Gordon Brown: Ένα ακροδεξιό παλιρροϊκό κύμα ετοιμάζεται να χτυπήσει την Ευρώπη και φταίει η οικονομία με τους λίγους νικητές και τους πολλούς χαμένους

H πρωθυπουργός της Ιταλίας, Giorgia Meloni ανακοίνωσε ότι στις ευρωεκλογές της 9ης Ιουνίου, όπου προσέρχονται 450 εκατομμύρια ψηφοφόροι από 27 χώρες θα είναι επικεφαλής του ευρωψηφοδελτίου του κόμματός της, Αδέρφια της Ιταλίας “προκειμένου να δημιουργηθεί μια πλειοψηφία από δυνάμεις της κεντροδεξιάς, που θα στείλει την αριστερά στην αντιπολίτευση και στην Ευρώπη – Είναι δύσκολο εγχείρημα, αλλά εφικτό και πρέπει να προσπαθήσουμε”. Το ίδιο είχε κάνει ο Silvio Berlusconi το 2009.

Σε άρθρο του στον theguardian.com (29/04), ο πρώην υπουργός Οικονομικών (1997-2007) του T. Blair, που στη συνέχεια τον διαδέχθηκε στην πρωθυπουργία (2007-2010), Gordon Brown εκφράζει την ανησυχία ότι η σχεδόν μηδενική ανάπτυξη έχει συνθλίψει το βιοτικό επίπεδο, στρέφοντας τους ψηφοφόρους σε ακραίους εθνικιστές, παρ’ όλο που δεν έχουν λύσεις να προτείνουν.

“Μέχρι να γίνουν οι ευρωεκλογές, η μετατόπιση προς τα δεξιά στην ευρωπαϊκή πολιτική θα έχει μετατραπεί σε παλιρροϊκό κύμα. Λαϊκιστές δημαγωγοί προηγούνται στις δημοσκοπήσεις σε Ιταλία, Ολλανδία, Γαλλία, Αυστρία, Ουγγαρία και Σλοβακία και φαίνονται στη δεύτερη θέση σε Γερμανία και Σουηδία. Υπάρχουν δύο ομάδες της ακροδεξιάς στο Ευρωκοινοβούλιο, της Ταυτότητας και Δημοκρατίας (ID) και των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Ρεφορμιστών (ECR). Eίναι πιθανό στις 9 Ιουνίου να συγκεντρώνουν μαζί ποσοστό 25%. Ακόμη πιο δυσοίωνο είναι ότι σχεδόν σε κάθε σημείο της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της Βρετανίας, αναγκάζουν τα παραδοσιακά κόμματα της κεντροδεξιάς να υποχωρήσουν σε θέσεις όλο και περισσότερο εναντίον της μετανάστευσης, του ελεύθερου εμπορίου και της προστασίας του περιβάλλοντος.

Δεν πρόκειται μόνο για ευρωπαϊκό, αλλά για δυτικό φαινόμενο, με τον D. Trump στη δεύτερη εκδοχή του να υπόσχεται μια ακόμη πιο επιθετική ατζέντα σε ό,τι αφορά τον προστατευτισμό και τον εθνικισμό. Ωστόσο, η Ευρώπη διαφέρει σε μια σημαντική πτυχή από την Αμερική. H oικονομία της τελευταίας τρέχει μπροστά όσο κι αν ο μέσος πολίτης δεν επωφελείται πλήρως, ενώ της Ένωσης – και ιδίως της Γερμανίας, όπου βρίσκεται η βιομηχανία της – συνεχίζει να υποφέρει από τη σχεδόν μηδενική ανάπτυξη και τη στασιμότητα αναφορικά με το επίπεδο διαβίωσης. Έχοντας ζήσει μια δεκαετία συνεχόμενης χαμηλής ανάπτυξης, η ήπειρος τώρα μοιράζεται ανάμεσα σε μια αισιόδοξη αλλά φθίνουσα μειοψηφία, που εξακολουθεί να προσδοκά ότι ένα ανοδικό ρεύμα παρασύρει προς τα πάνω όλες τις βάρκες και από την άλλη, σε μια διευρυνόμενη και πιο απαισιόδοξη πλειοψηφία, που βλέπει τη ζωή σαν παιχνίδι με τελικό μηδενικό άθροισμα (zero-sum), όπου αυτό που κάποιοι κερδίζουν, το χάνουν άλλοι. H συνειδητοποίηση ότι η οικονομική πίτα δε μεγαλώνει, οδηγεί τους ανθρώπους στο εσφαλμένο συμπέρασμα ότι θα τα πάνε καλά, εάν συμπολίτες τους αποτύχουν. Εφόσον η ανταγωνιστική νοοτροπία υιοθετηθεί, είναι δύσκολο να κλονιστεί.

Τα στοιχεία, στα οποία στηρίζεται στις μεγαλύτερες, δυτικές, ευρωπαϊκές χώρες είναι ότι αρκετοί πολίτες βλέπουν απoγοητευμένοι τις προοπτικές τους, πιστεύοντας πως η γενιά τους θα βρεθεί σε χειρότερη θέση από τους γονείς της. Σύμφωνα με μια έρευνα της Focaldata σε εφτά κράτη, μόλις το 26% των Γάλλων και το 33% των Ιταλών θεωρούν ότι θα ανταπεξέρχονται καλύτερα στο μέλλον. Στην Ολλανδία και τη Γερμανία όσοι σκέφτονται τόσο θετικά όσο και αρνητικά είναι ίσοι. Στην Ιρλανδία και τη Σουηδία, αν και εμφανίζουν τα σημαντικότερα επίπεδα οπτιμισμού, το 46% και το 40% αντίστοιχα ευελπιστούν για το αύριο, με 39% και 35% να αισθάνονται το αντίθετο. Σε καμμιά χώρα δεν κυριαρχούσε η εντύπωση ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν ευνοϊκότερα.

Οι δημοσκόποι εξέτασαν την κλασσική υπόθεση μηδενικού αθροίσματος ότι κανείς γίνεται να πλουτίσει μόνο εις βάρος των άλλων. Σε κάθε μείζονα ευρωπαϊκή χώρα τα αποτελέσματα είναι αξιοπρόσεχτα: το 59% των συμμετεχόντων από τη Βρετανία απάντησαν ότι μπορούν να αυξήσουν τον προσωπικό τους πλούτο, αρκεί οι συμπολίτες τους να μην τα καταφέρνουν – μόλις το 17% δεν παίρνει υπόψη αυτή την ιδέα. Παρομοίως στη Γερμανία και την Ολλανδία, το 60% και 58% των ερωτώμενων αντίστοιχα έχουν τη συγκεκριμένη εντύπωση, ενώ την απορρίπτει μόνο το 16% και 15%. Σε σχεδόν όλες τις χώρες περισσότεροι από τους μισούς είχαν αυτό τον τρόπο σκέψης.

Yπάρχουν ουσιαστικοί λόγοι σχετικά με το γιατί αυτές οι τάσεις τείνουν να εδραιωθούν. Μια οικονομία χαμηλής ανάπτυξης δημιουργεί ένα φαύλο κύκλο, με τον πεσσιμισμό να γεννά μια κουλτούρα αναζήτησης υπαιτιότητας, όπου όσο πιο πολύ κατηγορούμε άλλους, τόσο πιο απαισιόδοξοι γινόμαστε. Με το που οι άνθρωποι πείθονται πως η κατάσταση της οικονομίας τους είναι τόσο αδύναμη, που μπορούν να βελτιώσουν τη θέση τους μόνο εις βάρος κάποιου άλλου, ψηφίζουν κόμματα, τα οποία ειδικεύονται στη στοχοποίηση όσων κρίνουν ότι τους κρατούν πίσω: για παράδειγμα, οι μετανάστες και οι μειονότητες. Δεν έχουν τίποτα να προσφέρουν με όρους οικονομικών μέτρων, που συμβάλλουν σε μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. Το αποτέλεσμα είναι ότι η πολιτική, όπου ένας κερδίζει εκεί που κάποιος άλλος χάνει, επιτείνει την καθοδική πορεία και αυτό με τη σειρά του ενισχύει και διευρύνει την ελκυστικότητα της λογικής του μηδενικού αθροίσματος.  

Το πρόβλημα, που αντιμετωπίζει τώρα η Ευρώπη είναι ότι όσα χρειάζεται να εφαρμοστούν για να δραπευτεύσει από το καταστροφικό σπιράλ, που περιλαμβάνουν νέες επενδύσεις στην τεχνολογία, την καθαρή ενέργεια και την πρόοδο στην ιατρική, καθίστανται αδύνατα από την πολιτική της λιτότητας. Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης δεσμεύει τα κράτη – μέλη να μην έχουν ελλείμματα πάνω από 3% – και ίσως το ίδιο σημαντικό είναι ότι δεν κάνει διάκριση ανάμεσα στις κρατικές δαπάνες στην κατανάλωση και εκείνες για επενδύσεις. Επιπλέον, το Σύνταγμα της Γερμανίας προβλέπει φρένο χρέους, που περιορίζει το δομικό έλλειμμα της κυβέρνησης στο 0.35% του ΑΕΠ. Αυτό ρίχνει τη σκιά του σε όλη την Ευρώπη, ενώ ο γερμανικός λαός βρίσκεται αντιμέτωπος με σοβαρές περικοπές στα δημόσια έξοδα, που καταστρέφουν κάθε πιθανότητα αποκατάστασης των φθαρμένων υποδομών και ματαιώνουν τη μετάβαση από τις βαριές κατασκευές στην πληροφορική και τoυς κλάδους, που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη.

H Eυρώπη είναι εγκλωβισμένη σε δημοσιονομικά δεσμά, όταν η Κίνα επιδοτεί σε σημείο, που να γίνεται να πουλάει φτηνότερα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, μπαταρίες και άλλες νέες τεχνολογίες, και παράλληλα, τα Bidenomics δίνουν ώθηση στην οικονομία μέσα από μεγάλα ελλείμματα. Το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας θα λάβει τέλος το 2026, χωρίς να αντικατασταθεί. Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, με τους σκληρούς όρους, που ανεστάλη προσωρινά λόγω της πανδημίας, θα τεθεί ξανά σε ισχύ από του χρόνου. Η Γαλλία και έντεκα ακόμη ευρωπαϊκές χώρες έχουν πρόβλημα γιατί δεν μπορούν να επενδύσουν παραπάνω, αφού τα ελλείμματά τους θεωρούνται ήδη μη διατηρήσιμα. Οπότε, τη στιγμή ακριβώς που η χρηματοδότηση είναι αναγκαίο να αυξηθεί, είναι πιο πιθανό να μειωθεί.

Τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών δεν αναμένεται να βελτιώσουν κάπως την κατάσταση. Οι απαραίτητες πράσινες επενδύσεις θα υποβαθμιστούν στην ατζέντα, στην περίπτωση που τα κόμματα κατά της προστασίας του περιβάλλοντος κερδίσουν το πλεονέκτημα. Ο προστατευτισμός θα γίνει ο κανόνας και εμπορικοί πόλεμοι θα επηρεάσουν την Ευρώπη σκληρότερα από οποιοδήποτε άλλο μέρος. Εκτός κι αν κάτι αλλάξει, μια ήπειρος με χαμηλή ανάπτυξη, θα παραμείνει κολλημένη σε ένα αντιπαραγωγικό μοτίβο και οι ξενοφοβικοί λαϊκιστές θα θριαμβεύσουν.

Η εθνικιστική ωρολογιακή βόμβα είναι ενεργή. Oι Ευρωπαίοι χρειάζονται ένα σχέδιο για καλύτερες δουλειές μέσα από έναν οικονομικό και περιβαλλοντικό μετασχηματισμό. Όταν πρωτοδημιουργήθηκε το πολωνικό συνδικάτο Αλληλεγγύη, το αντισοβιετικό του σύνθημα ήταν ‘Καμμιά αλληλεγγύη χωρίς ελευθερία’. Ωστόσο, σύντομα πολλοί κατάλαβαν ότι τα νεοφιλελεύθερα οικονομικά θα συνεπάγονταν αύξηση της ανισότητας και χαμηλότερο επίπεδο διαβίωσης για την πλειονότητα των πολιτών, οπότε ένα νέο σλόγκαν προέκυψε: ‘Δεν υπάρχει αλληλεγγύη στην ελευθερία’. Εάν οι προοδευτικοί θέλουν να αποτρέψουν να κυριαρχηθεί η προεκλογική καμπάνια από προπαγάνδα κατά των μεταναστών, χρειάζεται να ταχθούν ενάντια στον προστατευτισμό και την ξενοφοβία προβάλλοντας τα πλεονεκτήματα της συνεργασίας.”

Πηγή: theguardian.com / στην κεντρική φωτογραφία: ο Gordon Brown καλωσορίζει τον Barack Obama στην Downing Street την 1η Aπριλίου 2009 > Pete Souza