Des Noms-du-Père

To Σεμινάριο του Jacques Lacan με θέμα ‘Τα Ονόματα του Πατρός’, απ’ όπου και ο τίτλος του βιβλίου, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός (2008) σε μετάφραση Βλάση Σκολίδη είχε ανακοινωθεί, προγραμματίστηκαν οι ημερομηνίες διεξαγωγής του, αλλά την ημέρα της πρώτης παράδοσης το ακροατήριο πληροφορήθηκε ότι αυτή θα ήταν και η τελευταία. Την παραμονή της έναρξής του, στις 19 Νοεμβρίου 1963 έγινε γνωστό ότι είχε ψηφιστεί η κατάργηση της ιδιότητας του J. Lacan ως διδακτικού αναλυτή, δηλαδή ικανού να εκπαιδεύει – που ισοδυναμούσε με εξοβελισμό από τη Διεθνή Ψυχαναλυτική Ένωση (IPA). To 1953 είχε αποχωρήσει μαζί με άλλους από την Ψυχαναλυτική Εταιρεία του Παρισιού (μέλους της IPA).

Όπως εξηγεί στην εισαγωγή ο Βλάσης Σκολίδης (σελ. 9-15), αυτό το γεγονός σηματοδοτεί μια τομή: κλείνει ο δεκαετής σεμιναριακός κύκλος στο νοσοκομείο Αγία Άννα και ανοίγει η περίοδος της Φροϋδικής Σχολής, που ιδρύει το 1964. Όταν ξανάρχισε να διδάσκει στην École Normale Supérieure δύο μήνες μετά, δε συνέχισε το θέμα των Ονομάτων του Πατρός και όσο ζούσε αρνούταν να συναινέσει στη δημοσίευση εκείνου του πρώτου και μοναδικού σχετικού μαθήματος.

“Ο συμβολικός ρόλος του πατέρα στη συγκρότηση του υποκειμένου αποτελεί μια σταθερά της λακανικής σκέψης. Κεντρικό διακύβευμα των παραδόσεων στην Αγία Άννα (1953-1963) υπήρξε η ‘επιστροφή στον Freud’, η οποία σήμαινε επιστροφή στις συμβολικές παραμέτρους του οιδιπόδειου και του συμπλέγματος ευνουχισμού. Αυτό ακριβώς έρχεται να εξυπηρετήσει η προαγωγή του Συμβολικού, ως του κατεξοχήν πεδίου αναφοράς του ασυνείδητου, σε αντιπαραβολή με το Φαντασιακό και το Πραγματικό. Ο J. Lacan υπογραμμίζει ότι ο πατέρας λειτουργεί ως σύμβολο, δηλαδή ως υπερβατικός παράγοντας αποχωρισμού μεταξύ παιδιού και μητέρας και ως βασικός τελεστής της έλλειψης (ή: της απώλειας απόλαυσης), που ενεργοποιεί τη διαλεκτική της επιθυμίας. Ο πατέρας είναι για να λειτουργεί σαν όνομα και όχι σαν ένα ακόμη μορφοείδωλο.

Το πρώτο από τα δύο κείμενα, που υπάρχουν στο βιβλίο είναι η εναρκτήρια δημόσια παρέμβασή του στο νέο οργανωτικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο, που προέκυψε από τη διάσπαση του 1953 και εγκαινιάζει την περίοδο της Αγίας Άννας. Η διάλεξη ‘Το συμβολικό, το (εικονο)φαντασιακό και το πραγματικό’ περιστρέφεται κυρίως γύρω από τη δυνατότητα των εικόνων να παρέχουν το υλικό της συμβολοποίησης, δηλαδή να μεταπλάθονται σε γλωσσικές μονάδες και να λειτουργούν εν απουσία. Παράλληλα, περιλαμβάνει μια πρωιμότατη αναφορά στη λειτουργία του πατέρα ως ονόματος, η οποία επανεμφανίζεται στη ‘Λειτουργία και Πεδίο της Ομιλίας και της Γλώσσας στην Ψυχανάλυση’.

H ιδέα αυτή θα γίνει αντικείμενο συστηματικής επεξεργασίας στο Τρίτο Σεμινάριο ‘Οι ψυχώσεις’ μέσα από μια ριζική επαναξιολόγηση της συμβολικής λειτουργίας. Επισημαίνεται η έλλειψη ενός πρωταρχικού σημαίνοντος στο ψυχωτικό υποκείμενο, που συσχετίζεται με την αδυνατότητα συμβολικής πραγμάτωσης του σημαίνοντος ‘πατέρας’. Η συγκεκριμένη έννοια προτείνεται σαν μια ‘διαρραφή’ του σημαίνοντος με το σημαινόμενο. Το σημαίνον ‘Όνομα του Πατρός’ εξασφαλίζει την επάρκεια του Άλλου και τη συνοχή των υποκειμενικών σημασιών. Ο νευρωτικός είναι ‘ενταγμένος στον πατέρα’ χωρίς να το ξέρει, βιώνοντας απλώς το αποτέλεσμα αυτής της ένταξης, που είναι ο αποχωρισμός από τη μητέρα μέσω ενός διαμεσολαβητικού στοιχείου, το οποίο κινείται στο μεταίχμιο του φαντασιακού και του συμβολικού και ο J. Lacan ονομάζει ‘φαλλό’. Ο πατέρας συνίσταται στο να λειτουργεί το τρίγωνο φαλλός – μητέρα – παιδί, προϋπόθεση μιας σεξουαλικότητας, που να διαπνέεται από τη διαλεκτική της επιθυμίας.

o oρισμός από το βιβλίο των Darian Leader και Judy Groves ‘O Λακάν με εικόνες’ (εκδόσεις Δίαυλος, 1999, μετάφραση: Γιάννης Σταυρακάκης, σελ. 42)

Η διερεύνηση της τελευταίας αποτελεί το θέμα του Τέταρτου Σεμιναρίου, ‘Η σχέση αντικειμένου’, όπου προσεγγίζει την πατρική λειτουργία – όχι από τη σκοπιά της ψύχωσης, όπου έρχεται κανείς αντιμέτωπος με τις διάφορες μορφές αποδιοργάνωσης, που επιφέρει η διάκλειση του Ονόματος του Πατρός, αλλά από την οπτική γωνία της νεύρωσης – και συγκεκριμένα, της παιδικής φοβίας του μικρού Χανς, όπου αναδύονται οι πολύπλευρες επενέργειες του φαλλικού αντικειμένου. Αξιοποιώντας τα γλωσσολογικά πορίσματα του Roman Jakobson, συλλαμβάνει τη λειτουργία του πατέρα σαν μια μεταφορά, δηλαδή σαν μια υποκατάσταση του σημαίνοντος της μητρικής επιθυμίας από το Όνομα του Πατρός. Η πατρική μεταφορά είναι ο τρόπος, με τον οποίο κατέστησε το φροϋδικό οιδιπόδειο συμβατό με το δομημένο σαν γλώσσα ασυνείδητο.

Η στιγμή της αποφασιστικής σύνθεσης είναι το ‘Για ένα ζήτημα προκαταρκτικό σε κάθε δυνατή θεραπεία της ψύχωσης’ (1958) όπου το Όνομα του Πατρός θεωρείται ένας όρος, που υφίσταται στο επίπεδο του σημαίνοντος, και που μέσα στον Άλλο, ο οποίος είναι η έδρα του νόμου, εκπροσωπεί τον Άλλο. Είναι το σημαίνον, που δίνει έρεισμα στο νόμο, που προκηρύσσει το νόμο. Είναι ο Άλλος μέσα στον Άλλο. Το ιδιαίτερο αυτό σημαίνον θεμελιώνει ως τέτοιο το γεγονός ότι υπάρχει νόμος, δηλαδή άρθρωση του σημαίνοντος κατά μία ορισμένη τάξη – οιδιπόδειο σύμπλεγμα ή οιδιπόδειος νόμος ή νόμος, που απαγορεύει τη μητέρα.”

To Όνομα του Πατρός γνωρίζει μια καίρια μεταλλαγή στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ο J. Lacan στο δεύτερο κείμενό του στον συγκεκριμένο τόμο αναθεωρεί τον καθολικό και απόλυτο χαρακτήρα του συμβολικού Πατέρα. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Jacques-Alain Miller, που μετέγραψε τις διαλέξεις του και παντρεύτηκε την κόρη του J. Lacan, Judith “αυτή συνδέεται με τη βαθμιαία ανακατασκευή της έννοιας του Άλλου: ενώ αρχικά είχε συλληφθεί σαν συνεκτικό πεδίο εγκυρότητας των νοημάτων, ο τόπος του σημαίνοντος εμφανίζεται να εμπεριέχει ένα δομικό έλλειμμα· το Συμβολικό συγκροτείται γύρω από ένα κενό, μια τρύπα, μια απώλεια, που δε γίνεται να καλυφθεί ή να απορροφηθεί από τη νοηματική παραγωγή του σημαίνοντος. Ο πατρικός νόμος δεν εξαντλείται στη λειτουργία του σημαίνοντος, αλλά είναι επίσης συνάρτηση ενός αναφομoίωτου πυρήνα απόλαυσης.”

O Jacques-Alain Miller στον πρόλογό του προσθέτει ότι η αμφισβήτηση των ορίων του οιδιπόδειου συμπλέγματος και του πατρικού μύθου έφτασε μέχρι την υποβάθμιση του Ονόματος του Πατρός σε επίπεδο συμπτώματος και εργαλείου στο Σεμινάριο Το Σύνθωμα. (σελ. 18) Κατά την υπόδειξη, που κάνει ο J. Lacan στην ύστερη φάση της διδασκαλίας του “Το συμβολικό, το φαντασιακό και το πραγματικό – αυτά είναι τα αληθινά Ονόματα του Πατρός.”

o J. Lacan στο Παρίσι το 1976 / Maurice Rougemont, Getty, Gamma-Rapho

O J. Lacan ασχολείται στη σχετική διάλεξη με το άγχος, όπου “το υποκείμενο προσβάλλεται από την επιθυμία του Άλλου, με τρόπο άμεσο, μη διαλεκτικοποιήσιμο, είναι μέσα στο συναίσθημα κάτι, που δεν ξεγελάει. Έχει λειτουργία σήματος. (…) Το αντικείμενο α είναι ό,τι από το υποκείμενο εκπίπτει στο άγχος – είναι το ίδιο, που περιγράφηκε ως αίτιο της επιθυμίας. (…) Όπως διέβλεψε ο S. Kierkegaard, το άγχος είναι το σημάδι ή ο μάρτυρας ενός υπαρξιακού χάσματος.” (σελ. 62, 63, 66)

“To ότι ο S. Freud θέτει στο επίκεντρο της θεωρίας του τον μύθο του πατέρα είναι σαφές ότι οφείλεται στον αναπόφευκτο χαρακτήρα αυτού του ερωτήματος. Εάν όλη η θεωρία και η πράξη της ψυχανάλυσης μας φαίνονται σήμερα σαν μπλοκαρισμένες, αυτό συμβαίνει επειδή δεν τόλμησαν στο εν λόγω ερώτημα να προχωρήσουν περισσότερο από εκείνον.” (σελ. 72)

“Μυθικά – και να τι σημαίνει mythique ment = το μυθικό ψεύδεται – ο πατέρας δεν μπορεί να είναι παρά ένα ζώο. Ο πρωταρχικός πατέρας είναι ο πατέρας πριν την απαγόρευση της αιμομειξίας, πριν από την εμφάνιση του Νόμου, της τάξης, των δομών της αγχιστείας και της συγγένειας, με μια λέξη, πριν από την εμφάνιση του πολιτισμού (culture). Γι’ αυτό και ο S. Freud τον καθιστά αρχηγό της ορδής, του οποίου – σύμφωνα με τον ζωοκεντρικό μύθο – η ικανοποίηση είναι αχαλιναγώγητη. Το ότι αυτό τον πατέρα τον αποκαλεί τοτέμ, αποκτά νοηματική πληρότητα υπό το φως της προόδου, που έφερε η δομική κριτική του Claude Lévi-Strauss αναδεικνύοντας την ταξινομητική ουσία του τοτέμ.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι είναι απαραίτητο να βάλουμε στο επίπεδο του πατέρα ένα δεύτερο όρο ύστερα από το τοτέμ, ο οποίος είναι η λειτουργία του κύριου ονόματος.” (σελ. 73, 74)

“Ο S. Freud βρίσκει στον μύθο του μια ιδιόμορφη ισορροπία του Νόμου και της επιθυμίας. (…)

Η εβραιο-χριστιανική παράδοση δεν αφορά την απόλαυση, αλλά την επιθυμία ενός Θεού, που είναι ο Θεός του Μωυσή.

Mπροστά σε αυτόν είναι που, τελικά, σταμάτησε η γραφίδα του S. Freud, αλλά είναι σίγουρα πιο προωθημένος από όσα μας μεταδίδει.

Ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ – όχι των φιλοσόφων και των ειδημόνων – γράφει ο Pascal στην προμετωπίδα του Mémorial. Για τον πρώτο, μπορούμε να πούμε ότι ένας Θεός είναι κάτι, που συναντάς μέσα στο πραγματικό. Καθώς κάθε πραγματικό είναι απροσπέλαστο, μας ειδοποιεί με αυτό, που δεν ξεγελάει, το άγχος.” (σελ. 75, 76, 77)

“(…) Δεν είναι αλήθεια ότι το ζώο εμφανίζεται ως μεταφορά του πατέρα στο επίπεδο της φοβίας. Η φοβία δεν είναι παρά η επιστροφή κάποιου προγενέστερου πράγματος, όπως έλεγε ο S. Freud αναφερόμενος στο τοτέμ. Το τελευταίο σημαίνει ότι ο άνθρωπος, καθώς δεν είναι και τόσο υπερήφανος όντας το έσχατο πλάσμα της δημιουργίας, το φτιαγμένο από λάσπη – κάτι, που δε λέγεται για κανένα άλλο – γυρεύει να βρει αξιότιμους προγόνους. Δεν το έχουμε καταφέρει ακόμη, σαν οπαδοί του εξελικτισμού χρειαζόμαστε έναν πρόγονο ζώο.” (σελ. 82)

o Jacques-Alain Miller

Στο επίμετρο παρατίθενται ως επεξηγηματικό σχόλιο ομιλίες του Jacques-Alain Miller από το 1991-92.

“Ασυνείδητο, επανάληψη, μεταβίβαση, ενόρμηση – τα ονόματα αυτά οφείλονται στον S. Freud. Eίναι τα Ονόματα του Πατρός μέσα στην ψυχανάλυση.” (σελ. 101)

“Περνάμε από το Όνομα του Πατρός ως απόλυτο στο σχετικό – όχι πλέον ένα και μοναδικό, αλλά ένα μεταξύ άλλων.” (σελ. 102)

“Μεταβαίνοντας από τον ενικό στον πληθυντικό, από το το (Όνομα) στο τα (Ονόματα) είναι σα να μεταφερόμαστε από τη θρησκεία στην επιστήμη.

Η θρησκεία μιλάει άνετα για τον Θεό σαν για ένα πατέρα.

Η μορφή του πατέρα δεν είναι έννοια, που γεννήθηκε μέσα στην ψυχανάλυση, προέρχεται από την παράδοση. Ο πληθυντικός ισοδυναμεί με υπαινιγμό εξόδου από αυτή. Το Όνομα του Πατρός εμφανίζεται σαν μια συνάρτηση, που μπορεί να υποστηρίζεται από διάφορα στοιχεία, δεν είναι η έσχατη θεσμική βαθμίδα ούτε απάντηση.” (σελ. 103)

“Το Όνομα του Πατρός είναι από πάντα ο μεταφορικοποιημένος πατέρας – όχι απλώς φορέας μεταφορικοποίησης αλλά και μεταφορικοποιημένος.” (σελ. 104)

“Ο J. Lacan είχε την πρόθεση να υπενθυμίσει ότι το πρώτο από τα Ονόματα του Πατρός είναι ο Θεός-Πατήρ, ότι πίσω από τον πατέρα του οιδιπόδειου προβάλλει ο Θεός-Πατήρ.” (σελ. 119)

“Εκείνο, που απασχολεί τον J. Lacan είναι να ορίσει ποια στάση του υποκειμένου το καθιστά ικανό για την ψυχαναλυτική πράξη. Τι σημαίνει ότι ο ψυχαναλυτής προσδιορίζεται από τη δομή της παράβλεψης του υποκειμένου, που υποτίθεται ως έχον γνώση. Για τον J. Lacan, η ψυχανάλυση προσδιορίζεται μέσω μιας ιδιαίτερα στρεβλής σχέσης με τη γνώση, διότι ετούτη η (ασυνείδητη) γνώση δεν συλλαμβάνεται, διαφεύγει, δεν έχεις πρόσβαση σε αυτή παρά μόνο λαθεύοντας – είναι μια παλαβή πρακτική.” (σελ. 124, 125, 126, 129)

Ο Philip Roth στο βιβλίο του Πατρική Κληρονομιά – Μια αληθινή ιστορία (εκδόσεις Πόλις, 2019, σε μετάφραση Τάκη Κίρκη) αποχαιρετά τον πατέρα του ως εξής: