Με μελέτη για τα κεραμεικά της Εποχής του Σιδήρου στη Σταμνά έφτασαν στο Harvard

August 6, 2023223 views0

H Γιούλικα-Όλγα Χριστακοπούλου και η Ελένη Σιμώνη, δύο αρχαιολόγοι της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας και του πανεπιστημίου Πατρών αντίστοιχα, μελετούν την αρχαία κεραμική στη Σταμνά Αιτωλοακαρνανίας, όπου αποκαλύφθηκαν περίπου 700 κεραμικά αγγεία, τα περισσότερα άθικτα. Έμαθαν πρόσφατα ότι η ερευνητική πρόταση, που υπέβαλαν πέρυσι στο Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του πανεπιστημίου του Χάρβαρντ έλαβε μια σημαντική υποτροφία. Τον ερχόμενο Ιανουάριο αναχωρούν για τις ΗΠΑ. Η ερευνητική τους πρόταση έχει τίτλο: ‘Cracking the code; Symbols, meanings and networks in Early Iron Age Greece. Evidence from the Stamna pottery’, που σημαίνει ότι θα επιχειρήσουν να αποκωδικοποιήσουν τα σύμβολα, που διακρίνουν πίσω από τη διακόσμηση περίπου 700 αγγείων της ύστερης πρωτογεωμετρικής περιόδου, τα οποία ανασκάφθηκαν πριν από χρόνια σε ένα νεκροταφείο στη Σταμνά Αιτωλοακαρνανίας. Καλούνται να λύσουν ένα “συναρπαστικό γρίφο”.

Όπως εξηγεί στη διδακτορική της διατριβή η Γιούλικα-Όλγα Χριστακοπούλου, “η έναρξη εκσκαφών για την ανέγερση οικοδομών και την πραγματοποίηση κοινωφελών έργων αποτέλεσε την αφορμή για τον εντοπισμό της νεκρόπολης. Η πρωτογεωμετρική περίοδος στη Σταμνά έγινε γνωστή από μεμονωμένες έρευνες σωστικού χαρακτήρα σε αραιά διαστήματα τη δεκαετία του ‘90, απέκτησε όμως υπόσταση ως εκτεταμένο νεκροταφείο μετά τη σωστική ανασκαφή το 1998, 1999, 2000, με αφορμή την κατασκευή του παρακαμπτήριου προς το Αγρίνιο αυτοκινητόδρομου. Τα ευρήματα συνηγορούν στην ύπαρξη μιας οργανωμένης νεκρόπολης, τα στοιχεία της οποίας είναι αρκετές φορές εμφανή κάτω από τη μικρού πάχους επίχωση, που τα καλύπτει. Για παράδειγμα στη θέση Τραγάνα, στα πρανή των διανοιγμένων αγροτικών δρόμων, προεξέχουν τμήματα από σπασμένους πίθους ή πλάκες από τους κιβωτιόσχημους τάφους. Η ύπαρξη επιφανειακών οστράκων σε συνδυασμό με μικρές δοκιμαστικές τομές, που πραγματοποιήθηκαν στη θέση Παλιοσταμνά το 1990 μαρτυρά την ύπαρξη οικιστικής εγκατάστασης με αναγωγή στα υπομυκηναϊκά χρόνια. Αφετηρία των ερευνών ο κτιστός τάφος, που ανασκάφθηκε το 1994 στο οικόπεδο ιδιοκτησίας Σ. Μαυρομμάτη. Κρίθηκε σημαντικός εξαιτίας της αρχιτεκτονικής του μορφής και λόγω του περιεχομένου του, καθώς είναι ο μόνος, που περιλάμβανε πολλαπλές ταφές σε επάλληλα στρώματα.”

μερικά από τα ευρήματα στον κτιστό τάφο, στο οικόπεδο ιδιοκτησίας Σ. Μαυρομμάτη > διδακτορική διατριβή, σελ. 38

“Αυτό που μας γοήτευσε ιδιαίτερα στα κεραμικά της Σταμνάς ήταν τα περίπλοκα γεωμετρικά μοτίβα τους”, είπαν σε συνέντευξη στην Καθημερινή. “Με μια πρώτη ματιά φαίνεται να αποτελούν απλά γραμμικά σχέδια, που περιβάλλουν το αγγείο σε διάφορα ύψη. Αλλά μια πιο προσεκτική παρατήρηση του συνόλου τους, αποκαλύπτει έναν εμπνευσμένο γεωμετρικό σχεδιασμό σε σύλληψη και απόδοση.”

Οι δύο αρχαιολόγοι αναρωτιούνται αν οφείλονται σε απλή έμπνευση, αν προέκυψαν από παρόμοια στο φυσικό περιβάλλον ή αν αποτελούν τελικά κληρονομιά ενός πολιτισμού, που προηγήθηκε της Σταμνάς και κατόπιν μετουσιώθηκε και εξελίχθηκε. “Η μυκηναϊκή και ομηρική παράδοση ήταν ριζωμένες βαθιά στη γεωγραφική αυτή περιφέρεια και τα αριστοκρατικά γένη δεν έχαναν την ευκαιρία να επιδιώκουν τη σύνδεσή τους με το ηρωικό παρελθόν και να προβάλουν τις μυκηναϊκές καταβολές τους.”

Τα βασικά τους ερωτήματα: “Δεδομένου ότι ο οικισμός της Σταμνάς ήταν αξιοσημείωτα ακμαίος στην υπό μελέτη εποχή, αποτελούσαν τα διακοσμητικά μοτίβα, μεταξύ άλλων, τον συνδετικό κρίκο, που καθόριζε τα προνόμια μιας συγκεκριμένης ελίτ, σε σύγκριση με άλλες σύγχρονες θέσεις της ευρύτερης περιοχής; Και αν ναι, από τη σκοπιά της κοινωνικής ανάλυσης θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως ειδικοί δείκτες, δηλαδή ως σύμβολα κοινωνικού κύρους, που έχουν επιλεγεί προσεκτικά ώστε να αντιπροσωπεύουν τη θέση και τη συμβολή της στη λειτουργία της κοινότητας; Επίσης, τι είδους σχέσεις ή ροές μπορεί να αναπτύχθηκαν μεταξύ της Σταμνάς και των άλλων κέντρων της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου στον ελλαδικό και διεθνή χώρο;”

Το υψηλό επίπεδο δεξιοτεχνίας και καλλιτεχνικής έκφρασης, που διακρίνει τα επαναλαμβανόμενα και συμμετρικά σχήματα στα αγγεία υποδηλώνει, σύμφωνα με τις αρχαιολόγους, συλλογική ταυτότητα και κοινωνικές αντιλήψεις εντός του ευρύτερου γεωγραφικού περιβάλλοντος του Αιγαίου και της Μεσογείου. Με αυτό σαν δεδομένο, θα αναζητήσουν μια νέα ερμηνευτική προσέγγιση “εκλαμβάνοντάς τα ως φορείς μηνυμάτων, που βασίζονται σε έναν ιδιαίτερο κώδικα επικοινωνίας”. Τι αφορά; “Θέματα για τα καθοριστικά στάδια της ζωής του ανθρώπου, όπως η γέννηση, ο γάμος, ο θάνατος. Πιστεύουμε πως συγκριτικές μελέτες με κεραμικά από γειτονικές – και όχι μόνο – περιοχές, θα μπορούσαν να αποκαλύψουν πρότυπα πολιτιστικής διάχυσης, εμπλουτίζοντας περαιτέρω την κατανόηση των αλληλεπιδράσεων των αρχαίων κοινωνιών.” Εξυπηρετούσαν πολύπλευρους σκοπούς: διευκόλυναν το εμπόριο και τις οικονομικές ανταλλαγές, δημιουργούσαν κοινωνικά και πολιτιστικά δίκτυα, προωθούσαν ένα περιβάλλον συνεργασίας και διπλωματίας, ενθάρρυναν την πνευματική ανάπτυξη και τον φιλοσοφικό διάλογο, επέτρεπαν την ανταλλαγή θρησκευτικών πεποιθήσεων κ.ά.

Η προσέγγισή τους είναι διεπιστημονική. “Αρχικά περιοριστήκαμε στην εξέταση 709 κεραμικών αγγείων από 500 τάφους στη Σταμνά. Προχωρούμε πέρα από τις τυπολογικές ταξινομήσεις και διερευνούμε τα ευρύτερα νοήματα του υλικού πολιτισμού και τις ομαδικές αλληλεπιδράσεις, που σχετίζονται με αυτά. Χρησιμοποιώντας τεχνικές ποσοτικής ανάλυσης, όπως το GIS (Γεωγραφικό Σύστημα Πληροφοριών), στοχεύουμε σε μια ολοκληρωμένη κατανόηση της πολιτιστικής σημασίας τους. Μας επιτρέπουν να εξετάσουμε τη χωρική κατανομή των μοτίβων και τη σχέση τους με συγκεκριμένες περιοχές ή τάφους. Το GIS μας βοηθά να οπτικοποιήσουμε και να αναλύσουμε μεγάλα σύνολα δεδομένων, επιτρέποντάς μας να εντοπίσουμε συσχετίσεις, που διαφορετικά θα μπορούσαν να είχαν αγνοηθεί. Χαρτογραφώντας τις εμφανίσεις των μοτίβων και την εγγύτητά τους με άλλα πολιτιστικά χαρακτηριστικά, μπορούμε να αποκτήσουμε πολύτιμες γνώσεις σχετικά με τη σημασία και τις πιθανές συνδέσεις τους με την κοινωνική ταυτότητα.”

“Η έρευνά μας υποδηλώνει ότι μπορεί να χρησίμευαν ως σύμβολα, υπερβαίνοντας τα συμβατικά σύνορα εντός της Ανατολικής Μεσογείου. Μελετώντας την προέλευση και την εμφάνισή τους σε περιοχές πιο απομακρυσμένες, υποθέσαμε ότι έπαιζαν ρόλο στην κρυπτογράφηση κοινωνικών αντιλήψεων. Μπορεί να διευκόλυναν τους μηχανισμούς ανταλλαγής μεταξύ των ελίτ της Εποχής του Σιδήρου. Η εμφάνιση ενός συγκεκριμένου ‘ρεπερτορίου’ στην τοπική κεραμική της Σταμνάς Αιτωλίας, θεωρούμε πως υποδηλώνει την υιοθέτηση μιας διεθνούς ‘γλώσσας’ επικοινωνίας, που επέτρεπε στους πληθυσμούς να εκφράζουν και να προωθούν πτυχές της κοινωνίας τους.”

“Αρχικά, θέλουμε να δημιουργήσουμε βάσεις δεδομένων, που να τεκμηριώνουν μια συγκεκριμένο ‘επωδό’ καλλιτεχνικής έκφρασης, που συμβαδίζει με την τυπολογία των αγγείων της εποχής, αποκλίνοντας από τα συμβατικά στυλ και υποδεικνύοντας μια μοναδική έκφραση της πολιτιστικής ταυτότητας στη συγκεκριμένη περιοχή, κατά τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Δεύτερον, αναμένουμε να παρατηρήσουμε την αλληλεπίδραση και πιθανούς συμβολισμούς, ρίχνοντας φως στις κοινωνικές αντιλήψεις και τη δυναμική των πολιτιστικών ομάδων – τόσο στη συγκεκριμένη αλλά και στην ευρύτερη περιοχή. Τέλος, διερευνώντας διατάξεις από περιοχές πέραν της Σταμνάς, αναμένουμε να ανακαλύψουμε στοιχεία για την περιφερειακή τους σημασία, που υποδηλώνουν ενδεχομένως συνδέσεις και ανταλλαγές μεταξύ διαφορετικών πολιτιστικών κοινοτήτων στην Ανατολική Μεσόγειο. Θεωρούμε πως τα αποτελέσματα θα έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν στη βαθύτερη κατανόηση του υλικού πολιτισμού και του ρόλου του στη διαμόρφωση των κοινωνιών κατά την Εποχή του Σιδήρου.”

Η Γιούλικα Χριστακοπούλου και η Ελένη Σιμώνη έχουν ως μακροπρόθεσμο στόχο τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου εργαστηρίου, που θα μελετά τη διάδοση του πρώιμου ελληνικού κεραμικού πολιτισμού, καθώς και τη σύνθεση μιας σχετικής μονογραφίας.

Μερικά βιογραφικά στοιχεία

Η δρ Γιούλικα-Όλγα Χριστακοπούλου γεννήθηκε στην Πάτρα το 1968. Είναι απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του πανεπιστημίου Ιωαννίνων και κάτοχος διδακτορικού διπλώματος του EΚΠA, το οποίο μπορεί κανείς να διαβάσει εδώ. Τα τελευταία τριάντα χρόνια εργάζεται ενεργά ως αρχαιολόγος στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας. Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, επικεντρώθηκε στη μελέτη της Εποχής του Σιδήρου, ιδιαίτερα στην περιοχή της αρχαίας Σταμνάς Αιτωλίας, οι τάφοι και τα κινητά ευρήματα, της οποίας αποτέλεσαν και το αντικείμενο της διατριβής της. Οι έρευνες και τα δημοσιευμένα έργα της επικεντρώνονται κυρίως στη διερεύνηση διάφορων πτυχών της ιστορικής έρευνας για τη συγκεκριμένη περίοδο, όπως σε θέματα, που αφορούν τις μετακινήσεις πληθυσμών, την αρχιτεκτονική των ταφικών μνημείων αλλά και τις τελετουργίες, που συνδέονται με την υπό συζήτηση περίοδο. Είναι συγγραφέας βιβλίων και άρθρων δημοσιευμένων σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά.

Η δρ Ελένη Σιμώνη γεννήθηκε στην Πάτρα το 1968. Είναι απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας – Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, έχει Μaster of Arts από το πανεπιστημίο του Leicester και είναι διδάκτωρ του πανεπιστημίου Πατρών. Ανήκει στο Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό του τελευταίου, όπου διδάσκει Χαρτογραφία, Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών, Προστασία Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Ελληνικό Πολιτισμό. Έχει συμμετάσχει σε πολλές αρχαιολογικές έρευνες στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Το 1999 σε συνεργασία με τους Κ. Παπαγιαννόπουλο και Ι. Φραγκούλη κατέλαβε τη δεύτερη θέση σε διαγωνισμό του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου για τη συγγραφή βιβλίου Τοπικής Ιστορίας για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Είναι ιδρυτικό μέλος της Ομάδας Αρχαιολογίας Τοπίου και του Ινστιτούτου Τοπικής Ιστορίας.