Francis Bacon: “Ο πιο ενδιαφέρων άνθρωπος, θα ήταν χωρίς καμιά απολύτως πίστη, αφιερωμένος στη ματαιότητα”

Για την ‘Ωμότητα των πραγμάτων’ συζητούν ο ζωγράφος Francis Bacon (28/10/1909 – 28/04/1992) με τον κριτικό τέχνης και επιμελητή, David Sylvester (εκδ. Άγρα, μετάφραση Σπύρου Παντελάκη, 2016 > Α’ κυκλοφορία: Λονδίνο, 1975). Στα αποσπάσματα, που ακολουθούν στέκονται στο σώμα ως κρέας, τη σχέση του με τη Σταύρωση και την ουσία της ζωγραφικής όταν δεν ταυτίζεται με την αναπαράσταση. 

“Πάντα επιθυμούσα να φτιάχνω μορφές, όπως τότε που πρωτοέκανα τις τρεις φιγούρες στο κάτω μέρος μιας Σταύρωσης. Ήταν επηρεασμένες από τα έργα του Πικάσο στα τέλη της δεκαετίας του ’20.

‘Three Studies for Figures at the Base of a Crucifixion’, 1944 / Tate Modern

(…) Εκείνη, που βρίσκεται στο δεξί τελάρο είναι κάτι, που ήθελα να κάνω από καιρό. Ξέρεις τη μεγάλη Σταύρωση του Cimabue (1272-74 > ανεστραμμένο); Πάντα σκέφτομαι αυτή την εικόνα σαν ένα σκουλήκι, που έρπει προς τα κάτω στον σταυρό. Προσπάθησα να κάνω κάτι με αφετηρία την αίσθηση, που είχα γι’ αυτό το έργο, μια κινούμενη εικόνα που κατεβαίνει, κυματίζοντας, τον σταυρό.

Πάντα με συγκινούσαν εικόνες κρεοπωλείων και κρεάτων, που για μένα, έχουν μεγάλη σχέση με το όλο ζήτημα της Σταύρωσης. Υπάρχουν υπέροχες φωτογραφίες ζώων λίγο πριν τη σφαγή· και η μυρωδιά του θανάτου. Βέβαια δεν ξέρουμε, αλλά απ’ αυτές τις φωτογραφίες φαίνεται ότι τα ζώα έχουν συνείδηση του τι πρόκειται να τους συμβεί, κάνουν τα πάντα για να δραπετεύσουν. Νομίζω πως αυτές οι εικόνες είναι κατά πολύ βασισμένες σε αυτό, που για μένα, βρίσκεται πολύ κοντά σε ό,τι αντιπροσωπεύει η Σταύρωση. Ξέρω πως για τον θρησκευόμενο κόσμο, για τους χριστιανούς, η Σταύρωση έχει μια τελείως διαφορετική σημασία. Όμως για μένα, που δεν πιστεύω, είναι απλώς μια πράξη ανθρώπινης συμπεριφοράς, ένας τρόπος συμπεριφοράς προς τον άλλο.

Οι Πάπες, που κάνω δεν πηγάζουν από κάτι, που έχει σχέση με τη θρησκεία· προέρχονται από μια έμμονη ιδέα, που έχω για τον Πάπα Ιννοκέντιο Ι’ του Βελάσκεθ (1650).

Νομίζω πως είναι ένα απ’ τα σπουδαιότερα πορτραίτα, που έχουν φτιαχτεί και μου έχει γίνει έμμονη ιδέα.

Θεωρώ πως το ιδιαίτερο είναι το υπέροχο χρώμα του.

Πόσο μπορώ να κάνω αυτό το πράγμα να μοιάζει με την εικόνα, που βλέπω χρησιμοποιώντας τον πιο παράλογο τρόπο; Έτσι, που να μην ξαναφτιάχνω την όψη της εικόνας, αλλά όλη εκείνη την κατηγορία των συναισθημάτων, τα οποία ανησυχούν εμένα τον ίδιο. Θέλει κανείς να φέρει στην επιφάνεια τόσα πολλά επίπεδα συναισθημάτων, που δεν γίνεται… Θα ήταν λάθος να πω ότι δεν γίνεται στην καθαρή εικονογράφηση, με όρους καθαρά αναπαραστατικούς, γιατί, φυσικά, έχει γίνει. Έχει γίνει στον Βελάσκεθ. Γι’ αυτό, βέβαια, ο Βελάσκεθ είναι τόσο διαφορετικός από τον Ρέμπραντ. Επειδή, κατά ένα περίεργο τρόπο, αν πάρεις τις μεγάλες όψιμες αυτοπροσωπογραφίες του Ρέμπραντ, θα δεις ότι το περίγραμμα του προσώπου αλλάζει απ’ τη μια στιγμή στην άλλη· αν και μοιάζει στον Ρέμπραντ, είναι ένα τελείως διαφορετικό πρόσωπο, και μ’ αυτή τη διαφοροποίηση σε παρασύρει σε άλλες κατηγορίες συναισθημάτων. Όμως, στον Βελάσκεθ είναι πιο ελεγμένο και πιστεύω πιο θαυμαστό. Γιατί είναι γοητευτικό αυτό το περπάτημα στο χείλος του γκρεμού, και στον Βελάσκεθ είναι πολύ παράξενο πώς μπόρεσε να κρατηθεί τόσο κοντά σ’ αυτό που λέμε εικονογράφηση και συγχρόνως ν’ ανοίγεται στα σπουδαιότερα και βαθύτερα πράγματα, που μπορεί να αισθανθεί ένας άνθρωπος.

Νομίζω πως ακόμη και ο Βελάσκεθ όταν ζωγράφιζε, ακόμη και ο Ρέμπραντ, ανεξάρτητα απ’ τη στάση τους απέναντι στη ζωή, κατά κάποιον τρόπο, καθορίζονταν από ορισμένους τύπους θρησκευτικών δυνατοτήτων, που σήμερα πια μπορείς να πεις ότι ο κόσμος έχει διαγράψει εντελώς. Βέβαια, αυτό που κάνει τώρα ο άνθρωπος είναι να ξεγελάσει για λίγο τον εαυτό του αγοράζοντας ένα είδος αθανασίας από τους γιατρούς, στην προσπάθειά του να παρατείνει τη ζωή. Έτσι και η τέχνη σήμερα έχει γίνει ένα είδος παιχνιδιού, με το οποίο ξεχνιέται κανείς· βέβαια, μπορείς να πεις ότι πάντα ήταν έτσι, όμως σήμερα είναι αποκλειστικά έτσι. Και νομίζω ότι ως προς αυτό έχουν αλλάξει τα πράγματα, και ότι το συναρπαστικό τώρα είναι ότι θα γίνουν πιο δύσκολα για τον καλλιτέχνη γιατί, για να είναι καλός, θα πρέπει να εμβαθύνει πραγματικά στο παιχνίδι.

‘Three Studies for a Crucifixion’, 1962 / guggenheim.org

(…) Η Σταύρωση έχει απασχολήσει πολλούς ανθρώπους κι έτσι έχει δημιουργηθεί μια αρματούρα – δεν βρίσκω καλύτερο τρόπο για να το πω – πάνω στην οποία μπορεί κανείς να επιχειρήσει να αξιοποιήσει όλων των ειδών τα συναισθήματα.

Η ελληνική μυθολογία είναι ακόμη πιο απόμακρη απ’ το Χριστιανισμό. Ένα απ’ τα στοιχεία της Σταύρωσης είναι πως η κεντρική φιγούρα του Χριστού βρίσκεται υψωμένη σε μια πολύ επιβλητική και απομονωμένη θέση κι έτσι έχει, από μορφολογική άποψη, περισσότερες δυνατότητες απ’ ό,τι η περίπτωση πολλών μορφών στο ίδιο επίπεδο. Για μένα η διαφοροποίηση του επιπέδου είναι πολύ σημαντική.

Ζωγραφίζοντας ένα τέτοιο θέμα, στην πραγματικότητα, δουλεύει κανείς πάνω στα ίδια του τα συναισθήματα. Μπορείς να πεις ότι βρίσκεται πλησιέστερα σε μια αυτοπροσωπογραφία. Δουλεύεις πάνω στα πιο προσωπικά σου συναισθήματα και στην άποψή σου για τη ζωή.

1946 / The Metropolitan Museum of Art

Είναι γεγονός πως είμαστε από κρέας και, επίσης, πως είμαστε δυνάμει σφαχτάρια. Πάντοτε μπαίνοντας σ’ ένα κρεοπωλείο με εκπλήσσει το γεγονός ότι δεν είμαι εγώ στη θέση ενός απ’ τα σφαγμένα ζώα. Αν σκεφτείς τις ακτινογραφίες, που βλέπουμε καθημερινά, βλέπεις ότι ο συγκεκριμένος τρόπος χρησιμοποίησης του κρέατος είναι ανάλογος με την ανάλυση της ανθρώπινης σπονδυλικής στήλης· και αυτή η παράμετρος προφανώς αλλάζει τις δυνατότητες αξιοποίησης του ανθρώπινου σώματος.

Ποτέ δεν προσπάθησα να είμαι φρικιαστικός. Αν παρατηρήσεις λίγο τα πράγματα, καταλαβαίνεις πως δεν εκβίασα αυτή την πλευρά της ζωής. Όταν πας σ’ ένα κρεοπωλείο, βλέπεις πόσο ωραίο είναι το κρέας και μετά, ίσως, σκέφτεσαι όλη τη φρίκη της ζωής – το ότι το ένα πράγμα ζει εις βάρος του άλλου.

Figure with Meat, 1954 / francis-bacon.com

Τα περισσότερα, όμως, απ’ αυτά τα έργα έγιναν από έναν άνθρωπο, που πάντα βρισκόταν σε ανησυχία· (…) Πάντα ήθελα αυτά, που φτιάχνω να είναι όσο το δυνατόν πιο άμεσα και ωμά· αλλά φαίνεται πως όταν κάτι είναι άμεσο, ο κόσμος το εισπράττει σαν φρικιαστικό. Αν πεις σε κάποιον κάτι με πολύ άμεσο τρόπο θίγεται, παρ’ όλο που περιγράφεις μια πραγματικότητα.

Όταν έφτιαξα τον Πάπα να κραυγάζει δεν τον έκανα, όπως ήθελα. (…) Λίγο καιρό πριν κάνω τον Πάπα, λοιπόν, είχα αγοράσει εκείνο το βιβλίο, που περιέγραφε με επιχρωματισμένα σχέδια τις ασθένειες του στόματος· και ήθελα να κάνω την κραυγή του Πάπα με τέτοιο τρόπο – να φτιάξω το στόμα με την ομορφιά, που έχει το χρώμα του, έτσι που να μοιάζει στα ηλιοβασιλέματα του Μονέ και όχι να είναι απλώς ο Πάπας, που κραυγάζει.

Μπορείς να πεις, πράγματι, ότι μια κραυγή είναι τρομακτική εικόνα· εγώ βέβαια ήθελα να ζωγραφίσω περισσότερο την κραυγή παρά τη φρίκη. Νομίζω πως αν είχα στ’ αλήθεια προσπαθήσει να σκεφτώ τι προκαλεί την ανθρώπινη κραυγή, τότε τα έργα μου θα ήταν πιο πετυχημένα. Γιατί έτσι θα είχα μεγαλύτερη συνείδηση της φρίκης, που προκαλεί την κραυγή. Στην πραγματικότητα, οι κραυγές που έχω κάνει είναι πολύ αφηρημένες.

Πιστεύω πως οι περισσότεροι άνθρωποι, που έχουν θρησκευτική πίστη, που είναι θεοφοβούμενοι, είναι πολύ πιο ενδιαφέροντες απ’ αυτούς, που ζουν μονάχα ένα είδος ηδονιστικής ζωής. Απ’ την άλλη, δεν μπορώ να τους θαυμάζω· αντίθετα, τους περιφρονώ, μια και νομίζω πως μέσα απ’ τη θρησκευτική τους άποψη ζουν μια τελείως πλαστή ζωή. Τελικά, το μόνο ενδιαφέρον, που βρίσκει κανείς σ’ αυτούς είναι η αφιέρωσή τους σε κάτι – και βέβαια, όταν υπήρχε θρησκεία μπορούσαν τουλάχιστον να αφιερωθούν στη θρησκεία τους. Νομίζω, πάντως, ότι ο πιο ενδιαφέρων άνθρωπος, που θα μπορούσες να βρεις θα ήταν κάποιος χωρίς καμιά απολύτως πίστη, αλλά αφιερωμένος στη ματαιότητα.

(…) Ψηφίζω Δεξιά, γιατί οι δεξιοί είναι λιγότερο ιδεαλιστές απ’ τους αριστερούς· έτσι μένει κανείς πιο ελεύθερος απ’ ό,τι αν ήταν υποχρεωμένος να κουβαλάει τον ιδεαλισμό της Αριστεράς. Πάντα αισθάνομαι ότι, για μένα, η Δεξιά είναι το μη χείρον βέλτιστον.

Πιστεύω ότι ο άνθρωπος προσχώρησε στην εκκλησία επειδή ήθελε ένα καταπραϋντικό.

Νομίζω ότι οι άνθρωποι είναι τόσο προσκολλημένοι στο εγώ τους, που προτιμούν το μαρτύριο απ’ τον απλό αφανισμό.”

[σελ. 9, 13, 14 , 23, 24, 25, 26, 28, 29, 44, 46, 47, 48, 72, 134, 199, 200]