Royal know-how

Το Dumfries House στη νοτιο-δυτική Σκωτία, χτίστηκε τη δεκαετία του 1750 σε έκταση μεγαλύτερη από 8.000 στρέμματα, από τον νεοκλασσικιστή αρχιτέκτονα Robert Adams και τα αδέρφια του, μετά από παραγγελία του κόμη του Dumfries το 1754. Στη συνέχεια, πέρασε στη δεύτερη μαρκησία του Bute, νησί της Σκωτίας, μετά από γάμο ανάμεσα στις οικογένειες, μέχρι το καλοκαίρι του 2007, όταν είχε προγραμματιστεί να βγει σε δημοπρασία, μαζί με τα αντικείμενα εντός του από τον οίκο Christie’s και τους κτηματομεσίτες Savills.

Οι Butes, μετέφερε δημοσίευμα του theguardian.com, έφτιαξαν την περιουσία τους από τα ανθρακωρυχεία της βικτωριανής εποχής, που επικρατούσαν στην πόλη Cumnock. Eπιπλώθηκε μέσα από τους πειραματισμούς του Thomas Chippendale με το στυλ ‘νεο-ροκοκό’, σύμφωνα με τον ιστορικό τέχνης David Jones, και με γούστο γεωργιανής εποχής. Φορείς του Ηνωμένου Βασιλείου έπεισαν την τελευταία στιγμή τον σύγχρονο μαρκήσιο John Bute, πρώην οδηγό αγώνων, να ακυρώσει την αγοραπωλησία.

Το φιλανθρωπικό ίδρυμα του πρίγκιπα Κάρολου της Ουαλίας χορήγησε ένα δάνειο ύψους είκοσι εκατομμυρίων λιρών, το Art Fund παρείχε 2.25 εκατ. λίρες, ο οργανισμός Historic Scotland έδωσε πέντε εκατ. λίρες, το Ταμείο Εθνικής Κληρονομιάς (National Heritage Memorial Fund) χορήγησε εφτά εκατ. λίρες και το Monument Trust παραχώρησε εννιά εκατ. λίρες. Μαζί με πόρους από άλλες πηγές, συγκεντρώθηκαν συνολικά 45 εκατομμύρια λίρες ώστε να μην πουληθεί.

O John Bute, που συμμετέχει στο νέο καταπίστευμα, το οποίο διαχειρίζεται το Dumfries House, είπε το 2008 ότι είναι “πολύ χαρούμενος που βρίσκεται σε δημόσια χέρια”. Όπως εξηγούσε δημοσίευμα του theguardian.com, τον Μάιο του 2008 με παρότρυνση του Κάρολου, για να μπορέσει και να αποπληρωθεί το δάνειο που εξασφάλισε, διαμορφώθηκε ανάμεσα σε άλλα, ένα νέο μοντέλο σεμιναρίων σε εκτάσεις δίπλα στην περιοχή Cumnock.

τσέμπαλο (harpsichord) του 1772 στο Dumfries House

Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, η ‘ολιστική στρατηγική’ που έχει εφαρμόσει το Ίδρυμα του πρίγκιπα Κάρολου της Ουαλίας για την αποκατάσταση της έπαυλης Dumfries και του κτήματος που την περιβάλλει, ήταν το βασικό αντικείμενο της συνάντησης εκεί του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον πρίγκιπα της Ουαλίας Κάρολο το απόγευμα της Τρίτης 26/04. Σκοπός είναι να να λειτουργήσει ως παράδειγμα για να αναδειχθεί με ανάλογο τρόπο και το κτήμα Τατοΐου, του οποίου τα δύο τρίτα κάηκαν το 2021, με χρηματοδότηση ύψους δώδεκα δισεκατομμυρίων από το Ταμείο Ανάκαμψης για την πράσινη μετάβαση.

Όπως διέρρεαν κυβερνητικές πηγές, στο επίκεντρο της συνάντησης βρέθηκε η ανάπτυξη εκπαιδευτικών, περιβαλλοντικών και πολιτιστικών δράσεων, με παράλληλη ανάδειξη του κτήματος σε “πράσινο τοπόσημο”, ανοιχτό στους πολίτες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, προσφέροντας θέσεις εργασίας στην τοπική κοινωνία. Ανάμεσα σε άλλες δραστηριότητες, το Dumfries υποδέχεται κάθε χρόνο χιλιάδες μαθητές, προσφέροντας προγράμματα που εστιάζουν στον σεβασμό για το φυσικό περιβάλλον, στα οποία περιλαμβάνονται μαθήματα για πρακτικές αειφορίας, παραγωγή τροφής και κηπουρική.

Το γραφείο του Κάρολου, διαδόχου του βρετανικού θρόνου (Clarence House) ανέφερε στο Twitter μετά τη συνάντηση: «Ο πρίγκιπας της Ουαλίας ήταν στην ευχάριστη θέση να συναντηθεί ξανά με τον πρωθυπουργό της πατρίδας του πατέρα του, της Ελλάδας στο Dumfries House σήμερα. Ήταν ευκαιρία για τον Έλληνα πρωθυπουργό να δει από πρώτο χέρι μερικές από τις βιώσιμες και εκπαιδευτικές εργασίες του Ιδρύματος του πρίγκιπα στο κτήμα Dumfries».

Τον σχεδιασμό να γίνει το Τατόι κέντρο πολιτισμού, επαγγελματικής κατάρτισης και αγροτικής επιχειρηματικότητας περιέγραψε συνοπτικά ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης στην τηλεδιάσκεψη με το Ελληνικό Συμβούλιο της Πρωτοβουλίας για Βιώσιμες Αγορές (Sustainable Markets Initiative) του πρίγκιπα της Ουαλίας Κάρολου.

Στην τηλεδιάσκεψη, η οποία διοργανώθηκε με πρωτοβουλία του Δήμου Αθηναίων, έλαβαν μέρος ο δήμαρχος Κώστας Μπακογιάννης, ο διευθύνων σύμβουλος του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών και πρόεδρος του SMI Greek Council Ιωάννης Παράσχης, ο πρόεδρος της Aegean Ευτύχης Βασιλάκης, η διευθύνουσα σύμβουλος της Diana Shipping Inc Σεμίραμις Παληού, ο διευθύνων σύμβουλος του Ομίλου ΕΛΛΑΚΤΩΡ Ευθύμιος Μπουλούτας, ο διευθύνων σύμβουλος της Energean Μαθιός Ρήγας, ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Vodafone Ελλάδας Χάρης Μπρουμίδης, ο Μιχάλης Στασινόπουλος, εκτελεστικό μέλος του ΔΣ του ομίλου Viohalco, από το Ίδρυμα Avra οι Φίλιππος και Αντώνης Λαιμός και ο αντιπρόεδρος της Bank of America, Paul Donofrio.

Στην έναρξη της τηλεδιάσκεψης ο πρίγκιπας της Ουαλίας, Κάρολος και ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωσαν:

Πρίγκιπας της Ουαλίας: «Καλησπέρα σε όλους. Με μεγάλη χαρά σας βλέπω όλους ξανά, έστω και όχι δια ζώσης. Είμαι ευγνώμων προς όλους σας, που μπορέσατε να συμμετάσχετε. Και χαίρομαι ακόμη περισσότερο που ο πρωθυπουργός είναι εδώ δίπλα μου, έχοντας, πολύ ευγενικά, καταφέρει να κάνει αυτό το ταξίδι. Και τώρα είναι εδώ στο Dumfries House. Και πρέπει να πω ότι ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικό να ακούσω όλη αυτή τη συζήτηση που έχετε, για το πώς μπορούμε να κάνουμε το Ελληνικό Συμβούλιο της SMI έναν πραγματικά αποτελεσματικό καταλύτη, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Και ξέρω πόσο κρίσιμες είναι οι ελληνικές επιχειρήσεις για την παγκόσμια βιομηχανία.

Και επιτρέψτε μου, κύριε πρωθυπουργέ, η Ελλάδα έχει μια πραγματική ευκαιρία να επιδείξει πρωτοποριακή ηγεσία, παγκοσμίως, στην πράσινη οικονομία. Και επίσης, χάρηκα πολύ, που η Αθήνα ήταν η πρώτη πόλη που υπέγραψε τις αρχές της Terra Carta, μετά την επίσκεψή μας στην Ελλάδα τον περασμένο Μάρτιο, όταν και νομίζω ότι συνάντησα τους περισσότερους από εσάς με αυτή την ευκαιρία. Πόλεις με το ξεχωριστό τους βάρος και επίπεδο ζωής έχουν να διαδραματίσουν έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην επίτευξη των πράσινων στόχων. Άλλωστε, χρειαζόμαστε επείγουσα δράση λόγω των κρίσεων που αντιμετωπίζουμε.

Οι πόλεις έχουν τη μοναδική δυνατότητα, στο τέλος της ημέρας, να προσφέρουν πράσινες και βιώσιμες λύσεις σε επίπεδο κοινότητας, είτε πρόκειται για ενεργειακά αποδοτικά κτίρια, πράσινες δημόσιες συγκοινωνίες ή ακόμη και για διαχείριση και αξιοποίηση απορριμμάτων. Και ο ηγετικός ρόλος της Αθήνας, ως μέλος του C40, έχει – κατά πραγματικά ενθαρρυντικό τρόπο – εμπνεύσει και άλλες πόλεις να εξερευνήσουν την Terra Carta ως χρήσιμο οδικό χάρτη για τη συνεργασία τους με τον ιδιωτικό τομέα και τους επενδυτές. Και προσδοκώ να αναδείξουμε το παράδειγμα της Αθήνας.

Τώρα, γνωρίζω ότι έχουμε πολύ περιορισμένο χρόνο, οπότε θα δώσω τον λόγο στον πρωθυπουργό για μία σύντομη παρέμβαση, και μετά μπορούμε να ακούσουμε όλους τους συμμετέχοντες και να κάνουμε μια μικρή συζήτηση στον λίγο χρόνο που έχουμε διαθέσιμο, για τα επόμενα βήματα στη διάρκεια αυτού του έτους. Κύριε πρωθυπουργέ.»

ροζ πολυέλαιος Murano του 1760, πίσω του το πορτραίτο του 5ου κόμη του Dumfries

Κυριάκος Μητσοτάκης: «Υψηλότατε, κύριε δήμαρχε, αξιότιμοι προσκεκλημένοι, κυρίες και κύριοι, κατ’ αρχάς, θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για τη φιλοξενία σε αυτό το εντυπωσιακό περιβάλλον. Ήταν πραγματικά ένα ταξίδι που άξιζε, ώστε να καταλάβω καλύτερα τι ακριβώς κάνετε εδώ, στο Dumfries House. Όπως γνωρίζετε, έχουμε δεσμεύσει σημαντικούς πόρους για την αποκατάσταση του Τατοΐου. Αλλά το Τατόι δεν πρέπει να αποτελεί απλώς έναν προορισμό του Σαββατοκύριακου για τους Αθηναίους, που θέλουν να αποδράσουν από την πόλη.

Μπορεί να γίνει ένα πραγματικό κέντρο πολιτισμού, επαγγελματικής κατάρτισης, αγροτικής επιχειρηματικότητας. Αυτό που έχετε καταφέρει εδώ είναι πραγματικά αξιοσημείωτο. Και ο τρόπος με τον οποίο αλληλεπιδράτε με την τοπική κοινότητα προσφέρει πραγματικά πολλές ελπίδες στους νέους και ένα πολύ πιο ευοίωνο μέλλον. Σας ευχαριστούμε λοιπόν και πάλι που μοιραστήκατε αυτές τις εμπειρίες μαζί μας. Και είμαι σίγουρος ότι αυτές θα αξιοποιηθούν πολύ καλά. Είναι τιμή μου που μπόρεσα να συμμετάσχω σε αυτή τη συνάντηση.

Είναι πολύ σημαντικό που μπορούμε να ξεκινήσουμε το Ελληνικό Συμβούλιο του Sustainable Markets Initiative (SMI). Οι εταιρείες που συμμετέχουν είναι όλες κορυφαίες στους τομείς τους. Και, φυσικά, η Αθήνα έχει ανοίξει τον δρόμο για την πραγματοποίηση της μετατροπής της από μια πόλη με κληρονομιά περιβαλλοντικών προβλημάτων, σε πρότυπο για ένα βιώσιμο μέλλον. Και ασφαλώς, όπως γνωρίζετε και όπως έχουμε συζητήσει, η κυβέρνηση έχει επενδύσει πλήρως στην πράσινη ατζέντα και σκοπεύουμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε σημαντικά κεφάλαια που διατίθενται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για αυτό τον σκοπό, σε αυτό που ονομάζουμε «Ελλάδα 2.0».

άποψη της μπορντούρας του πίνακα της Αναγέννησης του Jacobo Bassano ‘Το ταξίδι του Ιακώβ’ (1561) / Dumfries House

Διαθέτουμε το 37% των συνολικών πόρων που μας αναλογούν στο πλαίσιο του σχεδίου αυτού. Το σχέδιο καθ’ εαυτό ανέρχεται σε 32 δις ευρώ. Μιλάμε, λοιπόν, για ένα συνολικό ποσό που ξεπερνά τα 12 δις ευρώ, με στόχο τον πράσινο μετασχηματισμό. Και φυσικά έχουμε επενδύσει πολλά σε όλες τις πτυχές αυτής της ατζέντας. Αλλά δεν μπορούμε να το πετύχουμε χωρίς τη συμμετοχή των κορυφαίων ελληνικών εταιρειών μας. Και είναι μεγάλη μου χαρά που μπορούμε να εργαζόμαστε συστηματικά μαζί, στο πλαίσιο της υλοποίησης αυτής της ατζέντας.

Έχουμε πολύ μεγάλες φιλοδοξίες όσον αφορά την απεξάρτηση από τον άνθρακα. Εγκαταλείπουμε γρήγορα τον άνθρακα και έχουμε άφθονες αιολικές και ηλιακές δυνατότητες στην Ελλάδα, όπως πολύ καλά γνωρίζετε, ενώ εγκαινιάζουμε εμβληματικά προγράμματα για να κάνουμε τα κτίριά μας πιο αποδοτικά, ενεργειακά. Το έργο αυτό θα είναι πιθανώς το πιο εμβληματικό που χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Και έχω προσωπικό, έντονο ενδιαφέρον να διασφαλίσουμε ότι θα διατηρήσουμε τη μοναδική βιοποικιλότητα της Ελλάδας, την οποία είχατε την ευκαιρία να διαπιστώσετε κατά τις πολυάριθμες επισκέψεις σας στη χώρα μας.

Θα θέλαμε, λοιπόν, πολύ να έχουμε πιο στενή σχέση με την κοινότητα της SMI. Καταλαβαίνω ότι υπάρχουν εκατοντάδες εταιρείες που είναι πρωτοπόρες στην τεχνολογία, σημαντικοί χρηματοοικονομικοί επενδυτές. Ακριβώς αυτή η διατομεακή προσέγγιση είναι που βρίσκω συναρπαστική σε τομείς όπως η ναυτιλία, καθώς φιλοδοξώ η Ελλάδα να γίνει ηγέτης στην πορεία προς την απεξάρτηση της ναυτιλίας από τον άνθρακα.

Είμαι βέβαιος ότι μπορούμε να διδαχθούμε πολλά από αυτό το εκπληκτικό δίκτυο εταιρειών που έχετε συγκροτήσει. Θεωρώ, λοιπόν, ότι αυτή είναι απλώς μια πρώτη ευκαιρία για τους συμμετέχοντες να εξηγήσουν λίγο περισσότερο τι κάνει ο καθένας στον τομέα του, αλλά και για εμάς, ώστε να μπορέσουμε να συντονίσουμε τη λειτουργία αυτού του δικτύου σε παγκόσμιο επίπεδο και ως προς το τι μπορούμε κάνουμε στην Ελλάδα.

Σας ευχαριστούμε και πάλι πολύ που μας δίνετε την ευκαιρία να ανταλλάξουμε απόψεις με αυτή τη σημαντική ομάδα συμμετεχόντων. Κύρια έκφραση του SMI είναι η πρωτοβουλία Terra Carta. Η Αθήνα είναι η πρώτη πόλη που υιοθέτησε την Terra Carta, τον Μάρτιο του 2021, με υπογραφή του δημάρχου Κώστα Μπακογιάννη.»

στη γελοιογραφία του Κώστα Μητρόπουλου για τα ‘Ιουλιανά’ οι Η. Τσιριμώκος, Γ. Νόβας, Κ. Μητσοτάκης και Στ. Στεφανόπουλος, από το βιβλίο του «Ποτέ πια» (εκδ. Ταχυδρόμου, 1965) / sarantakos.com

Μέρος του τύπου την επομένη της συνάντησης έθεσε το ζήτημα της έμμεσης ανάθεσης ρόλου σε συγγενείς της πρώην βασιλικής οικογένειας της χώρας, κάνοντας παράλληλα μια σύντομη ιστορική αναδρομή στην επιζήμια για το ελληνικό δημόσιο διευθέτηση του θέματος της “βασιλικής περιουσίας” από την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, που επιλύθηκε αμετάκλητα στη συνέχεια με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Συνειρμοί ανέκυψαν σε ό,τι αφορά τον ρόλο που έπαιξε η βασιλεία στην πρόσφατη ελληνική ιστορία με την ανατροπή της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου τον Ιούλιο του 1965 και τα γεγονότα της αποστασίας, με τα οποία συνδέθηκε ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, και τη Χούντα του 1967, ενώ το πολιτειακό ρυθμίστηκε οριστικά με δημοψήφισμα τον Δεκέμβριο του 1974. Ενστάσεις εγείρονται και για την ανάθεση κεντρικού ρόλου στην ιδιωτική πρωτοβουλία σχετικά με την αξιοποίηση του Τατοΐου, με σημαντικούς πόρους και από το Ταμείο Ανάκαμψης. Μια άλλη διάσταση, την οποία ανέδειξε ο Γιάννης Πολίτης στην εκπομπή του Action24, Tonight ήταν μια κρυφή δημοσκόπηση του 2007, που μετρούσε τους φιλοβασιλικούς ψηφοφόρους στο 20% περίπου. Η Wikipedia αναφέρεται σε δημοσκόπηση της Κάπα Research για το Βήμα, που δημοσιεύθηκε στις 22 Απριλίου 2007 (πραγματοποιήθηκε μέσω τηλεφωνικών συνεντεύξεων και στο διαδίκτυο), στην οποία το 11,6% των ερωτώμενων δήλωσε υπέρ της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας. Ως πολιτικό μήνυμα προς τους νοσταλγούς του θεσμού της βασιλείας και μέρους της ακροδεξιάς, καθώς o πρωθυπουργός βρίσκεται σε δύσκολη δημοσκοπικά θέση και θέλει να θωρακίσει το κόμμα του από τα δεξιά, αναλύει το ταξίδι στη Σκωτία ο Βασίλης Σκουρής στο ieidiseis.gr.

O Νίκος Σβέρκος θυμίζει στο avgi.gr ότι σε συνεντεύξεις για τις ανάγκες του βιβλίου του Θανάση Διαμαντόπουλου, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης είχε πει πρόσφατα: «Εμένα οι ακροδεξιοί ήταν οι πιο δικοί μου, οι πιο πιστοί, ιδιαίτερα οι βασιλόφρονες. Και οι ακροδεξιοί, λοιπόν, κατά βάση τον Κυριάκο θα ακολουθήσουν.» (‘Το πορτρέτο ενός ηγέτη. Από την ιστορία του Μητσοτάκη στον Μητσοτάκη της Ιστορίας’, εκδόσεις Πατάκη, 2013).

με την Εφημερίδα Συντακτών έχει κυκλοφορήσει και το ένθετο ‘Κωνσταντίνος Μητσοτάκης: Πενήντα αποχρώσεις του Κέντρου’ (Δημήτρης Ψαρράς και Τάσος Κωστόπουλος)

Σε ρεπορτάζ της στην efsyn.gr σχετικά με το “πρότζεκτ Τατόι”, η Βασιλική Τζεβελέκου υπογραμμίζει ότι τον Ιανουάριο του 2021, οχτώ μήνες πριν την πυρκαγιά του καλοκαιριού, που κατέκαψε 42.000 από τα συνολικά 67.470 στρέμματα δασικής έκτασης του κτήματος, η υπουργός Πολιτισμού παρουσίασε μελέτη βιωσιμότητας, σε χορηγία του Ιδρύματος Αθανάσιου Λασκαρίδη. Επιπλέον, η Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία ‘Αιγέας’ του Ιδρύματος Μαρτίνου κατέθεσε στο ΥΠΠΟΑ μελέτη για την αποκατάσταση του παλαιού βουστασίου.

Σε άλλο δημοσίευμα με τίτλο: ‘Ταξίδι με το βλέμμα στους βασιλόφρονες’ (Γιάννης Μπασκάκης, Δημήτρης Ψαρράς) επισημαίνεται ότι «Με την επίσκεψή του αυτή και τις δηλώσεις για το Τατόι, ο Κυριάκος Μητσοτάκης ξεπερνά ακόμα και τον πατέρα του, που είχε προκαλέσει πολιτική αναταραχή τον Φεβρουάριο του 1988, όταν σε συνέντευξη Τύπου στο Λονδίνο είχε διατυπώσει την άποψη ότι το δημοψήφισμα για τη βασιλεία το 1974 υπήρξε “unfair”. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί μεγάλη κρίση στην ίδια τη ΝΔ και να υποχρεωθεί ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης να ανασκευάσει όπως-όπως τις δηλώσεις του.

05.02.1988 / avgi.gr

(…) Μοιάζει, ακόμη, να μη γνωρίζει ότι το ζήτημα της λεγόμενης “βασιλικής περιουσίας” διευθετήθηκε οριστικά το 2002 από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο του Στρασβούργου, που δέχτηκε ότι πρέπει να καταβάλει η ελληνική κυβέρνηση ως “δίκαιη ικανοποίηση” στον τέως 12 εκατ. ευρώ και 900.000 στην αδελφή του Ειρήνη. Το ποσό, βέβαια, που διεκδικούσε ο τέως ήταν αστρονομικό – 35 φορές μεγαλύτερο! Το τέλος αυτής της υπόθεσης περιγράφει σε μελέτη του ο καθηγητής Νίκος Αλιβιζάτος, ο οποίος υπήρξε βασικό μέλος της επιτροπής νομικών του ελληνικού κράτους στο δικαστήριο (Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, «Η βασιλική περιουσία στο Στρασβούργο», εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα 2003).

Με την απόφαση αυτή έχει πάψει να έχει κάθε σχέση με το Τατόι (και τα άλλα κτήματα που διεκδικούσε) ο Γκλίξμπουργκ και η οικογένειά του, επομένως και ο Κάρολος. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν δέχτηκε ότι η κατάργηση της βασιλείας στην Ελλάδα είχε κάποιο μεμπτό θεσμικά στοιχείο. Το μόνο που έκρινε ήταν ότι θα έπρεπε να δοθεί μια εύλογη αποζημίωση στον τέως. Αυτή δόθηκε και έτσι η υπόθεση τελείωσε, προτού την επαναφέρει ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

Δεν πρέπει κανείς να ξεχνά ότι ο λόγος της συντριπτικής επικράτησης του ‘Όχι’ στο δημοψήφισμα του 1974 βασίζεται στο γεγονός ότι ο Γκλίξμπουργκ νομιμοποίησε τη χούντα και συνεργάστηκε μαζί της, προτού καταλάβει ότι οι δικτάτορες δεν του έδιναν καμιά σημασία.»

Ο Άγγελος Τσέκερης σχολίασε σε δημοσίευμα του avgi.gr με τίτλο: “Πολύ ‘φιλέτο’ για να είναι δημόσιο” ότι “Το ίδρυμα του Κάρολου μπορεί να έχει πίσω του διάφορα λεφτόδεντρα και ξεπλυματόδεντρα, καθώς και να διοργανώνει διάφορα πάρτι για να τα αρπάζει από πλούσιους δωρητές. Κι αυτό το καθιστά εντελώς διαφορετική περίπτωση από το Τατόι, όπου οι επιχειρηματίες φιλοδοξούν να βάλουν στο χέρι δημόσια περιουσία για να βγάλουν κέρδη.”

«Αν ο κύριος Μητσοτάκης ήθελε πραγματικά ιδέες για το κτήμα Τατοΐου, δεν ήταν ανάγκη να τις αναζητήσει στη Σκωτία και σε συναντήσεις με πρίγκιπες. Θα μπορούσε να τις βρει στις προτάσεις των κατοίκων και των μαζικών φορέων της περιοχής, που εδώ και χρόνια διεκδικούν την αξιοποίηση του κτήματος, προς όφελος του λαού όλου του Λεκανοπεδίου, μαζί με την αποκατάσταση και προστασία του παρακείμενου δάσους. Όλα τα άλλα, παραπέμπουν σε επιχειρηματική εκμετάλλευση – με όποια “βιτρίνα” κι αν εμφανιστεί – και αξιοποίηση για “λίγους και εκλεκτούς”, μακριά από τις λαϊκές ανάγκες.», σημείωσε σε ανακοίνωσή του το ΚΚΕ.

Avenue Bridge, Dumfries House

Ο Βασίλης Σκουρής σε άρθρο του στη στήλη ‘Παιχνίδια εξουσίας’ του ieidiseis.gr υποστηρίζει ότι μοιάζει με φλερτ με το ακροατήριο των Γκλίξμπουργκ, η επίσκεψη Κ. Μητσοτάκη στη Σκωτία. Επιπλέον, σημειώνει πως – αν και η οικογένεια Μητσοτάκη έχει φλερτάρει ουκ ολίγες φορές με την οικογένεια Γκλίξμπουργκ – χρειάζεται μια αναδρομή στο ‘μεγάλο ριφιφί’ του 1991 στο Τατόι, όπως είχε αποκληθεί. Παραθέτει γι’ αυτό παλιότερο ρεπορτάζ του Τάκη Κατσιμάρδου στο Έθνος (31 Μαΐου 2007):

“Tα όσα κωμικοτραγικά διαδραματίστηκαν στο Λονδίνο με τη δημοπρασία του οίκου Kρίστις δεν συνιστούν μια αυτοτελή ιστορία. Eίναι η συνέχεια της “μεγάλης ληστείας” του 1991, που διέπραξαν νομοτύπως μεν, αλλά λάθρα και παρανόμως εθνικώς η τότε κυβέρνηση της NΔ υπό τον K. Mητσοτάκη και οι Γλίξμπουργκ.

Tην εβδομάδα, που μας πέρασε, απλώς ρευστοποιήθηκαν “κλοπιμαία” της εποχής εκείνης. Kατά κάποιον τρόπο, συμπληρώθηκε το έργο, που άρχισε να παίζεται τότε. Σε τελευταία ανάλυση, με τη στάση της η σημερινή κυβέρνηση Kαραμανλή και με το εξώδικο Bουλγαράκη, για… τα μάτια του κόσμου, το άφησε να ολοκληρωθεί. Aν και μάλλον, ο επίλογος δεν γράφτηκε ακόμη, αφού μάλλον πρέπει να αναμένονται στο μέλλον κι άλλες δημοπρασίες για τα αμέτρητα άλλα αντικείμενα που κλάπηκαν τότε “νομίμως”. Eκτιμώντας τα όσα εξελίχτηκαν τότε, το Έθνος πρωτοστατώντας στις αποκαλύψεις, έγραφε με καυστικότητα: «Mε τη βοήθεια γραικύλων, οι οποίοι αντιποιούνται υπουργήματα, βάφτισαν προσωπικά είδη χιλιάδες αντικείμενα αστρονομικής αξίας, τα άρπαξαν και τα μεταφέρουν προς εκποίηση στις αγορές…». H επισήμανση αυτή έγινε στις 19 Φεβρουαρίου 1991, ενώ εξελισσόταν το μεγάλο “ριφιφί” στο Tατόι, με τα περιβόητα εννέα κοντέινερ, που άρπαζαν οι Γλίξμπουργκ για να μεταφέρουν στο Λονδίνο ως “οικογενειακή οικοσκευή”.

(…) Με τις ανακοινώσεις τους γύρω από τη δημοπρασία, ο Kωνσταντίνος και το περιβάλλον του, παραδέχονται εμμέσως, προκειμένου να στηρίξουν τα σενάριά τους (άλλος «ξεπουλά τα ασημικά» κι όχι αυτοί), ότι κι άλλα πολλά είχαν βγει στο σφυρί κρυφά. Aνάμεσα στα πωλούμενα παραδέχονται ότι υπήρχαν και αντικείμενα που αφαιρέθηκαν κατά «τη γκανγκστερική επιχείρηση» του 1991 (ο χαρακτηρισμός δεν είναι ο χειρότερος κι έχει γίνει στη Bουλή της περιόδου εκείνης). Διότι για να υπάρχουν τέτοια, σημαίνει ότι ο Kωνσταντίνος τα πούλησε (…) O Γλίξμπουργκ και το περιβάλλον του, θεωρούν συκοφαντικά όσα λέγονται για “ριφιφί” το 1991 και φυγάδευση (εξέδωσαν μάλιστα και σχετική ανακοίνωση). Δυστυχώς, γι’ αυτούς και όσους άλλους σήμερα θέλουν να κλείνουν τα μάτια, τα γεγονότα εκείνα έχουν καταγραφεί με λεπτομέρειες. Δεν συνιστούσαν μόνο λεηλασία, αλλά και πολιτικό-οικονομικό σκάνδαλο πρώτου μεγέθους για την εποχή. Διαρκείας μάλιστα, όπως αποδεικνύεται. (…)

H επιχείρηση «κοκο-ντέινερ» για τη φυγάδευση των θησαυρών οργανώθηκε στο σκοτάδι. Όπως μυστικά έγινε και ό,τι προηγήθηκε επί δύο μήνες (αίτηση Kωνσταντίνου για “εξαγωγή οικοσκευής”, συγκρότηση επιτροπής, κυβερνητική έγκριση για την εξαγωγή, συσκευασία αντικειμένων και όλα τα σχετικά). H μυστική επιχείρηση αποκαλύφτηκε μόλις τα ξημερώματα της τελευταίας Kυριακής της Aποκριάς (17 Φεβρουαρίου). Άγνωστος φορτοεκφορτωτής τηλεφώνησε σε εφημερίδες και έδωσε την πληροφορία για μεταφορά θησαυρών από το Tατόι.

19.02.1991 / avgi.gr

O ρεπόρτερ του Έθνους N. Zερβονικολάκης, που ήταν ένας από τους δημοσιογράφους που έσπευσαν εκεί, είχε περιγράψει ως εξής τη λεηλασία: «Tο λουκέτο στη σιδερόπορτα του φράκτη (του Τατοΐου) ήταν κλειδωμένο, δεν υπήρχε ψυχή γύρω… Tο πιο παράξενο ήταν ότι βλέπαμε να πηγαινοέρχονται αυτοκίνητα της αστυνομίας…». Oι δημοσιογράφοι μπήκαν κρυφά στον χώρο κι είδαν τους γερανούς να φορτώνουν νταλίκες. «Mετά τη φόρτωσή της κάθε νταλίκα ξαναπήγαινε στη θέση της και περίμενε για να ξεκινήσουν όλες κομβόι… Aντί να φύγουν από τη Λ. Τατοΐου, πήραν τον πίσω δρόμο προς Kατσιμίδι, κάνοντας τελικά έναν τεράστιο κύκλο, μέχρι να φτάσουν στο ντόκο 3 του Aγ. Διονυσίου, όπου περίμενε το πλοίο J. Borchard…».

Περίπου κρυμμένο ήταν κι αυτό, έτοιμο να σαλπάρει. Όλα ήταν ρυθμισμένα να γίνουν με μυστικότητα. Έτσι και συνέβη μέσα σε λίγες ώρες και το πλοίο απέπλευσε με επτασφράγιστα τα κοντέινερ σε λίγες ώρες. Ήταν το βράδυ της Aποκριάς, με απόντες τους τελωνειακούς και τον Tύπο να μην κυκλοφορεί την άλλη μέρα, λόγω της αργίας.

Όταν αποκαλύπτεται την Tρίτη 19 Φεβρουαρίου 1991 η φυγάδευση, η κυβέρνηση αντιδρά, όπως ο δράστης που συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω και επικαλείται παιδαριώδη άλλοθι. O Bύρων Πολύδωρας, ως κυβερνητικός εκπρόσωπος της κυβέρνησης Mητσοτάκη, ανακοινώνει ότι όλα έγιναν κανονικά και εν γνώσει των πολιτικών αρχηγών της αντιπολίτευσης. Ήταν, δηλώνει, απολύτως ενημερωμένοι! Eπιπλέον, προβάλλει τον ισχυρισμό ότι η μεταφορά πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της συμφωνίας με τον Kωνσταντίνο, που είχε κάνει η προηγούμενη κυβέρνηση του A. Παπανδρέου! Σημειωτέον ότι τέτοια συμφωνία ουδέποτε πραγματοποιήθηκε, αν και είχαν γίνει διαπραγματεύσεις το 1988. Mετά τη σφοδρή αντίδραση ΠAΣOK και ενιαίου ΣYN (κατήγγειλαν με σφοδρότητα τις «αθλιότητες», τα «ασύστολα ψεύδη») η κυβέρνηση προσπάθησε να ανασκευάσει με «ναι μεν αλλά…».

Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις των τότε αρμοδίων υπουργών, στα εννέα κοντέινερ «με μεικτό βάρος 32 τόνων» περιέχονταν 1.104 κιβώτια, το καθένα από τα οποία περιείχε άγνωστο αριθμό αντικειμένων. Yπήρχε κατάλογος (αυτός που αναζητούταν μέχρι προχθές και δεν έβρισκε πουθενά ο υπουργός Πολιτισμού). Όσο για το περιεχόμενό τους, είναι ενδεικτική η τότε απάντηση του υπουργού Οικονομίας I. Παλαιοκρασσά σε δημοσιογραφική ερώτηση: «Δεν ξέρω τι περιείχαν. H επιτροπή γνωρίζει… Πού να ξέρω; Eγώ είμαι στην Άνδρο… Φαντάζομαι ότι έχει γίνει καταγραφή και εγκρινόταν τι θα μπει στο κάθε κοντέινερ και έχουν σφραγιστεί…». Έτσι, ορθώς, από τη σκοπιά του και για το «καλό της παράταξης» ο πρώην υπουργός δηλώνει σήμερα ότι «έκανε βλακεία ο Bουλγαράκης που ανακίνησε τέτοιο θέμα…».”

Σύντομο χρονικό (ieidiseis.gr και avgi.gr):

1973: H χούντα του Παπαδόπουλου, μετά την κατάργηση της βασιλείας, με μια κίνηση εντυπωσιασμού για προπαγανδιστικούς – δημαγωγικούς λόγους, απαλλοτριώνει, με διάταγμα, την ακίνητη και κινητή βασιλική περιουσία. Tυπικά τότε, ίσχυε ακόμη η Συντακτική Πράξη του 1924, σύμφωνα με την οποία είχε κηρυχτεί δημόσια η βασιλική περιουσία, μετά την ανακήρυξη της δημοκρατίας και το δημοψήφισμα. Mετά την επιστροφή του βασιλιά (1936) και μέχρι τότε, το ζήτημα της περιουσίας δεν είχε διευθετηθεί νομοθετικά.

1974: Kατά τη διάρκεια της δικτατορίας των Iωαννίδη – Γκιζίκη, γίνεται «πλιάτσικο» σε πρώην βασιλικές κατοικίες (Hρώδου Aττικού κ.ά.). Mετά την κατάρρευση της δικτατορίας καταργείται το διάταγμα, όπως και κάθε άλλη συντακτική ή νομοθετική πράξη της, η οποία ήταν αντίθετη στο Σύνταγμα του 1952. Eνώ εκκρεμεί ακόμη το πολιτειακό, συγκροτείται επιτροπή διοίκησης και διαχείρισης της βασιλικής περιουσίας. Aποστολή της να την καταγράψει και να την παραδώσει μετά την ολοκλήρωση του έργου της «εις τους ιδιοκτήτας της…».

1975: Συγκεντρώνονται στο Tατόι και τα αντικείμενα από τα άλλα ανακτορικά κτίσματα σε Aθήνα και Kέρκυρα. H επιτροπή ολοκληρώνει το έργο της και “παραδίδει” στον εκπρόσωπο του Kωνσταντίνου Γλίξμπουργκ, ναύαρχο M. Σταυρίδη. «Έκτοτε η περιοχή επανήλθε εις την κυριότητα του τέως», ισχυρίζονται οι βασιλικοί, αλλά και οι εκάστοτε εκπρόσωποι των κυβερνήσεων της NΔ.

1981: Tαφή της Φρειδερίκης στους «προγονικούς τάφους» του Τατοΐου, με τιμητική παρουσία εκπροσώπων της κυβέρνησης Pάλλη

1984 – 1989: Διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης Παπανδρέου με τον τέως για την τύχη της περιουσίας, αλλά χωρίς συγκεκριμένο αποτέλεσμα

1990: Aίτημα τον Οκτώβριο του τέως προς την κυβέρνηση Mητσοτάκη για εξαγωγή της κινητής περιουσίας από τη χώρα. Σύσταση το Νοέμβριο κυβερνητικής επιτροπής (υπουργοί Oικονομικών και Πολιτισμού οι I. Παλαιοκρασσάς και Tζ. Tζαννετάκης) για να αξιολογήσει και να χαρακτηρίσει τα αντικείμενα (αν πρόκειται για αρχαιολογικά, βυζαντινά κλπ), που προ εξαμήνου είχαν μεταφερθεί στο Τατόι από την Κέρκυρα, τη Ρόδο, την Πεντέλη, τη Λάρισα. Αποτελούταν από τέσσερις επόπτες τελωνείου, έναν αρχαιολόγο, στέλεχος του υπουργείου Πολιτισμού και έναν εκπρόσωπο της Εθνικής Πινακοθήκης. Συσκευασία των αντικειμένων για τα οποία δόθηκε άδεια, ερήμην της Bουλής, για να εξαχθούν (υποτίθεται πως δεν παρουσίαζαν ιστορικό ενδιαφέρον).

Ο Μιχάλης Δουλγερίδης, υπάλληλος της Πινακοθήκης, είχε πει στο vima.gr το 2008: «Τα κιβώτια ήταν τοποθετημένα σε έξι δωμάτια-αποθήκες. Εμείς είδαμε μόνο όσα ήταν σε μία από αυτές. Δίπλα μας ήταν συνεχώς ένα τσούρμο βασιλοφρόνων, με επικεφαλής το ναύαρχο Σταυρίδη, οι οποίοι έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μας δυσκολέψουν. Μας πίεζαν να τελειώνουμε γρήγορα. Όταν ζητούσαμε να ανοίξει κάποιο κιβώτιο άρχιζαν τη φασαρία: “Τι το θέλετε αυτό; Τι να δείτε; Αυτά ανήκουν στον μεγαλειότατο!”».

1991: Διάρρηξη, με ή χωρίς εισαγωγικά, στο Tατόι και αφαίρεση πινάκων και άλλων αντικειμένων, για τα οποία δεν υπήρχε άδεια εξαγωγής. Kατά το παρελθόν, είχαν σημειωθεί και άλλα παρόμοια (συχνές φωτιές κ.ά.). Eπιχείρηση εξαγωγής μέρους των αντικειμένων, με τα εννέα κοντέινερ. Mπροστά στον σάλο, διακόπτεται η μεταφορά και άλλων.

1992: Όπως σημειώνεται στο avgi.gr, πρώτα συζητήθηκε και έγινε συμφωνία μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και ύστερα – με δεδομένη πια τη μεταφορά του μεγαλύτερου τμήματος της κινητής περιουσίας στο εξωτερικό – ήρθε στη Βουλή ο σχετικός νόμος για την ακίνητη περιουσία, με την ελληνική πολιτεία σε εμφανώς μειονεκτική θέση.

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1992, ψηφίστηκε ο Νόμος 2086/1992 από τους βουλευτές της ΝΔ. Η συζήτηση στη Βουλή, που λειτουργούσε με ειδική σύνθεση, χρωματίστηκε από τις τοποθετήσεις των βασιλόφρονων Φραντς Τσαγγάρη και Κώστα Ζαχαράκη, οι μόνοι που μίλησαν εκ μέρους της Κ.Ο. της ΝΔ. Το ΠΑΣΟΚ με τον Ανδρέα Παπανδρέου κατήγγειλε το νομοσχέδιο θεωρώντας ότι «τα χαρίζουν όλα στον Γλίξμπουργκ», ενώ ο ΣΥΝ με τον Παναγιώτη Σκοτινιώτη αποκάλυψε έγγραφο με την προσυμφωνία των δύο πλευρών, η οποία κρινόταν «ακόμα πιο συμφέρουσα (σ.σ.: για το Δημόσιο) από αυτή που τελικά υπεγράφη». Τελικά, η σύμβαση προέβλεπε ότι ο Γλίξμπουργκ θα κρατούσε τα παλιά θερινά ανάκτορα του Τατοΐου, το Μον Ρεπό στην Κέρκυρα και το κτήμα στο Πολυδένδρι.

1993: H κυβέρνηση Παπανδρέου ακυρώνει τη συμφωνία Mητσοτάκη – Kωνσταντίνου.

δημοσίευμα της Καθημερινής / avgi.gr

Ο Νόμος 2215/1994 αφαιρούσε από τον ‘τέως’ την ιδιοκτησία του στην Ελλάδα και την ελληνική ιθαγένεια, τον ονομάτιζε ‘Κωνσταντίνο Γλίξμπουργκ’ και απαιτούσε από τα μέλη της οικογένειάς του να δηλώσουν επίθετο στα ληξιαρχεία για να επανακτήσουν την ελληνική ιθαγένεια. Η ΝΔ αποχώρησε από τη συζήτηση στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής καταγγέλλοντας τον χαρακτήρα του ‘κατεπείγοντος’ που είχε ο νόμος. Δημοσιεύματα εκείνης της περιόδου ανέφεραν ότι ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης διαφωνούσε με την επιλογή της ηγεσίας Έβερτ, ενώ ο πρόεδρος της ΝΔ υποστηριζόταν ότι επέλεξε την αποχώρηση, προκειμένου οι ‘μητσοτακικοί’ βουλευτές να μην υπερασπιστούν “την περιουσία του Γλίξμπουργκ”.

Τον Οκτώβριο του 1994 κατατέθηκε προσφυγή κατά της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο Στρασβούργο. Ξεκίνησε έτσι η μακρόχρονη δικαστική διαδικασία, που έληξε το 2003, με νέα αφαίμαξη του δημόσιου ταμείου και καταβολή 4.6 δισεκατομμυρίων δραχμών ή 13.7 εκατομμυρίων ευρώ στους Γλίξμπουργκ.

«Να μείνετε, ως διέταξεν απ’ αρχής το προσωρινόν πολιτικόν σας σύνταγμα, αβασίλευτοι… Αβασίλευτοι, διότι η σημερινή πτωχή της Ελλάδος κατάστασις, δεν είναι ικανή να υποφέρη βασιλείαν, πράγμα και καθ’ εαυτό, βαρυδάπανον, και μέλλον όχι μόνον να σας καταστήσει πτωχότερους, αλλά και να αμαυρώσει όλους σας τους υπέρ της ελευθερίας λαμπρούς αγώνας και να σας βυθίσει εις τον έσχατον βαθμόν της ατιμίας». Αδαμάντιος Κοραής (1831)

22 ημέρες μετά τις πρώτες μεταπολιτευτικές βουλευτικές εκλογές, ο ελληνικός λαός κλήθηκε και πάλι στις κάλπες για να αποφασίσει τη μορφή του πολιτεύματος. Τα ψηφοδέλτια ήταν δύο, σημείωνε σε παλιότερο δημοσίευμα ο rizospastis.gr: το ένα, χρώματος καφέ, έγραφε “Βασιλευομένη Δημοκρατία” και το άλλο, σε πράσινο χρώμα “Αβασίλευτη Δημοκρατία”.

Η Άννα Δαμιανίδη ανατρέχει, σε άρθρο της με τίτλο: ‘Παλιές ιστορίες με βασιλιάδες και αντιβασιλικούς αγώνες’ στην athensvoice.gr, στην εκστρατεία για την καταψήφιση της βασιλείας στο δημοψήφισμα στις 8 Δεκέμβρη του 1974:

«Τον βασιλιά τον έριξα με τα χεράκια μου. Και δεν υπερβάλλω καθόλου. Ήμουν τελειόφοιτη της Νομικής στη Θεσσαλονίκη όταν έγινε το δημοψήφισμα. Υπήρχε μια επιτροπή Αντιβασιλικού Αγώνα, είχε ανοίξει γραφεία στην Τσιμισκή, δεχόταν δωρεές και εθελοντές. Δωρεά δεν μπορούσαμε να κάνουμε, πήγαμε εθελόντριες, η Κατερίνα κι εγώ.

Έψαχναν δύο άτομα για την περιοδεία στη Θράκη. Θα ξεκινούσαμε μόνες μας με ένα μεγάλο πούλμαν, 54 θέσεων, για την Κομοτηνή, όπου είχε ανοίξει εκείνη τη χρονιά η Νομική Σχολή της, θα το γεμίζαμε εκεί με φοιτητές, και θα κάναμε μια εβδομάδα περιοδεία στη Θράκη. Τελευταία στιγμή ήρθαν μαζί μας και δύο δεκαοχτάρηδες Πασόκοι. Το υλικό από αφίσες, τρικάκια, κι όλα τα συναφή, έπιανε μόνο του άλλα έξι καθίσματα, κι έπρεπε να προσέξουμε να μην πάρουμε παραπάνω φοιτητές…

Καθίσαμε, λοιπόν, οι τέσσερίς μας στις μπροστινές θέσεις και ξεκινήσαμε για την Κομοτηνή όλο αισιοδοξία και έξαψη, γιατί πού να φανταστούμε τι μας περίμενε; Μας υποδέχτηκαν εκεί μερικοί θαυμάσιοι μεσήλικες της αντίστοιχης επιτροπής Αντιβασιλικού Αγώνα, αλλά φοιτητές δεν υπήρχαν. Άδεια η Σχολή, ψυχή δεν κυκλοφορούσε. Δύσκολο να το παραδεχτούμε, αλλά αυτό μας έμενε να κάνουμε, αφού μιλήσαμε και με τα γραφεία Θεσσαλονίκης: να συνεχίσουμε την καμπάνια μόνοι μας. Τι να κάνουμε; Κολλήσαμε αφίσες σε όλα τα παράθυρα, να μη φαίνεται πως ήταν άδειο το πούλμαν, και ξεκινήσαμε.

αρχείο ΕΡΤ

Μια εβδομάδα που θα μπορούσε να είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι. Και πού δεν πήγαμε. Κομοτηνή, Ξάνθη, Αλεξανδρούπολη, Καβάλα, κι ένα σωρό μικρότερες πόλεις και χωριά στο ενδιάμεσο, μέρη που δεν τα ξέραμε και που δεν επρόκειτο να ξαναδούμε, πολλά χαμένα στα βουνά. Γυναίκες με μαύρα ράσα και μαντίλες έκαναν κύκλο στα χωριά και μας γύριζαν την πλάτη για να μη μας ακούσουν, άντρες στα καφενεία έμεναν σιωπηλοί καθώς μπαίναμε να τους μιλήσουμε. Ήταν μια πορεία κάπως παρανοϊκή, πολλοί δεν καταλάβαιναν καν περί τίνος επρόκειτο, ωστόσο εμείς επιμέναμε να μην αφήσουμε απ’ έξω κανένα χωριό της διαδρομής, που μας είχαν καθορίσει. Ο οδηγός του πούλμαν γκρίνιαζε ασταμάτητα να πρέπει να υπακούει σε δύο άσχετες νεαρές, οι μικροί πασόκοι ήταν μάλλον εμπόδια, έπαιρναν την ντουντούκα (είχαμε και ντουντούκα) και φώναζαν συνθήματα δικής τους έμπνευσης στα χωριά, ύστερα τσακωνόμασταν, θύμωναν, δεν κόλλαγαν αφίσες. Η Κατερίνα κι εγώ κολλήσαμε τόσο πολλές εκείνες τις μέρες, όσο δεν έχουν κολλήσει οι αναρχικοί των Εξαρχείων σε όλη τη ζωή τους, και το εννοώ. Ακόμα κι ένας να υπάρχει σε κάθε χωριό που σκέφτεται να ρίξει ‘Όχι’, λέγαμε, πρέπει να τον ενθαρρύνουμε. Κι από την αγωνία δεν μας έπαιρνε ο ύπνος τη νύχτα, γιατί βλέπαμε παντού ότι ήμασταν μειοψηφία. Λέγανε τότε ότι η γραμμή του προξενείου, του τουρκικού, στους μουσουλμάνους, ήταν να ρίξουν ‘Ναι’ στον βασιλιά. Δεν ξέρω αν έγιναν τα πράγματα τόσο ξεκάθαρα, πάντως οι νομοί της Θράκης είχαν όντως βγάλει πλειοψηφικό ‘Ναι’ στον βασιλιά, αμέσως μετά τη Λακωνία.

Γυρίσαμε αφού είχε λήξει επίσημα η εκστρατεία, έχοντας σκορπίσει στους δρόμους της Καβάλας τα τελευταία τρικάκια βροχηδόν, γιατί δεν προλαβαίναμε πια κάτι άλλο. (…)»

στην κεντρική φωτογραφία: Temple Gate, Dumfries House