By “Oι φροϋδικές φιγούρες του Οιδίποδα και του πατέρα της πρωτόγονης ορδής αποσύρονται υπέρ της απόλαυσης στο νεοφιλελεύθερο, ατομοκεντρικό κόσμο”
‘Η απόλαυση έχει γίνει ένας παράγοντας της πολιτικής’ – τονίζει ο Jacques-Alain Miller στη συνέντευξη με τίτλο ‘Ο Λακάν και η πολιτική’, που αναδημοσιεύεται στο περιοδικό Ψυχανάλυσης, Φιλοσοφίας και Τέχνης ‘αληthεια’ (Πατάκης, Νο 9, καλοκαίρι 2017). Το ερώτημα που υποβόσκει είναι εκείνο των χαρακτηριστικών, τα οποία διέπουν τη σύγχρονη εξουσία και τι μπορεί να αντιπροσωπεύει η απήχηση του Donald Trump.
Ο ψυχαναλυτής και υπεύθυνος έκδοσης Δημήτρις Βεργέτης στο κεφάλαιο ‘O Λακάν, η πολιτική, το κοινωνικό – Στον αστερισμό του 17ου σεμιναρίου: Το αντίστροφο της ψυχανάλυσης’ εξηγεί (σελ. 5): “Το πέρας ‘της εποχής, όπου ιδεώδη και ιδεολογίες βρισκόντουσαν στο απόγειο του κοινωνικού’, ‘η παρακμή του απόλυτου μέσα στο κοινωνικό πεδίο’, ‘η αποεξιδανίκευση της πολιτικής’, που επισημαίνει ο Jacques-Alain Miller, αποτελούν φαινόμενα, που απηχούν την ανοδική τροχιά του παράγοντα απόλαυση στο στερέωμα του νεοφιλελεύθερου, ατομοκεντρικού κόσμου της ιδιώτευσης και της ναρκισσιστικής ιδιωτείας.
Πριν από μισό αιώνα, ο Λακάν είχε εντοπίσει και ερμηνεύσει τα δυσοίωνα σημάδια, τα οποία δειλά-δειλά είχαν αρχίσει να εξαγγέλλουν τη μετάλλαξη της πολιτικής και του κοινωνικού στη Δύση. (…)
(σελ. 6) Η κύρια όψη του 17ου σεμιναρίου, εκφωνημένου την περίοδο 1969-’70 είναι συνεκτατή με την επικαιρότητα της κατακλυσμιαίας συγκυρίας του γαλλικού Μάη. Oι φροϋδικές φιγούρες του Οιδίποδα, του πατέρα της πρωτόγονης ορδής και του μονοθεϊστικού Μωυσή αποψιλώνονται από το εννοιολογικό κύρος τους, απονομιμοποιούνται και αποσύρονται από το πάνθεο της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Ο Λακάν δεν είχε κωφεύσει στον ανεξίτηλο απόηχο των ιστορικών ρήξεων, που κυοφορούσαν το επικείμενο μέλλον και που επέφεραν, μέσα στην ανατρεπτική εμπειρία του Μάη, χάρη στην εξεγερσιακή έξαψη της νεολαίας, την εκρηκτική άνθηση του φεμινιστικού κινήματος, την αμφισβητησιακή ναρκοθέτηση της πανεπιστημιακής αυθεντίας, την απονομιμοποίηση της αγίας Καθολικής κηδεμονίας πάνω στα σεπτά πρότυπα βίωσης της σεξουαλικότητας, τη συνακόλουθη φιλήδονη εκκοσμίκευση της ερωτικής εμπειρίας συστεγαζόμενης με την ανεστιότητα των ερωτικών συναντήσεων, το λυκόφως των πατριαρχικών ιδανικών… Όλες αυτές οι συγκλίνουσες ρήξεις συμποσούνται σε μια διπλή ριζική ανασύνταξη της σχέσης του σύγχρονου υποκειμένου με το κύριο σημαίνον S1, που εμβληματοποιεί εδώ την εξουσία, και με την απόλαυση, που υποβάλλεται σε καινοφανείς αντικειμενότροπες μορφοποιήσεις.
(σελ. 7) Ο Λακάν ιχνηλατεί, μέσα στις επιφανείς εκφάνσεις του Μάη, το συμπτωμικό αποτύπωμα από τα επερχόμενα βήματα ενός αθόρυβου μέλλοντος.
Η άλλη όψη του σεμιναρίου αποτελεί ένα προδρομικό κάτοπτρο του μέλλοντος. Ο Λακάν ανασυνθέτει τα κομβικά περιγράμματα των υπό εκκόλαψη κοινωνικών συμπτωμάτων, που έμελλε να διαμορφώσουν τη δυσοίωνη φυσιογνωμία της εποχής μας. ‘Προφήτευσε’ τη ζοφερή άνοδο, στο πολιτικό και ιδεολογικό στερέωμα των δυτικών κοινωνιών, του σκοτεινού άστρου του ρατσισμού και την αδήριτη διολίσθηση των ουμανιστικών ισοπολιτειακών ιδεωδών σε αντανακλαστικά φυλετικού μίσους και στιγματισμού, (…) θύοντας και πάλι στους ‘σκοτεινούς θεούς’, όπως τους είχε αποκαλέσει ο Λακάν στο 11ο σεμινάριο.
(σελ. 8) Ανοίγει την κλινική τάξη στο κοινωνικό Εκτός της. Ισόμορφα δομημένο με τον Λόγο του Κυρίου, το ασυνείδητο τοποθετείται στο επίπεδο του κοινωνικού δεσμού. Αυτή η αλλαγή τοπικής παρέχει ένα στέρεο έρεισμα στη θέση του Λακάν ότι ‘το ασυνείδητο είναι η πολιτική’. Η γραμμή πλεύσης, που υιοθετεί κινείται στις τεμνόμενες παρυφές του κοινωνικού και του υποκειμενικού: θεωρία του κοινωνικού δεσμού, με έρεισμα την έννοια του λόγου – αποσυνδεδεμένου από τη λειτουργία της ομιλίας – θεωρία του υποκειμένου, με συντεταγμένες συγκρότησης τον λόγο. Συνδυάζοντας αυτό το διπλό θεωρητικό πλέγμα, ανασύρει από την αδιαφάνεια το μη στοχασμένο (l’ impensé) όλων των θεωρητικών αναλύσεων εκείνης της εποχής: την απόλαυση και τη σκοτεινή οικονομία της. Η οικονομία της απόλαυσης – τόσο στο επίπεδο του κοινωνικού δεσμού, όσο και του υποκειμένου – είναι κεντροθετημένη σε κάτι της τάξεως του impossible = αδύνατου.
(σελ. 9) Ο Λακάν ενστερνιζόταν μια ουσιώδη πτυχή της λειτουργίας, που ο Μαρξ απέδιδε στα ‘μέσα παραγωγής, δηλαδή, σε αυτό με το οποίο κατασκευάζονται πράγματα, που δελεάζουν την υπεραπόλαυση και τα οποία – όχι μόνο δεν μπορούν να ελπίζουν ότι θα κορέσουν το πεδίο της απόλαυσης, αλλά δεν είναι καν σε θέση να καλύψουν επαρκώς την απολεσθείσα, λόγω της επίπτωσης του Άλλου, απόλαυση’. Ο Λακάν εισάγει την υπεραπόλαυση στο προηγούμενο, 16ο σεμινάριο και συνεχίζει επί σειρά ετών να εμβαθύνει την επεξεργασία της. Γλωσσικός φόρος τιμής στον Μαρξ, η υπεραπόλαυση είναι ρητά εμπνευσμένη από την υπεραξία. Η σχέση τους δεν είναι αναλογική. Η υπεραπόλαυση δεν είναι το ανάλογον, στο επίπεδο της ψυχικής οικονομίας, εκείνου που αντιπροσωπεύει η υπεραξία στο επίπεδο της καπιταλιστικής οικονομίας. Η σχέση τους είναι αυστηρά δομική και στο πλαίσιό της οι δύο όροι δεν συνθέτουν κατοπτρικό ζεύγος.
Στην κλασσική φάση του λακανισμού, η επανάληψη αντιπροσώπευε το ειδοποιό γνώρισμα του ασυνείδητου: το ασυνείδητο επαναλαμβάνει. Δεδομένου ότι το ασυνείδητο ήταν ‘δομημένο σαν γλώσσα’, η αμιγώς σημαίνουσα στοιχείωση της δομής του είχε ως άμεση και ριζική συνέπεια τη διάκλειση της απόλαυσης, τον εκτοπισμό της από το πεδίο του και, γενικότερα, από την τάξη της γλώσσας, του σημαίνοντος και της γνώσης (savoir) ως αρθρωμένης συστοιχίας σημαινόντων.
(σελ. 10) Η μεγάλη τομή, την οποία καθιερώνει το 17ο σεμινάριο συνίσταται στην απαρκτήρια σύμφυση της επανάληψης και της απόλαυσης: ‘Η επανάληψη βασίζεται σε μια επιστροφή της απόλαυσης’. Η επανάληψη δεν μεταφράζει πλέον την εμμονή επιστροφής του απωθημένου, αλλά την εμμονή υποτροπής της απόλαυσης: ‘Αυτό που καθιστά αναγκαία την επανάληψη είναι η απόλαυση’. Μη πολιτογραφήσιμη από το ασυνείδητο, έκτοπη ως προς τη συνδυαστική του σημαίνοντος, η απόλαυση δεν μπορούσε να καταστεί προσπελάσιμη, παρά μόνο μέσω ενός εγχειρήματος παραβατικής υπέρβασης των συμβολικών απαγορευτικών ορίων, που την περιέβαλαν. Η αρχιτεκτονική αυτής της κατασκευής του Λακάν αντιστοιχούσε σε ένα πλέγμα θεσμών και κανόνων απαγορευτικής κωδικοποίησης της σχέσης του δυτικού υποκειμένου με την απόλαυση. Υπενθυμίζονται ενδεικτικά ο στιγματισμός των προγαμιαίων σχέσεων, η απαγόρευση των εκτρώσεων, οι φραγμοί στην αντισύλληψη, το κυνήγι μαγισσών εις βάρος των ομοφυλόφιλων.
Ο Λακάν θέτει υπό αίρεση την απαγορευτική σχηματοποίηση της σχέσης με την απόλαυση, ανιχνεύει την υποτροπή της. Το διαβατήριο για την απόλαυση δεν είναι η παράβαση (σελ. 11), αλλά το σημαίνον. Το σημαίνον δεν αντιστρατεύεται και δεν εκτοπίζει την απόλαυση από τη συμβολική τάξη, την εισάγει. Ο Λακάν επαναπροσεγγίζει την οικονομία της απόλαυσης, όπως αυτή μετέχει στον κοινωνικό δεσμό, όπου συγκροτείται το υποκείμενο, καθώς και το ασυνείδητο. Οι Τέσσερις Λόγοι (Four Discourses), που μορφοποιούν την αρχιτεκτονική του κοινωνικού δεσμού, δεν εκτοπίζουν τη διάσταση της απόλαυσης. Την ενσωματώνουν στη στοιχείωση της δομής τους, υπό τη μορφή του plus-de-jouir.
‘H αμερικανική μας δημοκρατία δεν είναι τόσο διαφορετική από την αρχαία Ρώμη. Θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε το παρελθόν μας και όλη την υπέροχη κληρονομιά του ή θα πέσουμε θύματα, όπως η αρχαία Ρώμη, της ακόρεστης όρεξης λίγων ανδρών για εξουσία;’ > η νέα ταινία του Francis Ford Coppola, ‘Megalopolis’
(σελ. 15) Ο Jacques-Alain Miller έχει παρατηρήσει ότι ‘Όλος ο φροϋδικός εννοιολογικός εξοπλισμός είναι σημαδεμένος από την πειθαρχική εποχή: απαγόρευση, απώθηση, καταπίεση, λογοκρισία… Η λακανική Αναγέννηση της ψυχανάλυσης την περίοδο του ’60 και του ’70 είναι σύγχρονη της στιγμής, που περιγράφει ο Αntonio Negri στο βιβλίο του Impero… Αυτό που αποκαλεί impero = αυτοκρατορία είναι ένα καθεστώς, που δεν λειτουργεί πλέον με βάση το απαγορευμένο και την καταπίεση και το οποίο, κατά συνέπεια, καθιστά προβληματική (σελ. 16) την παράβαση, την ίδια την ιδέα της επανάστασης και της απελευθέρωσης… Ο Λακάν στοχάστηκε την ψυχανάλυση κατά την πειθαρχική εποχή, αλλά επίσης προεξόφλησε την ψυχανάλυση κατά την αυτοκρατορική εποχή’. Οι πειθαρχικές κοινωνίες συγκροτούνταν σαν ένα δίκτυο αυτόνομων αλλά αλληλέγγυων κατασταλτικών θεσμών, κατόχων ειδικών εξουσιών, που διατηρούσαν σχέσεις εξωτερικότητας με το κοινωνικό σώμα και ετερότροπης γειτνίασης. Αντίθετα, στις κοινωνίες ελέγχου – καθότι επιτρεπτικότητας, επικοινωνίας, δικτύωσης, φρενήρους κυκλοφορίας πληροφορίας και αντικειμένων – οι μηχανισμοί εξουσίας είναι εμμενείς στο κοινωνικό σώμα. Η μικροφυσική της εξουσίας διαχέεται παντού και διεισδύει στους πιο λεπτούς πόρους της καθημερινότητας, χωρίς να συμπυκνώνεται αποκλειστικά στην περιχαρακωμένη τοπική πειθαρχικών θεσμών. Οι τρόποι απόλαυσης του ‘μεταμοντέρνου’ υποκειμένου συμ-φράζονται πλέον αρμονικά με τον λόγο του καπιταλιστή, την προστακτική του Υπερεγώ και τις τεχνολογίες της εξουσίας.
(σελ. 17) Ήδη από το 1949, στην παρέμβασή του για το Στάδιο του Καθρέφτη, ο Λακάν υπογράμμιζε ‘τη στρατοπεδική μορφή του κοινωνικού δεσμού’ στις κοινωνίες, οι οποίες ‘δεν αναγνωρίζουν άλλη λειτουργία εκτός από την ωφελιμιστική’. Το 1967 σε ομιλία του στο ψυχιατρείο Saint-Anne στεκόταν στο ότι: ‘Οι πρόοδοι του παγκόσμιου πολιτισμού θα μεταφραστούν – όχι μόνο με μια ορισμένη δυσφορία, ο κ. Φρόυντ το αντελήφθη – αλλά και με μια πρακτική, που θα τη δείτε να επεκτείνεται όλο και περισσότερο, και η οποία δε θα δείξει αμέσως το αληθινό της πρόσωπο, ωστόσο, έχει ένα όνομα που – είτε το μετασχηματίσουμε είτε όχι – θα σημαίνει πάντα το ίδιο πράγμα και θα υλοποιηθεί: οι διακρίσεις’.
γελοιογραφία του Matt Wuerker στο politico > υποστηρικτές του D. Trump από την εργατική τάξη: ‘Σίγουρα δείξαμε σε αυτές τις ελίτ ποιος κάνει κουμάντο!’
(σελ. 21) Ο λόγος του καπιταλιστή και οι νόμοι της αγοράς είναι ασύμβατοι με το στρατοπεδικό υπόδειγμα. Ο Λακάν εντοπίζει και καταγράφει αυτή την ενδογενή αντιφατικότητα του καπιταλισμού. Μη αναγώγιμος στο στρατοπεδικό υπόδειγμα, ο λόγος του καπιταλιστή λειτουργεί σαν μια απορρυθμισμένη μηχανή, σαν μια μήτρα αποεδαφικοποιημένων ροών. Η λειτουργία του δεν θέτει όρια, απαγορεύσεις, περιορισμούς, δεν υποδαυλίζει αναστολές, δεν ακινητοποιείται μπροστά σε κανένα πέπλο αιδούς – αντίθετα: επιτρέπει, προτρέπει, εκτρέπει.
(σελ. 22) Η συμβολή του Λακάν στην πολιτική ανατομία του ρατσισμού έγκειται στη σύνδεσή του – όχι μόνο με την κλασσική και κοινότοπη ιδεολογική καταγωγή του, αλλά, πρωτίστως, με την οικονομία της υπεραπόλαυσης, με τη διαπλαστική εμπλοκή του plus-de-jouir.”
View this post on Instagram
Για τον Jacques-Alain Miller, στη συνέντευξη με τίτλο ‘Ο Λακάν και η πολιτική’ (μετάφραση: Ν. Κατσογιάννη και Φ. Σιατίτσας, σελ. 49): “Mία από τις πολλές διαστάσεις, που έχει ο άλλος είναι η πολιτική, όταν αναγάγετε τη λειτουργία της σε εκείνη του κύριου σημαίνοντος, που παγιδεύει το υποκείμενο και το προσδένει σε μια εργασία, από την οποία του αποσπάται η απόλαυση. Πρόκειται για τη δομή, τη λεγόμενη ‘του Λόγου του Κυρίου’, που είναι επίσης εκείνη του ασυνείδητου. Εάν ο άνθρωπος είναι ζώον πολιτικόν, είναι γιατί είναι ον ομιλούν και ομιλούμενο – ένα ‘ομιλ-όν’ – υποκείμενο του ασυνείδητου – κάτι που το προορίζει να λαμβάνει από τον Άλλο τα σημαίνοντα, που το ελέγχουν, το εκπροσωπούν και το αλλοιώνουν, εξαφανίζοντας από αυτό την απόλαυση του ζώου, που οφείλουμε να την υποθέσουμε, αλλά για την οποία δεν γνωρίζουμε τίποτε.
‘Το ασυνείδητο είναι η πολιτική’· προφέροντας αυτή τη φράση ο Λακάν δεν έκανε τίποτε άλλο από το να εξαγγείλει τον Λόγο του Κυρίου, το σχήμα του οποίου κατασκεύασε υπό την ώθηση του Μάη του ’68, αναμφίβολα για να δείξει στους ακροατές του – που τότε πολλαπλασιάζονταν, καταπτοημένοι από τη συμμετοχή τους στα συμβάντα – ότι τη διέξοδο, που αναζητούσαν θα την έβρισκαν, μάλλον, στην ψυχανάλυση και μέσω μιας αποεξιδανίκευσης της πολιτικής.
(σελ. 51) Ο Freud στην ‘Ψυχολογία των Μαζών και Ανάλυση του Εγώ’ προείδε κάτι από τα μεγάλα ολοκληρωτικά μαζικά κινήματα, δηλαδή, διάσπαρτα υποκείμενα έτοιμα να μην αντισταθούν και να υποκύψουν σε μια συλλογική ταύτιση, αρκεί να έχει τοποθετηθεί ένα αντικείμενο σε θέση ιδεώδους κοινού παρονομαστή. Η ανάλυση ανέδειξε τον στοιχειώδη χαρακτήρα των τρόπων παγίδευσης του υποκειμένου, της φαντασίας του, της επιθυμίας του και, ακόμη καλύτερα, την εκπληκτική απλότητα των ερεισμάτων τους, κύριο σημαίνον και υπεραπόλαυση.
Η διαφήμιση, αφού κατέστη ουσιώδης για την κατανάλωση, αποκόμισε κέρδος από όλα αυτά. Η πολιτική, στις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες δεν μπορεί πλέον να στραφεί προς τους πολίτες χωρίς να περάσει από αυτή. Το πολιτικό μάρκετινγκ έχει γίνει τέχνη ή και βιομηχανία, η οποία παράγει με τη σέσουλα ακρωνύμια [όπως το MAGA = Make America Great Again], σλόγκαν, εμβλήματα, catch-phrases, sound-bites, photo-opportunities, σε συνάρτηση με δεδομένα που έχει περισυλλέξει, με τη βοήθεια στατιστικών ερευνών, σφυγμομετρήσεων σε ομάδες μέσω θεματικών προς συζήτηση. Δημιουργούν τις λέξεις που πρέπει. Αυτό το μάρκετινγκ δεν είναι μακιγιάζ. Eίναι αυτό, που μετασχηματίζει τις πολιτικές γνώμες σε πραγματική υλική δύναμη, είναι το ίδιο το πιο ισχυρό όπλο μαζικής παραπληροφόρησης και, πέραν αυτού, καθορίζει εφεξής το ίδιο το πολιτικό περιεχόμενο.
Η αποεξιδανίκευση της πολιτικής δεν είναι δυστύχημα της δημοκρατίας, αλλά το πεπρωμένο της, η λογική της και – αν μπορώ να το θέσω έτσι – η επιθυμία της.
(σελ. 55) Το Όνομα-του-Πατρός δεν είναι πλέον αυτό, που ήταν. Πάει καιρός, που ακολουθεί φθίνουσα πορεία, ο Μπαλζάκ θα έλεγε από την εποχή της βασιλοκτονίας, από την εξαφάνιση της κοινωνίας της τάξης και την αταξία, που έφερε στις αγορές του κόσμου ο καπιταλισμός, έτσι όπως το προέβλεψε το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Ο Λακάν επεσήμανε ως τετελεσμένο γεγονός από το 1938 την κοινωνική παρακμή της πατρικής φιγούρας, ενώ τη δεκαετία του 1950 σημείωνε πως το οιδιπόδειο σύμπλεγμα δεν θα μπορούσε να βρίσκεται για πάντα στο επίκεντρο των κοινωνιών μας.
(σελ. 57) Η παρακμή της άρθρωσης ‘Όνομα-του-Πατρός και φαλλική σημασία’ συνοδεύεται από την κατακόρυφη άνοδο της υπεραπόλαυσης στο κοινωνικό στερέωμα. Μπορούμε να ισχυριστούμε πως η απόλαυση, η επιδίωξη της απόλαυσης αποτελεί πλέον μια νέα ιδέα στον τομέα της πολιτικής.
(σελ. 58) Ας πούμε πως η εποχή του Λακάν ήταν ο 20ος αιώνας – τις απαρχές του οποίου ο Χομπσμπάουμ τοποθετεί το 1917 με τη Ρωσική Επανάσταση, και ο οποίος λήγει με την επέτειο των 200 χρόνων από τη Γαλλική Επανάσταση και την Πτώση του Τείχους. Ήταν η περίοδος, που ιδανικά και ιδεολογίες βρίσκονταν στο απόγειο του κοινωνικού. Οι πιο οξυδερκείς μπορούσαν ήδη να διαβλέψουν, ωστόσο, ότι το πραγματικό διακύβευμα όλης αυτής της θορυβώδους διαμάχης, που είχε παγώσει υπό το καθεστώς της ισορροπίας του τρόμου, ήταν στην πραγματικότητα, η μαζική παραγωγή και κατανάλωση. Η ψυχανάλυση προέβλεψε αυτό που σήμερα είναι εξόφθαλμο, ότι η απόλαυση έχει καταστεί παράγοντας της πολιτικής.
Αυτό που διακρίνει τους πολιτισμούς, αυτό που τους αντιπαραβάλλει είναι επί της ουσίας ο τρόπος απόλαυσής τους, και πιο συγκεκριμένα, η νόρμα που καθορίζει τη σχέση ανάμεσα στα φύλα.
(σελ. 60) Πιστεύω, λοιπόν, πως υπάρχει μια πολιτική της επιθυμίας, για τον απλούστατο λόγο ότι η πολιτική παίζεται στο επίπεδο των ταυτίσεων, και δεν υπάρχει ταύτιση, που να μη στηρίζεται σε μια επιθυμία. (…) Ο Λακάν παρουσιάζει τον αριστερό σαν fool και τον δεξιό σαν knave. Από τη μια, ο παλιάτσος που λέει αλήθειες χωρίς συνέπειες, ο ανόητος, και από την άλλη, ο κανάγιας, που βολεύεται με το πώς έχουν τα πράγματα. Εντοπίζουμε εδώ το παράδοξο μιας αντιστροφής, που σε συλλογικό επίπεδο, έχει ως αποτέλεσμα, οι αριστεροί να συμπεριφέρονται σαν Knaves και οι δεξιοί σαν fools (…).”
