Laïcité

Το θέμα της εκκοσμίκευσης (laïcité) μπήκε ξανά στον δημόσιο διάλογο με αφορμή τη δημοσίευση της γαλλικής Vogue στο Instagram πριν λίγες μέρες, σχετικά με την άφιξη της Julia Fox στην Εβδομάδα Μόδας ανδρών στο Παρίσι, με τη σημείωση “Ναι στο μαντήλι!” που φορούσε, καλύπτοντας το κεφάλι της, μπερδεύοντας τους αναγνώστες.

Η ανάρτηση, που στη συνέχεια διορθώθηκε, “ήταν εκνευριστική” υποστήριξε σε άρθρο της στον independent.co.uk, η Mariam Khan επειδή δείχνει ότι οποιαδήποτε δέσμευση να δημιουργηθεί χώρος για τις γυναίκες μουσουλμάνες αφορά στην καλύτερη περίπτωση τις εντυπώσεις και, όπως και σε άλλους κλάδους, έχει οδηγήσει σε ρηχή εκπροσώπηση της συγκεκριμένης κοινότητας. Η βιομηχανία μόδας, συνεχίζει η ίδια, δεν έχει δεσμευθεί να κάνει τη ζωή τους καλύτερη με οποιονδήποτε τρόπο ή να τους δώσει φωνή, αν και επωφελείται από την εικόνα και τις αγορές τους. Το ναι στη μαντήλα της Vogue, δεν συμβόλιζε μια αντίδραση σε πολιτικό επίπεδο, αλλά δείγμα απροθυμίας να γίνει γνωστό το πραγματικό περιεχόμενο της ζωής των μουσουλμάνων γυναικών, με τα συρρικνούμενα δικαιώματα.

Το στοίχημα μοιάζει να είναι η εκκοσμίκευση (laïcité), χωρίς όμως να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά ενός καινούριου αυταρχισμού.

Στη Γαλλία, που σχεδόν ο μισός πληθυσμός προσδιορίζεται ως καθολικός στο θρήσκευμα και η καθολική εκκλησία δεν διατηρεί περιουσία ούτε λαμβάνει χρηματοδότηση από το κράτος, σημειώνει ο Jeremy Harding στο London Review of Books (02/’21), o νόμος σχετικά με τον διαχωρισμό κράτους – εκκλησίας πηγαίνει πίσω στο 1905, και αντί να τα αποθαρρύνει, επιτρέπει σε όλα τα θρησκεύματα να ανθίζουν υπό το αγνωστικιστικό μάτι του κράτους.

Τον Ιανουάριο του 2021 εισήχθη στο Κοινοβούλιο ένα νομοσχέδιο για ‘την ενίσχυση του σεβασμού στις αρχές της Γαλλικής Δημοκρατίας’. Ο Jacques Chirac λίγο αφότου αναδείχθηκε νικητής στις προεδρικές εκλογές του 2002, έναντι του ακροδεξιού Jean-Marie Le Pen συγκάλεσε μια επιτροπή σχετικά με την εκκοσμίκευση (laïcité), με βάση τις προτάσεις της οποίας η παραδοσιακή ισλαμική μαντήλα, που δεν καλύπτει το πρόσωπο (χιτζάμπ), απαγορεύθηκε στα σχολεία. Το 2004 ο νόμος αναφορικά με την εναντίωση στα εμφανή θρησκευτικά σύμβολα αφορούσε τους μαθητές όλων των θρησκευμάτων.

Στα πλακάτ: ‘Η μαντήλα, επιλογή μου, ελευθερία μου’ / ‘Θρησκεία ειρήνης, όχι θυμάτων’ / ‘Τέλος στην ισλαμοφοβία’ (Πλατεία Δημοκρατίας, 10/’19) Abaca Press, Sipa USA, AP, cnn.com

Νωρίς το 2006, η France Soir και το Charlie Hebdo προχώρησαν σε αναδημοσίευση γελοιογραφιών για τον Μωάμεθ από τη δανέζικη εφημερίδα μεγάλου μεγέθους Jyllands-Posten, που θεωρήθηκε βλάσφημη. Με το Nicolas Sarkozy, η Γαλλία αρνήθηκε την κάλυψη του προσώπου εκτός από τα μάτια με το νικάμπ σε δημόσιους χώρους, με την απειλή προστίμων ή μαθημάτων υπηκοότητας. Σύμφωνα με τριανταδύο γυναίκες, που συμμετείχαν σε έρευνα του Ανοιχτού Ιδρύματος (Open Foundation), η ζωή τους χειροτέρεψε μετά την εισαγωγή του μέτρου.

Ο πρωθυπουργός Manuel Valls επί François Hollande είχε υποστηρίξει ότι το μπουρκίνι που φορούν οι γυναίκες μουσουλμάνες στην παραλία αποτελεί ‘έκφραση ενός πολιτικού προγράμματος’, απηχώντας την αντίληψη ότι όσο πιο πολύ αφήνει μια γυναίκα το σώμα της να φαίνεται, τόσο περισσότερο φιλελεύθερη θεωρείται. Αποτέλεσμα ήταν πολλές να αναρωτιούνται πόσο συμπεριληπτικό είναι να τοποθετούνται επιτηρητές στην πόρτα των σχολείων, σε περίπτωση που κάποιο κορίτσι προσερχόταν με μαντήλα ή το να απομακρύνονται από τα παραθαλάσσια θέρετρα και τις πισίνες επειδή βουτούσαν ντυμένες.

Νίκαια (08/’16), AFP, vantagenews.com, theguardian.com

Το 2019 δεν επετράπη σε μητέρες με χιτζάμπ να συνοδεύουν τα παιδιά τους σε σχολικές εκδρομές. Τον Ιούλιο του 2021 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποφάσισε ότι οι εταιρείες που λειτουργούν στην Ένωση μπορούν σε συγκεκριμένα πλαίσια να επιβάλουν σε εργαζόμενες να μη φορούν μαντήλα. Πιο πρόσφατα, η γαλλική Γερουσία ψήφισε τη στέρηση της επιλογής σε αθλήτριες να καλύπτουν το κεφάλι τους όταν αγωνίζονται.

Με τον όρο ‘ισλαμο-αριστερά’ επισημαίνει ο Jeremy Harding τείνει να επικρατήσει να περιγράφονται όσοι δεν επιθυμούν να στιγματίσουν μια κοινωνική ομάδα με βάση το θρήσκευμα, αλλά εστιάζουν στη δυσχερέστερη οικονομική τους θέση και την επιθετική εξωτερική πολιτική απέναντι σε χώρες που εξασφάλιζαν φτηνή εργατική δύναμη κατά τη διάρκεια και μετά τη λήξη της αποικιοκρατίας. Ο αντίλογος είναι ότι η Γαλλία γίνεται στόχος ‘όσο για όσα κάνει αλλά γι’ αυτό που είναι’, επειδή ενσαρκώνει την κληρονομιά της Αναγέννησης.

Δικαιώματα που θεωρούνται ιερά για τις φεμινίστριες στη Δύση, επισημαίνει ωστόσο η Mariam Khan, όπως η αυτοδιάθεση του σώματός τους, κρίνονται προαιρετικά για τις γυναίκες που πιστεύουν στο ισλάμ, ενώ το επιχείρημα ότι η μαντήλα είναι ενδεικτική καταπίεσης και η αποδέσμευση από αυτή πράξη ελέους και ενδυνάμωσης από τη μεριά του γαλλικού κράτους, μοιάζει να μην γίνεται δεκτή ως τέτοια. Αντίθετα, εισπράττεται σαν μετατροπή της εκκοσμίκευσης σε ‘όπλο’ για τη νομιμοποίηση της ισλαμοφοβίας.

διαμαρτυρία εκπαιδευτικών, λύκειο Créteil (01/’22), leparisien.fr

Όπως μετέδωσε ο ιστότοπος revolutionpermanente.fr, στις αρχές του 2022 η διεύθυνση εκπαίδευσης της πόλης Créteil (Val de Marne) στα νοτιοανατολικά προάστια του Παρισιού, κάλεσε για εξηγήσεις έναν εκπαιδευτικό σε λύκειο της περιοχής και συνδικαλιστικό εκπρόσωπο επειδή διάβασε στο Διοικητικό Συμβούλιο πριν το τέλος της χρονιάς ένα ποίημα (σε αλεξανδρινό στίχο, δωδεκασύλλαβο), που έμοιαζε με μύθο του Λα Φονταίν, σε αντίδραση στο υλικό που διανεμήθηκε τον περασμένο Νοέμβριο, και σε άλλα λύκεια, απηχώντας τις θέσεις του υπουργείου Παιδείας, με θέμα ‘Εκκοσμίκευση και αξίες της (Γαλλικής) Δημοκρατίας και απειλούσε να ελέγχεται με φωτογραφίες το εάν η ενδυμασία των μαθητριών συμβάδιζε με αυτές.

Το ποίημα είχε ως εξής:

“Αφήστε μας να σας διηγηθούμε μια πολύ παράξενη ιστορία,

Για την οποία πρέπει να ψάξουμε το ηθικό δίδαγμα,

Για ένα φίδι που τα φέρνει από ‘δω τα φέρνει από ‘κει, με γλώσσα μελιστάλαχτη,

Που δεν είναι αυτή που επικρατεί, και μετατρέπεται σε εριστικό κουτό,

Για ένα σκυλάκι που γαβγίζει, με γλώσσα πικρόχολη,

Χωρίς επιστροφή καλύπτουν λοιπόν μια ευέξαπτη διάθεση.

Παρόντες επειδή ήταν υποχρεωμένοι ένα πρωινό του Νοεμβρίου,

Οι συνάδελφοι ενός λυκείου που πήγαν να ακούσουν ‘τη λειτουργία’,

Ένιωσαν έκπληξη το λιγότερο με τα λόγια που ακούστηκαν.

O διάλογος δεν είχε νόημα, οι ερωτήσεις δέχονταν επίθεση.

Συγκατανεύουν χωρίς να λένε τίποτα, και η συζήτηση εξορισμένη,

Στις προτάσεις τους συγκατάθεση αλλά η απάντηση, αποκλεισμένη.

Όχι, με παιδιαρίσματα, καχύποπτοι ανεπιστρεπτί,

Απείλησαν, σιδηρογροθιά χωρίς βελούδινο γάντι,

Να μας φωτογραφήσουν, καλώντας τον ένα μετά τον άλλο,

Ένας διευθυντής κρυμμένος, δείγμα γενναιότητας επίσης.

Κάτω από τη μάσκα καλυπτόμενος, ακολουθώντας τα νομικά σημεία,

Για παραδείγματα άδικα μέσα σε γεγονότα ποικιλόμορφα δημαγωγικά,

Για τον διαχωρισμό της εκπαίδευσης από την εκκλησία, για αφίσες από καμπάνια,

Βρήκαμε γρήγορα τα σκοτεινά αμαλγάματα.

Για να απορήσουμε έτσι, οι προτάσεις τους ποιες ήταν;

Ένα μόνο θέμα επιλογής, η μαντήλα νεαρών κοριτσιών.

Χωρίς έκπληξη, τι δράμα, μας περιμένει.

Η ένδυση των γυναικών σε όλες της τις παραλλαγές,

Με δύναμη οπισθοδρομική απελευθερώνει τα πάθη,

Μέχρι που έρχεται μια έδρα, ουρλιάζουν για ενότητα.

Τι λάθος θα κάνουν, εάν εκτός από γυναίκες,

Στη σημερινή εποχή, είναι και μουσουλμάνες.

Είναι αυτό για το οποίο, χωρίς σφάλμα, μας μίλησαν,

Συχνά, με διάρκεια, όλο το πρωί.

Για τη μαντήλα (το χιτζάμπ), για τα κουρέλια, όχι για τον διαχωρισμό της εκπαίδευσης από τη θρησκεία.

Για την αμπάγια, για τις κορδέλες, όχι για αδελφοσύνη.

Για τήβεννο και για ύφασμα, όχι για ισότητα.

Για φωτογραφίες, για αστραγάλους, όχι για ελευθερία.

Μας μοιάζουν μακρυνές, μέσα σε αυτά τα τόσο μεγάλα σύννεφα

Αυτές οι αρχές που όλες και όλους μας κινούν κάθε μέρα.”

Πηγές: Mariam Khan, independent.co.uk / Jeremy Harding, lrb.co.uk, revolutionpermanente.fr, leparisien.fr