δύναμη του κακοποιητικού πατέρα.

Τι θεωρούν ελκυστικό οι πολίτες σε τέτοιους ηγέτες; Σε κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο βρίσκουμε την αντίληψη του αποκλεισμού, της αποσύνδεσης, της αδικίας, της περιθωριοποίησης, της απώλειας νοήματος. Σε ψυχολογικό επίπεδο, την ανασφάλεια που οφείλεται στο τραύμα και την αναζήτηση προστασίας σε κάποιον, που μοιάζει ‘δυνατός’. Αυτά συνδυάζονται με μια ροπή να αποδίδεται ευθύνη σε έναν τρωτό ‘άλλο’, που εκλαμβάνεται ως βλαβερός και απειλητικός – για παράδειγμα, εβραίος, μουσουλμάνος, ισπανόφωνος ή σλάβος – και λειτουργεί ως στόχος ενσταλαγμένης εχθρότητας – η πραγματική καταγωγή της οποίας εντοπίζεται στο παιδικό ασυνείδητο.

Ο Αμερικανός ψυχολόγος Michael Milburn έχει μελετήσει την προέλευση της δεξιόστροφης ιδεολογικής ακαμψίας καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι όσο πιο άγρια ατμόσφαιρα ανατροφής βίωσαν, τόσο πιθανότερο ήταν οι άνθρωποι μεγαλώνοντας να υποστηρίζουν επιθετικές πολιτικές, όπως πολέμους στο εξωτερικό, συντηρητικούς νόμους και τη θανατική ποινή. “Χρησιμοποιώντας τη σωματική τιμωρία στην παιδική ηλικία ως σημάδι δυσλειτουργικού οικογενειακού περιβάλλοντος διαπιστώθηκε σημαντικά μεγαλύτερη υποστήριξη για την καταφυγή στη στρατιωτική ισχύ και εναντίωση στις αμβλώσεις – ειδικά σε άνδρες, που δεν είχαν κάνει ποτέ ψυχοθεραπεία. Η τελευταία δίνει τη δυνατότητα αναστοχασμού.” Η ενδοσκόπηση – κάτι που η φασιστική νοοτροπία δεν αντέχει – μπορεί να μαλακώσει την καρδιά. Έρευνες νευροαπεικόνισης δείχνουν ότι η αμυγδαλή, η μικροσκοπική δομή του εγκεφάλου σε σχήμα αμύγδαλου, που διαχειρίζεται τον φόβο είναι μεγαλύτερη σε όσους έχουν οπισθοδρομικές απόψεις και πιο δραστήρια σε εκείνους που προτιμούν μια δυνατή, προστατευτική, εξουσιαστική μορφή διατηρώντας μια προκατάληψη απέναντι στους ξένους και τους διαφορετικούς. “Πρόκειται για εντυπωσιακό συμπέρασμα” – σχολιάζει ο Gabor Maté – “αφού ξέρουμε ότι η ανάπτυξη του κυκλώματος του εγκεφάλου επηρεάζεται καθοριστικά από το συναισθηματικό περιβάλλον του παιδιού τα πρώτα χρόνια”.

“Το τέρας Αδόλφος Χίτλερ, δολοφόνος εκατομμυρίων, αρχιτέκτονας καταστροφής και οργανωμένης παράνοιας δεν ήρθε στον κόσμο ως τέρας”, τόνιζε η ψυχαναλύτρια Alice Miller. Ο φασισμός, όπως προκύπτει στην ανάλυση του G. Maté, είναι ένα τελείως ανθρώπινο φαινόμενο, απότοκο πολλών επιρροών – με βασική στο προσωπικό πεδίο, την ανείπωτη οδύνη του παιδιού.

Πηγές: Gabor Maté > theguardian.com, dw.com