By Κέντρο Pompidou: Σουρρεαλισμός – εκατό χρόνια
Ανοίγει στις 4 Σεπτέμβρη για το κοινό (έως τις 13 Ιανουαρίου) στο Κέντρο Pompidou μια έκθεση για τον Σουρρεαλισμό, εκατό χρόνια αφότου σε ένα μικρό στούντιο διαμέρισμα μιας μποέμ συνοικίας του Παρισιού (42, rue Fontaine) ένας πρώην φοιτητής Ιατρικής, που οι γονείς του ήθελαν να γίνει μηχανικός, ο André Breton στα 28 του συνέθεσε το 21 σελίδων Μανιφέστο του ανατρεπτικού κινήματος, που προοριζόταν αρχικά για πρόλογος στο βιβλίο του με ποιήματα Poisson Soluble (Διαλυτό Ψάρι).
απόσπασμα > BnF, Paris; Adagp
Θα παρουσιαστεί εκεί μετά από δάνειο της Γαλλικής Βιβλιοθήκης, η οποία το απέκτησε το 2021 έχοντας χαρακτηριστεί ‘εθνικός θησαυρός’ – παρακινεί με τα λόγια του ποιητή G. Apollinaire σε αλλαγή του κόσμου μέσα από τον ψυχικό αυτοματισμό στη γραφή και τη ζωγραφική. “O ρεαλισμός καθαρίζει δέντρα, ο σουρρεαλισμός καθαρίζει τη ζωή”, σημειωνόταν στο πρώτο τεύχος του περιοδικού La Révolution Surréaliste (1924). Σε ένα σπιράλ λαβύρινθο με 14 ενότητες θα καλυφθεί χρονικά τo διάστημα μέχρι τον θάνατο του ιδρυτή του το 1966, αν και θα εκτεθούν και κάποιες μεταγενέστερες δημιουργίες. Ο Jean Schuster τοποθετεί το τέλος του το 1969.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Oι επισκέπτες θα εισέρχονται μέσω μιας τερατώδους γλυπτικής κατασκευής – στόμα, θυμίζοντας εκείνη του Καμπαρέ της Κόλασης, που βρισκόταν κοντά στο στούντιο του A. Breton. Στη συνέχεια, χάρη στα μαγικά του Abdul Alafrez θα μοιάζει σα να εξαφανίζονται σε ένα διάδρομο μέχρι να αναδυθούν στον κόμβο, όπου είναι τοποθετημένο το χειρόγραφο. Με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, θα ακούγεται ο συγγραφέας του να το διαβάζει και σε ένα podcast ηθοποιοί θα αφηγούνται ποιήματα και κείμενα.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Έργα εμβληματικών εκπρόσωπων του πρωτοποριακού ρεύματος, όπως ο René Magritte συνυπάρχουν με εκείνα λιγότερο γνωστών, για παράδειγμα του Tatsuo Ikeda από την Ιαπωνία, ο οποίος ανατρέχει στον αποτροπιασμό του πολέμου και στις τοξικές συνέπειες της επαναβιομηχάνισης, που τον διαδέχτηκαν. Επιπλέον, του Rufino Tamayo από το Μεξικό, ενεργού στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, που συμπλέκει τον μοντερνισμό με προ-κολομβιανά μοτίβα σε έντονα χρώματα. Διαδόθηκε, ακόμη, στην Ασία και το Μαγκρέμπ.
Dora Maar, Untitled (Hand Shell, 1934)
Rita Kernn-Larsen, ‘The Women’s Uprising’ (1940)
Aντανακλώντας μια ανερχόμενη τάση, αναγνωρίζεται ως αυθύπαρκτη η συμβολή γυναικών καλλιτεχνών: της Leonora Carrington, της Dorothy Tanning, της Dora Maar, της Edith Rimmington, της Suzanne van Damme, της Gisèle Prassinos, της Helen Lundeberg χωρίς να περιορίζονται στον ρόλο της μούσας, όπως παλιότερα.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Σε δίπτυχο η Lee Miller φωτογραφίζει σε πιάτο τo στήθoς φίλης της, που είχε υποβληθεί σε ριζική μαστεκτομή. Γυναίκες – ρίζα της Méret Oppenheim, γυναίκα – πουλί της Suzanne Van Damme, γυναίκα – κουκουβάγια της Remedios Varo – Καταλανής που μετανάστευσε στο Μεξικό, γυναίκα – δάσος του Paul Delvaux, δεσποινίς – αετός του Jean Benoît, συνάντηση ενός κοριτσιού με μια χίμαιρα στη Leonor Fini, άνδρας – ταύρος του Max Ernst, κορδόνι με δεμένες ξανθές πλεξούδες της Mimi Parent, ομπρέλα καλυμμένη με φυσικά σφουγγάρια του Wolfgang Paalen, τραπέζι – λύκος του Victor Brauner, πολύτιμες πέτρες, τρεις διαστάσεις.
Méret Oppenheim, Gloves, 1985
Lee Miller, Untitled (Severed breast from radical surgery in a place setting 1 and 2, 1929)
Eileen Agar, ‘Angel of Anarchy’ (1936–40)
Wolfgang Paalen, ‘Nuage articulé’ (Articulated cloud, 1937)
Victor Brauner, ‘Wolf-Table’ (1939 – 1947)
Jean Benoît, ‘L’ aigle, mademoiselle’
Leonor Fini, ‘Extrême nuit’ (1986)
Μηνύματα κατά της αποικιοκρατίας περνούν με τη συμπερίληψη καλλιτεχνών, που εναντιώθηκαν στη σύγκρουση ανάμεσα στην Ισπανία και τους Βέρβερους της ορεινής περιοχής Ριφ στο βόρειο Μαρόκο (1921-1926), στην άλλη στην Αλγερία (1954-1962) και στους ανθρώπινους ζωολογικούς κήπους (εθνολογικές εκθέσεις) του 1931. Απηχούν και σύγχρονα αιτήματα σχετικά με τη ρευστότητα των φύλων και την οικολογία.
Salvador Dalí, ‘The Dream’ (1931)
Μεταστοιχειώσεις ανάμεσα στο είναι και τα πράγματα, το ανθρώπινο και το ζωικό, το οικείο και το ανοίκειο, τη ζωή και τον θάνατο, σκάλες χωρίς κανονική φορά, μηχανές ραπτικής, η νεράιδα Μελουζίνη – ένα θηλυκό πνεύμα των υδάτων, δεμένα μάτια, κολάζ, αναφορές στους ποιητές Λωτρεαμόν και Ρεμπό, στον Φρόυντ, τη μυθολογία, τον Λιούις Κάρολ και πιο πολιτικές – στον Μαρξ. Jean Arp, Paul Klee, André Masson, Victor Brauner, Yves Tanguy. Η έμπνευσή τους πυροδοτούταν από το ασυνείδητο, τον ελεύθερο συνειρμό, τρομακτικά όνειρα, τη νύχτα, τοπία που στοιχειώνουν, φανταστικά εξωγήινα πλάσματα, ανησυχητικά πορτραίτα, οπτικές ψευδαισθήσεις, με τη σκέψη ελεύθερη από τον έλεγχο της στριμμένης λογικής και της απώθησης – μεταφέρει στον theguardian.com η Jennifer Rankin.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
“Yπάρχει το ενδιαφέρον για το θαύμα εντός της μπανάλ καθημερινότητας, η τάση για πρόκληση, να σοκάρουν, να αντικρούσουν τις αξίες του Διαφωτισμού. Δεν πρόκειται για ένα φορμαλισμό, αλλά για μια συλλογική περιπέτεια, που διήρκεσε 40 χρόνια – αν τελείωσε ποτέ. Ήταν απίστευτα δονούμενος, επανανακαλύπτοντας συνεχώς τον εαυτό του.”, υποστηρίζει η Marie Sarré, επιμελήτρια από κοινού με τον Didier Ottinger. “Ήταν οι πρώτοι, που κλόνισαν τις ιεραρχίες και τις κατηγοριοποιήσεις ανάμεσα στην υψηλή και τη λαϊκή τέχνη.”, προσθέτει ο τελευταίος. “Μας μιλούν για ένα κόσμο, που δε γνωρίζει εθνικά σύνορα. Ο δημιουργός μπορεί να έρχεται από παντού. Η φυσική τους κλίση είναι να αμφισβητήσουν μια μορφή πολιτισμού, που οδηγεί στη σύρραξη.”
Η έκθεση αποτελεί συνέχεια εκείνης, που ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο στο Βασιλικό Μουσείο Καλών Τεχνών Βρυξελλών, στην οποία δόθηκε έμφαση στα κοινά στοιχεία, που μοιράζονταν με τους συμβολιστές στα τέλη του 19ου αιώνα. “Η βασική μας προσέγγιση προσπάθησε να δείξει, για πρώτη φορά, ότι δεν υπήρχε πραγματική ρωγμή μεταξύ όσων έγιναν πριν και μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.”, είπε η υπεύθυνη για τη διοργάνωσή της Francisca Vandepitte παραπέμποντας στον πίνακα του Fernand Khnopff με το πορτραίτο της αδερφής του ως επιρροή σε εκείνον του R. Magritte με τίτλο: The Unexpected Answer (1932).
‘Portrait of Marguerite Khnopff’, 1887
R. Magritte ‘The Unexpected Answer’, 1932
Eπόμενοι σταθμοί της περιοδείας, στην οποία κάποια θέματα θα παραμένουν σταθερά, ενώ παράλληλα θα εμπλουτίζονται από τις εκάστοτε συλλογές, θα είναι το Ίδρυμα Mapfre της Μαδρίτης με έμφαση σε εκπροσώπους από την ιβηρική χερσόνησο (S. Dalí και Joan Miró), το Hamburger Kunsthalle όπου θα εξερευνηθεί ο γερμανικός ρομαντισμός με τον Caspar David Friedrich, πριν φτάσει στο Μουσείο Τέχνης στη Φιλαδέλφεια το 2025. Εκεί θα συναντήσει αυτοεξόριστους στις ΗΠΑ, την Καραϊβική, το Μεξικό εν μέσω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου για να γλιτώσουν από τους ναζί.
o André Breton
ο Max Ernst με τη συλλογή του από κούκλες Kachina στην ταράτσα του σπιτιού της Peggy Guggenheim στη Νέα Υόρκη, 1942
Oι μυσταγωγικές κούκλες kachina ανακαλούν το φολκλόρ των Ινδιάνων και τους Jivaros του Αμαζονίου. “Έβρισκαν πως οι φυλές Hopi ή Tarahumara πρόσφεραν μια φόρμουλα σχέσης με τον κόσμο και τη φύση προτιμότερη από εκείνη της Δύσης – ζητήματα απόλυτης επικαιρότητας.”, εξηγεί ο Didier Ottinger στη liberation.fr.
Δέχτηκαν επιρροές από την παραδοσιακή μυθολογία γύρω από τα ηφαίστεια – “ιδανικό υλικό για την τροφοδότηση της ιδιοσυγκρασίας τους”, αναλύει ο Matthew Affron από τη Φιλαδέλφεια. “Θα έλεγα πως ο σουρρεαλισμός είναι στην πραγματικότητα μια φιλοσοφία ζωής, με μια από τις βασικές του ιδέες, να αφήσουμε τη φαντασία ελεύθερη να μας ταξιδέψει σε μέρη, που δεν είχαμε προηγουμένως βρεθεί.” Πιστώνονται πως εισήγαγαν στην αγορά την αφρικανική τέχνη και πως πρώτοι πρόσεξαν τα ακατέργαστα έργα της art brut, που δημιουργούσαν κυρίως τρόφιμοι σε άσυλα. “H μήτρα του ντελίριου δεν έχει πεθάνει – ο σουρρεαλισμός ζει”, καταλήγει η Clémentine Mercier στη liberation.fr.
Πηγές: theguardian.com, libération.fr, theartnewspaper.com > περισσότερες πληροφορίες για τον σουρρεαλισμό εδώ, στο πλαίσιο της προηγούμενης έκθεσης με το ίδιο θέμα το 2002 στο Pompidou, όταν θεωρούταν στενά ότι διέθετε περισσότερο ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά
