Andrea Sabbadini: “Σκιές που προβάλλονται”

Έφυγε από τη ζωή πριν λίγες μέρες ο Andrea Sabbadini. Με σπουδές ψυχολογίας στην Ιταλία όπου είχε γεννηθεί, συνέχισε στο Ινστιτούτο Ψυχανάλυσης Λονδίνου. Αρχικά συνταίριαξε την Ψυχανάλυση με την Ιστορία ιδρύοντας το ομώνυμο περιοδικό το 1999, σε κυκλοφορία δύο φορές τον χρόνο. Αργότερα εξερεύνησε πώς η κινούμενη εικόνα συμπαρασύρει την ψυχή σαν επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Ψυχαναλυτικού Φεστιβάλ Κινηματογράφου και μυώντας σχεδόν σιωπηλά σε αυτή την αναζήτηση όσους τον συναντήσαμε στο Πανεπιστήμιο Λονδίνου (UCL).    

> Η ανακοίνωση του Μουσείου Φρόυντ στο Λονδίνο

> O Andrea Sabbadini στο βιβλίο ‘Projected Shadows: Psychoanalytic Reflections on the Representation of Loss in European Cinema’ (Routledge, 2007), που είχε επιμεληθεί και στο οποίο περιλαμβάνονται 15 άρθρα, μεταξύ των οποίων και η δική του πρόσληψη της ταινίας του Pedro Almodóvar ‘Mίλα της’ υπογραμμίζει: “Από τη στιγμή της γέννησής μας, όταν χάνουμε το καταπραϋντικό περιβάλλον της μήτρας, μέχρι την τελευταία μας αναπνοή, απώλειες όλων των ειδών, και οι προσπάθειές μας σταδιακά να τις αποδεχτούμε μέσω του πένθους (mourning) συνιστούν σημαντικά σημεία αναφοράς στη διάρκεια της ύπαρξής μας.” [σελ. 607]

Η Esther Rashkin σε κριτική της για την έκδοση στο περιοδικό Αmerican Imago [65 (4): σελ. 607-615, 2008] περιγράφει ότι πρόκειται για παρουσιάσεις με μικρές παραλλαγές, που είχαν γίνει στο πλαίσιο του 3ου Ευρωπαϊκού Ψυχαναλυτικού Φεστιβάλ Κινηματογράφου στο Λονδίνο το 2005.

Με κύριο θέμα την απώλεια και τις συνέπειες, που αυτή συνεπάγεται: τις σκιές του τίτλου, αναλύονται κινηματογραφικές αναπαραστάσεις (representations) της φαντασίας και των ονείρων και πώς η εικόνα, η κίνηση, το βλέμμα (gaze), η παροδικότητα, το μοντάζ, ο ήχος, η μη γραμμική αφήγηση διασταυρώνονται με τη δομή και τη λειτουργία των εσωτερικών ψυχικών διεργασιών όπως το οιδιπόδειο σύμπλεγμα (oedipus complex), το ασυνείδητο (unconscious), η επιστροφή του απωθημένου (return of the repressed), το ανοίκειο (uncanny), η παρόρμηση της επανάληψης (compulsion to repeat), η παλινδρόμηση (regression), οι ιδέες της M. Klein περί επιθετικότητας (aggression) και επανόρθωσης (reparation), του D. Winnicott για το παιχνίδι, το μεταβατικό αντικείμενο (transitional object) και τον μη αληθινό εαυτό (false self), των Nicolas Abraham και Maria Torok για το φάντασμα και την κρύπτη, της σύγκρουσης (conflict), των μηχανισμών άμυνας (defense mechanisms), της μεταβίβασης (transference), της έλλειψης που χαράσσει το υποκείμενο σύμφωνα με τον J. Lacan, του après-coup του J. Laplanche, του τραύματος που περνά από γενιά σε γενιά (για παράδειγμα το Ολοκαύτωμα), της κάθαρσης.

Η Esther Rashkin στέκεται στο κείμενο του Ιταλού ψυχαναλυτή Pietro Goisis για το φιλμ της Alina Marazzi Για μια ακόμη ώρα μαζί σου (Un’ ora sola ti vorrei, 2002), που πραγματεύεται την αυτοκτονία της μητέρας της κατά τη διάρκεια ψυχιατρικής νοσηλείας, όταν εκείνη ήταν εφτά ετών. Εκεί o Pietro Goisis συνοψίζει την αποστολή της ψυχανάλυσης ως “βοήθεια στους ανθρώπους να έρθουν σε επαφή με την ιστορία, τις αναμνήσεις, τις διαθέσεις, τις εντυπώσεις τους έτσι ώστε να τις μετασχηματίσουν σε κάτι πραγματικά νέο: που δεν θα είναι αντικατάσταση (replacement) ούτε ενσωμάτωση (incorporation), αλλά επεξεργασία, αναθεώρηση του εσωτερικού κόσμου και όσων αντικειμένων τον κατοικούν, αφομοίωση (integration)”. [σελ. 610]

Για την Esther Rashkin, η δομή του παραπάνω φιλμ είναι παρόμοια με τη μικρή ιστορία του Isak Dinesen ‘Babette’s Feast’, την οποία διασκεύασε ο Gabriel Axel. H Babette δεν μπορεί να μιλήσει ούτε να ξεκινήσει να θρηνεί τον θάνατο του άντρα και του γιου της κατά τη διάρκεια της Παρισινής Κομμούνας το 1871, με την αποδυνάμωση της αριστοκρατίας, που όμως είχε αναγνωρίσει το ταλέντο της σαν σεφ. Μέχρι που καταφεύγει σε μια ασκητική κοινότητα της Νορβηγίας, μεταφέροντας τα ιδιαίτερα συμβολικά συστατικά μαγειρικής της. Μόνο προετοιμάζοντας με αγάπη, ως εάν για ‘ταφή’ συμβολικά, τα πιάτα Kρέας σε Σαρκοφάγο (Cattle en Sarcophage) ή Ορτύκι σε σφολιάτα (Quail in puff pastry) δύναται να ανακαλέσει εκείνους που έχει στερηθεί, ενώ άλλοι, που έχουν, επίσης, υποφέρει σιωπηλά την απώλεια γίνονται κοινωνοί της δικής της. [σελ. 611]

H Laura Mulvey καταπιάνεται με την ταινία Mother Dao, the Turtle-like (1995), για την οποία ο σκηνοθέτης Vincent Monnikendam συγκεντρώνει πρωτόλειο υλικό περισσότερων από 200 ντοκυμαντέρ, που δημιουργήθηκαν μετά από ανάθεση οργανισμών ολλανδικών συμφερόντων το διάστημα 1913 – 1930 για να αποτυπώσουν τι σήμαινε αποικιοκρατία στη σημερινή Ινδονησία. Ο κινηματογραφιστής προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια τη διήγηση του τραύματος των καταπιεσμένων, που είναι παρούσα, ωστόσο κρυμμένη σε αυτά. Σύμφωνα με τη Laura Mulvey, “o ίδιος ο χρόνος που έχει περάσει, σε συνδυασμό με την πολιτική αντιμετώπιση του υλικού από τον V. Monnikendam προσδίδει στο αρχικό περιεχόμενο μια ενοχλητική ιστορική διάσταση αντανακλώντας την καταχρηστική δύναμη της εξουσίας”. Η L. Mulvey “ακολουθεί τον S. Freud θυμίζοντας τη φύση του τραύματος να μας κατακλύζει, να μην μπορεί να απορροφηθεί πλήρως από τη συνείδηση – αλλά αντίθετα, να αφήνει μια πληγή ή ένα σημάδι στην ψυχή”. [σελ. 612]

Μελετώνται, ακόμη, μέσα από ένα ψυχαναλυτικό πρίσμα Ο Ανδαλουσιανός Σκύλος του Luis Buñuel και η ταινία Κραυγές και Ψίθυροι του Ingmar Bergman. Στο καταληκτικό άρθρο της συλλογής ο ιστορικός κινηματογράφου Ιan Christie υποστηρίζει ότι ο Sergei Eisenstein τονίζει μέσω της αντίστροφης κίνησης (reverse motion) την πιθανότητα να ανατραπούν ανά πάσα στιγμή όσα είχε καταφέρει το επαναστατικό κίνημα στο φιλμ Οκτώβριος. Την ίδια τεχνική συναντάμε στο avant-garde σινεμά του Jean Cocteau > στην ταινία Το Αίμα του Ποιητή δημιουργεί, έτσι, μια ονειρική συνθήκη.

> Βιβλία του εδώ