Émeute

Μία εβδομάδα από το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη (28/02), όταν συγκρούστηκαν μετωπικά ένα επιβατικό και ένα εμπορικό τρένο, που κινούνταν για αρκετά λεπτά στην ίδια ράγα προς αντίθετες κατευθύνσεις, αφήνοντας πίσω 57 νεκρούς και τραυματίες – απεργοί, μαθητές, φοιτητές, φεμινιστικές οργανώσεις, με αφορμή και την Ημέρα της Γυναίκας διαδήλωσαν στις 08/03 σε μεγάλες πόλεις της Ελλάδας. Τα συνθήματά τους, ανάμεσα σε άλλα: ‘Πάρε όταν φτάσεις / Δεν έφτασε ποτέ / Εκδίκηση θα πάρουμε για σένανε, μικρέ’, ‘Ένας είναι ο σταθμάρχης, τ’ όνομά του Μητσοτάκης’, ‘Η τέχνη στον δρόμο, η αλληλεγγύη το όπλο’. Είχαν προηγηθεί και άλλες συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, παράλληλα με την προσπάθεια να κατανοηθεί πώς φτάσαμε εκεί.

Βασίλης Ρεμπάπης, eurokinissi

Η Τζούλια Κρίστεβα, κριτικός λογοτεχνίας, ψυχαναλύτρια ξεκινά τις διαλέξεις της του 1994-95, που πήραν τη μορφή του βιβλίου ‘Νόημα και μη νόημα της εξέγερσης’ (εκδόσεις Scripta, 2010) παραθέτοντας την ετυμολογία της λέξης révolte και παροτρύνοντας τους φοιτητές της να μην επαφίενται στη φαινομενικότητα (εικόνα) μιας λέξης, αλλά να τη διασχίζουν και να φτάνουν μακρύτερα, κάπου αλλού, να ερμηνεύουν – κάτι, που σύμφωνα με την ίδια, είναι μια εξέγερση.

Λάρισα, eurokinissi

Ένας πρώτος σημασιολογικός προσανατολισμός συνδέεται με την κίνηση. (σελ. 14) “Από το λατινικό ρήμα volvere, έδωσε παράγωγα με σημασίες καμπύλη, περίγυρος, στροφή, επιστροφή. Στα παλιά γαλλικά βρίσκουμε τις έννοιες εντυλίσσω, καμπυλότητα, θόλος, ακόμη και ομελέτα, κυλώ, κυλιέμαι για να φτάσουμε μέχρι τα ανακάτωμα, μωρολογία (…). Κάτω από την επιρροή της ιταλικής γλώσσας τον 15ο και τον 16ο αιώνα, τα volutus, volute – στα γαλλικά volute = σπείρα, ως όρος της αρχιτεκτονικής – όπως και τα volta, voltare (σελ. 15) υποδηλώνουν μια κυκλική κίνηση και κατ’ επέκταση μια χρονική επιστροφή. Το volta σημαίνει επίσης φορά, εξού και επαναφορά.

eurokinissi

Από τη γενεαλογική γραμμή ξεφεύγει ένα άμεσο παράγωγο της λατινικής, το επίθετο volubilis = αυτός που στρέφεται με ευκολία (volubilitas linguae) και στα γαλλικά volubile = ευφράδης. Επίσης, με μια χωρική έννοια περιτύλιξης, κάλυψης, volumen = φύλλα τυλιγμένα γύρω από ράβδο, που έδωσε το βιβλίο. Το volume σημαίνει βιβλίο από τον 13ο αιώνα και μετά. Αυτή η δεύτερη χρήση θα αποκτήσει ένα πιο αφηρημένο νόημα μάζας ή πάχους. Το ότι το βιβλίο έχει μια συγγένεια με την εξέγερση, δεν είναι πάντοτε προφανές.

eurokinissi

Ο Αlain Rey επιμένει στη βαθύτερη ενότητα των πολυποίκιλων ετυμολογικών εξελίξεων με αφετηρία μια κινητήρια ιδέα εν είδει μήτρας: στρέφω, κυλίω, τυλίγω (που ανάγεται στο σανσκριτικό varutram, στο αρχαιοελληνικό έλυτρον, είλυμα) και κάλυμμα, τεχνητό αντικείμενο, που χρησιμεύει ως θύλακας, γι’ αυτό και κυριαρχεί η ιδέα του στρέφω ή εντυλίσσω / ενθυλακώνω, μια έννοια τοπολογική και τεχνική – που τη βρίσκουμε ακόμη και στο όνομα της σουηδικής μάρκας αυτοκινήτων Volvo = τσουλάω. Οι πανάρχαιοι τύποι *wel και *welu αναφέρονται σε μια εκούσια πράξη χειροτεχνίας, που καταλήγει στην ονοματοθεσία τεχνικών αντικειμένων προστασίας και ενθυλάκωσης. Ωστόσο, ελάχιστα αντιλαμβανόμαστε σήμερα τους σύμφυτους δεσμούς ανάμεσα σε επανάσταση και έλικα, εξεγείρομαι και κυλιέμαι. (…)

Πάτρα

Αθήνα, eurokinissi

(σελ. 16) Όσον αφορά την πρόσληψη της λέξης στους νεότερους χρόνους, τα révolter – révolte, δεδομένου ότι προέρχονται από ιταλικές λέξεις που διατήρησαν το λατινικό νόημα του επιστρέφω και ανταλλάσσω, ενέχουν εκ προοιμίου μια εκτροπή, η οποία θα εξομοιωθεί από πολύ νωρίς με μια απόρριψη της αυθεντίας. Στα γαλλικά του 16ου αιώνα, το révolter είναι καθαρά ιταλισμός και σημαίνει στρέφω, εκτρέπω ή κυλιέμαι. Από το 1501, μαρτυρείται η έννοια του περάσματος στις τάξεις του εχθρού ή της εξωμοσίας – καθώς συνδέεται με την ιδέα του κύκλου και της επιστροφής για να υποδείξει ενίοτε μια απλή αλλαγή στάσης ή μια παραπλήσια με το volte-face = στροφή 180 μοιρών. Ως ψυχολογική έννοια, η λέξη περιέχει μια υπόνοια βίας, υπερβολής σε σχέση με κάποιο κανόνα – αντιστοιχεί στο s’ émouvoir = συγκινούμαι και το émeute = εξέγερση.

Λάρισα, eurokinissi

Πρέβεζα, eurokinissi

Ρόδος, eurokinissi

Τον 16ο αιώνα, η λέξη δεν περιέχει την έννοια της δύναμης, αλλά δείχνει στενότερα την αντίθεση: εγκαταλείπω (ένα κόμμα), αλλαξοπιστώ, αφίσταμαι (ξεφεύγω από μια εξάρτηση). Ως τον 18ο αιώνα, η λέξη révolte δεν χρησιμοποιείται στον πόλεμο, στο πλαίσιο του οποίου παραμένουν τα rebelle και rébellion, ωστόσο εφαρμόζεται στον τομέα της πολιτικής και της ψυχολογίας. (…)

sooc

(σελ. 17) Η ιστορική και πολιτική έννοια της λέξης επικρατεί στα τέλη του 17ου και τις αρχές του 18ου αιώνα: ο Βολταίρος στο Le Siècle de Louis XIV χρησιμοποιεί το révolte ως εμφύλιο πόλεμο, ταραχές, φατριαστική ραδιουργία, σφενδόνη, πόλεμο και επανάσταση, αναφορικά με την εποχή του Μαζαρίνου.

eurokinissi

Η σχέση ανάμεσα στα révolte = εξέγερση και révolution = επανάσταση δεν έχει ακόμη στοιχειοθετηθεί σαφώς, εφόσον ο δεύτερος όρος διατηρεί μέχρι το 1700 την αρχική έννοια της περιστροφής ενός ουράνιου σώματος.

Αναφορικά με τη σημασιολογική γραμμή του χρόνου και του χώρου, όπως ενέχεται στην ετυμολογία της λέξης révolte, το λατινικό ρήμα revolvere παράγει διανοητικά νοήματα: συμβουλεύομαι ή ξαναδιαβάζω (Οράτιος) και διηγούμαι (Βιργίλιος). Το υστερολατινικό ουσιαστικό της λέξης περνά στα γαλλικά ως révolution και εντάσσεται στο λεξιλόγιο της επιστήμης, της αστρονομίας και της χρονολογίας. Τον Μεσαίωνα, το révolution σηματοδοτεί το τέλος ενός χρόνου révolu (που ολοκλήρωσε τον κύκλο του). Είναι συντέλεση, συμβάν, πλήρης διάρκεια (των εφτά ημερών της εβδομάδας).

eurokinissi

Τον 14ο αιώνα έρχεται να προστεθεί η έννοια του χώρου: καθρέφτες, εγκιβωτισμένες εσωκλείσεις, προβολές εικόνων. Η καμπή των ανθρώπινων υποθέσεων είναι αρχικά ένα σημείο αναστολής σε μια (σελ. 18) προϋφιστάμενη καμπύλη. Προοδευτικά, ο όρος θα σημαίνει τελικά αλλαγή, μετάλλαξη. Μετά το 1550 και για έναν αιώνα, εφαρμόζεται και σε ένα άλλο σημασιολογικό πεδίο, αυτό της πολιτικής, δίνοντας την έκφραση αλλαγή καθεστώτος (révolution d’ État). Στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, στο πλαίσιο της Επανάστασης της Σφενδόνης και της περιόδου που έπεται, από τον Gondi μέχρι τους Retz και Βossuet διαπιστώνουμε εκ νέου την πολιτική έννοια της λέξης ως σύγκρουση ή κοινωνική αναταραχή. Τον 18ο αιώνα, διακριβώνεται και εξαπλώνεται, ενώ γίνεται συχνά ένας συσχετισμός ανάμεσα σε πλανητική και πολιτική μεταβολή. (…)

Κοντολογίς, η εξέγερση στρέφεται και περιστρέφεται, άρα στρέφεται αλλού ανάλογα με την ιστορία. Σ’ εμάς εναπόκειται να συντελέσουμε αυτή την κίνηση.” (σελ. 19)

Για την Κρίστεβα, η ψυχανάλυση, αφουγκραζόμενη την ανθρώπινη εμπειρία, τελικά έχει να μας προτείνει το εξής: “Η ευτυχία υπάρχει μονάχα με τίμημα μια εξέγερση. Κανείς μας δεν απολαμβάνει χωρίς να αντιμετωπίζει ένα εμπόδιο, μια απαγόρευση, μια αυθεντία, ένα νόμο που μας επιτρέπει να αναμετρηθούμε μαζί του, ως αυτόνομοι και ελεύθεροι. Η εξέγερση που αποκαλύπτεται συνοδός της εσωτερικής εμπειρίας της ευτυχίας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αρχής της ηδονής και της ανα-γέννησης ενός νοήματος για τον άλλο.” (σελ. 25, 27)

eurokinissi

Με παραδείγματα από τη λογοτεχνία, φωτίζει “την αξία των εμπειριών εξέγερσης, που έχουν ίσως κάποιες πιθανότητες να διατηρήσουν ενεργή την εσωτερική μας ζωή: εκείνο τον χώρο που αποκαλούμε ψυχή και που είναι αναμφίβολα το κρυφό πρόσωπο, η αόρατη και απαραίτητη πηγή του Ωραίου”. (σελ. 26) Παρουσιάζει, ακόμη, την ιδιοποίηση του θηλυκού ως εξέγερση. (σελ. 254)

eurokinissi

eurokinissi

Σε ό,τι αφορά την αναλυτική εξέγερση ως οιδιπόδεια και επιστροφή στο αρχαϊκό εξετάζεται μέσα από τρία σχήματα: σαν παράβαση της απαγόρευσης / επανάληψη, διεργασία, επεξεργασία / μετάθεση, συνδυαστική, παιχνίδι.

Τρίκαλα

Εννοώντας τον αναλυτικό χώρο ως χρόνο εξέγερσης, δεν του δίνει την έννοια της παράβασης. Σημαίνει ότι ο αναλυόμενος ανακτά τη μνήμη του και εκτελεί την εργασία της ανάμνησης δίπλα στον αναλυτή, προς τον οποίο αναφέρεται ως ένα κανόνα. Και αυτό μόνο εφόσον ο αναλυτής είναι το υποκείμενο που υποτίθεται ότι γνωρίζει, ενσαρκώνοντας την απαγόρευση και τα όρια της. Η σχηματοποίηση αναλυόμενος – αναλυτής εγγράφει το νόμο στην καρδιά της αναλυτικής περιπέτειας.

Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας

Στη φροϋδική οπτική, το ουσιώδες της ανάμνησης δε βρίσκεται στη σύγκρουση μεταξύ απαγόρευσης και παράβασης αλλά στις κινήσεις επανάληψης, διεργασίας, επεξεργασίας που ενυπάρχουν στον ελεύθερο συνειρμό στο πλαίσιο της μεταβίβασης. Πρόκειται για τη διαδρομή της μνήμης, που ξαναβρίσκει το νιτσεϊκό όραμα μιας αιώνιας επιστροφής και επιτρέπει μια ανανέωση ολόκληρου του υποκειμένου. Επανάληψη, διεργασία, επεξεργασία είναι λογικές που κατ’ επίφαση μόνο είναι λιγότερο συγκρουσιακές απ’ ό,τι η παράβαση. Παίρνουν πιο soft μορφές μετάθεσης της απαγόρευσης, ως επιστροφής του παρελθόντος και δυνατής ανανέωσης του ψυχικού χώρου. (σελ. 43, 64, 65)

Βαγγέλης Χερουβείμ, avgi.gr

Αν ο τραυματισμός μπορεί να γίνει κατανοητός ως ψυχική μορφή του αποκλεισμού, αυτός ο τελευταίος μπορεί να αρθεί από την ανάλυση. Η λογική του αναλυτικού συμφώνου, της μεταβίβασης δεν είναι η λογική μιας παράβασης ή εσώκλεισης μέσα σε ένα σύνολο ήδη υφιστάμενο ή κατάληψης της εξουσίας αλλά μιας μετάθεσης του τραύματος, προοδευτικής, αδιάκοπης, ίσως και ατελείωτης, όπως έλεγε ο Φρόυντ. Αυτή θεωρείται ότι θα οδηγήσει τον αναλυόμενο στη δυνατότητα διεργασίας, επεξεργασίας και άρα στην κατασκευή μιας αληθινής κουλτούρας, πηγή και ουσία της οποίας αποτελεί η μετάθεση. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, είναι μια πρόσκληση να γίνει κανείς ο αφηγητής, ο ‘μυθιστοριογράφος’ της δικής του ιστορίας. (σελ. 65)

Θεσσαλονίκη, eurokinissi

Η ψυχανάλυση και αφετέρου μια ορισμένη λογοτεχνία, ίσως είναι αυτές που συνιστούν τα πεδία μιας δυνάμει εκδήλωσης της κουλτούρας της εξέγερσης, εφόσον εννοούμε την εξέγερση ως επιστροφή, μετάθεση, πλαστικότητα του ίδιου, κίνηση προς το άπειρο και το απροσδιόριστο. (σελ. 66)

acpacia

Ο αναλυόμενος, σεβόμενος τον θεμελιακό κανόνα του ελεύθερου συνειρμού αποκαλύπτει – όχι τη βιολογική του επιφάνεια, ούτε την επιφάνεια ή μάλλον τα βάθη των ορμών του – αλλά όπως μας εξηγεί ο Φρόυντ, κατά περίπτωση τη νοητική του επιφάνεια, δηλαδή τα τραύματα του, τις ορμές του, ο,τιδήποτε γίνεται ψυχικό σύμπτωμα – και τούτο, με τη μορφή της γλώσσας. Ως χώρος του προσυνειδητού, η γλώσσα έχει τη δύναμη να φτάσει μακρύτερα απ’ ό,τι η συνειδητή και να φτάνει έως και την ασυνείδητη ανάμνηση. Η δύναμή της έγκειται στο ότι συζευγνύει τη νοητική επιφάνεια με την ασυνείδητη λήθη. Και αυτή είναι η αποτελεσματικότητα του θεμελιακού κανόνα του ελεύθερου συνειρμού, όπου η γλώσσα χρησιμεύει ως ένα γόνιμο έδαφος και διαθέτει την ικανότητα να αναδιεγείρει το μνημονικό ίχνος καθώς και το ασυνείδητο ορμικό φορτίο, ακριβώς λόγω της ετερογένειας. (σελ. 83, 84)

Île de Ré, 2005

Υπάρχει νόημα, υποστηρίζει η Τζ. Κρίστεβα, αν και ο δρόμος προς την εξέγερση είναι μια στενωπός. (σελ. 47, 155)

eurokinissi

1. Μια αντίληψη πολιτικής κυριαρχίας συναντήθηκε με τα όριά της.
2. Μια μέθοδος διακυβέρνησης διοικητικού τύπου εξαντλήθηκε.
3. Η ποιοτική μεταβολή που πυροδότησε η τραγωδία στα Τέμπη επιταχύνεται.
4. Μια εποχή δραματικά ανακεφαλαιώνεται.
7. Ο καθένας, το τελευταίο φυλάκιο.

— Λευτέρης Κουσούλης (@LKousoulis) March 14, 2023

1.Το κλειδί κατανόησης είναι η έννοια τ δουλοκτητικού κράτους.
2.Το επόμενο βήμα είναι ο συμβιβασμός τ πολιτικής τάξης μαζί του, προς όφελός της.
3.Το δουλοκτητικό κράτος γίνεται κυρίαρχο, ως αόρατος στρατός κατοχής.
4.Κάθε ελεύθερος άνθρωπος στέκεται απέναντι στη φεουδαρχία.

— Λευτέρης Κουσούλης (@LKousoulis) March 13, 2023