Οκέι-μπαμ-μπαμ

Πόσα αντέχουμε να χάσουμε ή να εγκαταλείψουμε; – ρωτά τον συνομιλητή – αναγνώστη ο Adam Phillips στο ‘On Giving Up’ (εκδόσεις Farrar, Straus and Giroux). Aν υπάρχει ένα θέμα, που επανεμφανίζεται στον Κάφκα είναι το συναίσθημα του αποκλεισμού, του να έχεις μείνει εκτός, χωρίς δυνατότητα να συμμετέχεις. “Mπορώ να κολυμπήσω όπως οι άλλοι, μόνο που η μνήμη μου είναι πιο δυνατή, δεν έχω ξεχάσει ότι κάποτε δεν μπορούσα”, έγραφε ακόμη.

O D. Winnicott στις Διαδικασίες Ωρίμανσης και Διευκολυντικό Περιβάλλον (The Maturational Processes and the Facilitating Environment) ιχνηλατεί τον Aληθινό Eαυτό (True Self): δεν συμμορφώνεται, είναι μοναδικός και επιθυμεί χωρίς υπολογισμούς, στραμμένος στο παιχνίδι, τον αυθορμητισμό και την αυτοσχέδια ζωντάνια, παρά στην προσαρμογή – κάτι που συμβαδίζει με την ευαλωτότητα και την επισφάλεια. Ο Ψευδής Εαυτός αποπνέει μια αίσθηση ματαιότητας, μιας ζωής που δεν αξίζει τον κόπο.

Για τον Christopher Bollas ο ‘φασιστικός τρόπος σκέψης’ (fascist state of mind) χαρακτηρίζεται από την επικράτηση της ομοιομορφίας, την εξάλειψη αντιπαραθετικών επιχειρημάτων, την κατάργηση της διαφοράς και της μοναδικότητας όταν από ένα σημείο και μετά δεν μπορεί να γενικευτεί και να κατηγοριοποιηθεί.

Πώς συνεισφέρει στην επιστήμη το ψυχαναλυτικό υποκείμενο ως επιστήμονας; Σε πείσμα και χάρη στην ψυχαναλυτικά ενημερωμένη ευαισθησία του, σημειώνει ο Adam Phillips. Και τι σημαίνει να πιστεύουμε στο ασυνείδητο; O S. Freud μας καλεί να σκεφτούμε, τι μας εμποδίζουν να κατανοήσουμε τα αυστηρά μας πιστεύω.

Η Suely Rolnik στο πρελούδιο του βιβλίου της ‘Spheres of Insurrection’ (Σφαίρες Εξέγερσης), με τίτλο: ‘Λέξεις που ανθίζουν από τους κόμπους στον λαιμό μας’ εκκινεί από τις καταλήψεις και κινητοποιήσεις μαθητών, κυρίως τεχνικών γυμνασίων, από περιθωριοποιημένες ομάδες του πληθυσμού της Βραζιλίας με κύριο σύνθημα: ‘Το σχολείο είναι δικό μας’ στα τέλη του 2015, αρχές του 2016.

Η φυλή Ινδιάνων της νότιας Αμερικής Guarani αποδίδει τον λαιμό με τη σύνθετη λέξη ñe’e raity > ñe’e που σημαίνει ψυχής-λέξη Και raity = φωλιά, δηλαδή μέρος όπου καταφεύγουν ψυχής-λέξεις. Ο όρος δείχνει, σύμφωνα με τη συγγραφέα-ψυχαναλύτρια, ότι μοιάζει να ξέρουν πως εμβρυονικές λέξεις σχηματίζονται όταν στο σώμα μεταφέρεται η γύρη από το πνεύμα και τα συναισθήματα που η εποχή μας κεντρίζει, μέσα από τη διάδραση με το κοινωνικό, ψυχικό και περιβαλλοντικό οικοσύστημα. Τότε οι λέξεις εκφράζουν την ψυχή – είτε του κόσμου στην τρέχουσα μορφή του είτε των υπό διαμόρφωση γεγονότων, που προκαλούν ένταση· χρειάζονται φροντίδα ώστε να μη δημιουργηθούν σβόλοι, που ενδέχεται να κακοφορμίσουν και να κάνουν μετάσταση στο κοινωνικό σώμα. Η ασθένεια επέρχεται σε περίπτωση διαχωρισμού της λέξης από την ψυχή.

Παράγεται και αναπαράγεται μια υποκειμενικότητα και ένα ασυνείδητο, που προσιδιάζει στο σύγχρονο αποικιακό, καπιταλιστικό καθεστώς, το οποίο αποκτά υπαρξιακή συνοχή. Αναδύονται, ωστόσο, και γραμμές διεξόδου, που το μεταλλάσσουν. Χρειάζεται απελευθέρωση της ζωής, οποτεδήποτε φυλακίζεται τείνοντας να μας μετατρέψει σε ζόμπι, που επιβιώνουν σε κωματώδη κατάσταση και ενθάρρυνση διεξαγωγής μάχης, έστω και με αβέβαιη έκβαση, με δεδομένο ότι η ασυνείδητη υποκειμενικότητα φτάνει στα όρια της, προκειμένου να αποσυνδεθούμε τελικά από την υπερισχύουσα μορφή διακυβέρνησης, που προτιμά τυφλή και αντιδραστική συμπεριφορά και να συσσωρεύουμε ναρκισσιστικό κεφάλαιο υποκύπτοντας στην παράδοξη σαγήνη, που ασκεί.

Η Suely Rolnik οραματίζεται διαδικασίες συλλογικού πειραματισμού εδώ και τώρα, που αποβλέπουν στη δημιουργία καινούριας πολιτικής υπόστασης, με χειραφέτηση και επανιδιοποίηση της δυναμικής της δράσης απέναντι στον εκμαυλισμό της από τον χρηματοοικονομικό και νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό με παγκόσμια εμβέλεια από το 1970, που προσλαμβάνει αυταρχικά, φασιστικά χαρακτηριστικά τα τελευταία χρόνια ώστε να μη χάσει την πρόσβαση στην εξουσία, φτάνοντας έως ‘νέας μορφής πραξικόπημα’ (ειδικά στη Λατινική Αμερική) με όχημα και καθημερινή τηλεοπτική σειρά με δήθεν δημοσιογραφικά τεκμηριωμένες καταγγελίες διαφθοράς εναντίον του Lula da Silva και της Dilma Rousseff στη Βραζιλία.

Ο Βruno Bettelheim σε άρθρο τον Ιούνιο του 1969 (The School Review, τεύχος 77, No 2) διαπίστωνε με απογοήτευση ότι η συμβουλή του S. Freud να φτάσει η ψυχανάλυση σε όλους τους δασκάλους, αφού φαινόταν αδύνατο να προσεγγίσει κάθε μαθητή, δεν είχε εισακουσθεί. Προτείνει ότι ο συνδυασμός της εκπαίδευσης με την ψυχανάλυση θα κατάφερνε να βοηθήσει αφενός τον εκπαιδευτικό να αποκτήσει πρόσβαση σε απωθημένες αναμνήσεις της παιδικής του ηλικίας και βιώματα – πηγή δυσφορίας ή με καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωσή του ώστε να μην εκδραματίζει παλιούς φόβους και πικρίες ούτε να προσπαθεί να χωρέσει τους νέους σε ένα καταπιεστικό καλούπι. Συμφωνούσε με τον Bernfeld πως μέσω της ψυχανάλυσης επιτυγχάνεται επανάσταση στον τρόπο, που είναι οργανωμένος ο εσωτερικός μας κόσμος, με ισχυροποίηση του τελευταίου ώστε να καταστεί πιο εύκολο το να μαθαίνει, με γνώμονα την εξέλιξη και απώτερο στόχο τη μάθηση ως τρόπο ζωής και μια πραγματικά πιο ανθρώπινη κοινωνία.

> Περίπου 300.000 ανενεργοί φοιτητές διαγράφηκαν στις 31.12

“Θέλω να είμαι ξεκάθαρη: δεν μιλάμε για τιμωρητικές πολιτικές, ούτε για εκκαθαρίσεις φοιτητών, αλλά για ένα σύγχρονο, δίκαιο και λειτουργικό πλαίσιο, που βάζει τάξη χωρίς να στερεί ευκαιρίες. Η φοιτητική ιδιότητα δεν ισχύει εφ’ όρου ζωής σε κανένα σύγχρονο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο – στόχος είναι τα πτυχία να έχουν αξία”, υποστήριξε η υπουργός Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη (εδώ).

Στην εκπομπή της Φαίης Σκορδά Buongiorno στο Μega (εδώ) πριν την εκπνοή του 2025 είπε για τους θεολόγους στην οικογένειά της: “Ήτανε μια οικογενειακή παράδοση, έγινε και από ανάγκη. Όλα αυτά τώρα ήτανε φτωχά παιδιά, από πολύ μικρά χωριά της Ευρυτανίας. Σκέψου, ο μπαμπάς μου κατάγεται από ένα χωριό – δεν θα το έχετε ακούσει καν – Νέο Αργύρι, δήμος Αγράφων. Αυτά τα παιδιά, λοιπόν, για να μπορέσουν να έχουν ένα καλύτερο μέλλον, σκέψου ότι πήγαιναν στο σχολείο με τα πόδια, υπήρχαν όλες αυτές οι δυσκολίες, έπρεπε να πάνε κάπου που υπήρχε οικοτροφείο, φεύγανε λοιπόν από το χωριό και πηγαίνανε στη Λαμία, στην εκκλησιαστική σχολή – εκεί η συνήθης διαδρομή ήταν να γίνουν θεολόγοι.”

* Παραιτήθηκε από τη θέση του Κοσμήτορα της σχολής Καλών Τεχνών του πανεπιστημίου Πελοποννήσου ο καθηγητής του τμήματος Θεατρικών Σπουδών, Γιάννης Λεοντάρης (29.12) σε διαμαρτυρία για την εφαρμογή του μέτρου:

“Υπέβαλα την παραίτησή μου από τη θέση του Κοσμήτορα της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, εκφράζοντας την έντονη διαφωνία μου με την αυταρχική επιβολή του επιστημονικά ατεκμηρίωτου, παιδαγωγικά απαράδεκτου και κοινωνικά άδικου μέτρου των διαγραφών φοιτητών και φοιτητριών από το δημόσιο πανεπιστήμιο. Δεν πρόκειται για μία απλή διοικητική ρύθμιση, αλλά για μια πολιτική πράξη με ταξικό πρόσημο, βαθιά αντιδημοκρατική, προσβλητική για το δημόσιο πανεπιστήμιο και κατασταλτική για χιλιάδες ανθρώπους, που επέλεξαν να σπουδάσουν. Το μέτρο παρουσιάζεται από την κυβέρνηση ως ‘εκσυγχρονισμός’, αλλά λειτουργεί ως στοχοποίηση νέων ανθρώπων, προερχόμενων κυρίως από εργατικές και λαϊκές οικογένειες, οι οποίοι/ες τιμωρούνται, ενώ δεν έκαναν τίποτε άλλο παρά να ασκήσουν το δικαίωμά τους στη γνώση. Είναι αδιανόητο ότι πρόσφατα ο αρμόδιος υφυπουργός Παιδείας, δήλωσε ότι με τις διαγραφές ‘θα καθαρίσουν οι κατάλογοι’, λες και οι φοιτητές/τριες είναι στίγματα, λεκέδες που λερώνουν την εικόνα του πανεπιστημίου. Όταν ένας υφυπουργός μιλάει για ‘καθαρισμό’, δεν περιγράφει απλώς μια διαδικασία. Διατυπώνει ένα αξιακό σύστημα: ότι υπάρχουν φοιτητές/τριες επιθυμητοί/ες και φοιτητές/τριες ανεπιθύμητοι/ες. Ότι οι δεύτεροι/ες αποτελούν στίγμα. Ότι η παρουσία τους είναι πρόβλημα, που πρέπει να εξαλειφθεί. Μόνο από το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών διεγράφησαν ήδη περισσότεροι/ες από τριακόσιοι φοιτητές/τριες. Πρόκειται για συγκεκριμένες περιπτώσεις ανθρώπων με δυσκολίες, προβλήματα και όνειρα.

Αποτελεί άραγε ‘στίγμα’ ο φοιτητής/τρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών, που επέλεξε να ολοκληρώσει πρώτα τη φοίτησή του/της σε δραματική σχολή και ενδεχομένως να αποφασίσει μετά από λίγα χρόνια να επιστρέψει στο πανεπιστήμιο; Αυτοί οι φοιτητές/τριες δεν εγκατέλειψαν τις σπουδές τους. Έκαναν μια συνειδητή επιλογή, συναφή με το αντικείμενό του Τμήματος, για να εμπλουτίσουν την πρακτική και καλλιτεχνική τους εμπειρία και, στη συνέχεια, να ολοκληρώσουν το θεωρητικό σκέλος αποκτώντας πτυχίο στο ΑΕΙ, όπου πέτυχαν την εισαγωγή τους. Και τώρα διαγράφονται. Είναι ‘στίγμα’ οι φοιτήτριες και οι φοιτητές, που έκαναν οικογένεια, δούλεψαν, πάλεψαν με την καθημερινότητα και μετά από χρόνια θέλησαν να επιστρέψουν για να πάρουν το πτυχίο τους; Τώρα διαγράφονται. Είναι ‘στίγμα’ οι φοιτητές/τριες, που εργάστηκαν (συχνά ανασφάλιστοι/ες) για να ζήσουν και δεν διαθέτουν τις βεβαιώσεις απασχόλησης, που ζητά ο νέος νόμος για να τους εξαιρέσει από τις διαγραφές; Τώρα διαγράφονται. Αν, λοιπόν, υπάρχουν ‘λεκέδες’ στο πανεπιστήμιο, δεν είναι οι άνθρωποι, που παλεύουν να μορφωθούν. Είναι οι πολιτικές, που όχι μόνο δεν τους/τις ενισχύουν όπως οφείλουν, παρέχοντάς τους στέγαση, γενναίες επιδοτήσεις ενοικίου, διευκόλυνση στις μετακινήσεις κλπ., αλλά αντίθετα τους/τις στοχοποιούν.

Δεν υπάρχει στατιστικός δείκτης, που να δείχνει ότι με τις διαγραφές η αναλογία διδασκόντων / φοιτητών θα βελτιωθεί τόσο ώστε να ανεβάσει την χώρα μας κοντά στον σχετικό ευρωπαϊκό μέσο όρο. Όλοι και όλες γνωρίζουμε ότι αυτό θα συμβεί μόνο με τη γενναία αύξηση των θέσεων του διδακτικού προσωπικού. Όλοι και όλες γνωρίζουμε ότι οι λεγόμενοι ‘αιώνιοι’ φοιτητές/τριες δεν επιβαρύνουν το πανεπιστήμιο: δεν χρησιμοποιούν υποδομές, δεν δεσμεύουν πόρους, δεν εμποδίζουν καμία λειτουργία.

Η μεθόδευση επιβολής των διαγραφών από το υπουργείο, αποτελεί μνημείο αντιδημοκρατικότητας και ακύρωσης του αυτοδιοίκητου του πανεπιστημίου. Ο νόμος δεν επιτρέπει στις Συνελεύσεις Τμημάτων, τον κατεξοχήν δημοκρατικό θεσμό της πανεπιστημιακής αυτοδιοίκησης, να αποφασίσει για ένα τόσο κρίσιμο θέμα. Το υπουργείο ζητά από το διοικητικό προσωπικό, από τους/τις προϊσταμένους των Γραμματειών να εφαρμόσουν τον νόμο μηχανιστικά χωρίς καμία δυνατότητα ακαδημαϊκής παρέμβασης. Αποκλείει, δηλαδή, την πανεπιστημιακή κοινότητα από τη λήψη μιας κρίσιμης πολιτικής απόφασης. Ήδη το συνδικαλιστικό όργανο των διοικητικών υπαλλήλων των ΑΕΙ έχει αντιδράσει έντονα και με τεκμηριωμένη δημόσια τοποθέτηση και έχει προχωρήσει σε απεργιακές κινητοποιήσεις αρνούμενο να αναλάβει το βάρος της διαγραφής χιλιάδων φοιτητών/τριών.

Ας αναλογιστούμε, επίσης, ότι η ίδια διάταξη, που ρυθμίζει την διαγραφή, προβλέπει κάτι αδιανόητο: την κατοχύρωση των εκπαιδευτικών πιστωτικών μονάδων, που έλαβε κατά το διάστημα της φοίτησής του ο υπό διαγραφή φοιτητής/τρια για το ενδεχόμενο επανεγγραφής του σε κάποιο ιδιωτικό ΑΕΙ. Δηλαδή, τα ECTS που κρίνει ο νόμος ανεπαρκή για τον φοιτητή/τρια του δημόσιου πανεπιστημίου και τον/την διαγράφει, δίνονται ως ‘bonus’ για την εγγραφή του/της σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο.

Η πρόσβαση στη γνώση είναι συνταγματικά κατοχυρωμένο δημόσιο αγαθό και τα δημόσια αγαθά δεν έχουν ημερομηνία λήξης. Η πρόσβαση στην εξειδικευμένη γνώση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι δικαίωμα, που αποκτήθηκε μετά από εξετάσεις ιδιαίτερα απαιτητικές. Δεν νομιμοποιείται η πολιτεία να λέει σε έναν/μια επιτυχόντα/ούσα πανελλαδικών εξετάσεων: ‘έχεις δικαίωμα να σπουδάσεις, αλλά μόνο μέσα σε ένα αυθαίρετο χρονικό πλαίσιο, που εμείς καθορίζουμε, κι αν δεν τα καταφέρεις, στο αφαιρούμε’. Τα συνταγματικά δικαιώματα δεν λήγουν επειδή κάποιος αποφάσισε ότι οι αριθμοί των ενεργών φοιτητών/τριών πρέπει να μειωθούν ή, ακόμη χειρότερα, να κατευθυνθούν σε ιδιωτικά πανεπιστήμια. Αυτό που επί της ουσίας στοχοποιείται είναι η ίδια η ύπαρξη της δωρεάν, δημόσιας πρόσβασης στη γνώση χωρίς φραγμούς. Είναι η ιδέα ότι κάποιος μπορεί να επιστρέψει μετά από χρόνια να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Ότι το πανεπιστήμιο μπορεί να είναι ένας χώρος ανοιχτός και υπάρχει για να ανοίγει δρόμους, όχι για να τους κλείνει.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο θεσμικός μου ρόλος ως Κοσμήτορα διορισμένου από το Συμβούλιο Διοίκησης του πανεπιστημίου, με φέρνει αντιμέτωπο με ένα σοβαρό ζήτημα συνείδησης. Καλούμαι στο πλαίσιο των καθηκόντων και των θεσμικών υποχρεώσεών μου – και μάλιστα υπό την απειλή κυρώσεων από την πλευρά του ΥΠΑΙΘ – να επιβλέψω και να διευκολύνω την εφαρμογή ενός μέτρου, που αντιστρατεύεται τις βαθύτερες ακαδημαϊκές και κοινωνικές μου πεποιθήσεις και, κυρίως, με φέρνει σε ευθεία αντίθεση με τους φοιτητές και τις φοιτήτριες, που θεωρώ ότι οφείλω να υπερασπίζομαι. Και αυτό είναι κάτι, που αρνούμαι και να πράξω και να αποδεχτώ σιωπώντας.”

* Φωτεινή Βάκη, αναπλ. καθηγήτρια Ιστορίας της Φιλοσοφίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, πρώην βουλευτής Κέρκυρας του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ (21.12)

“Διαγραφές-προγραφές

Ετοιμάστηκαν στην εντέλεια από τις Γραμματείες των Πανεπιστημίων μετά από κοπιώδεις προσπάθειες και πολλές εργατοώρες οι κατάλογοι των διαγραφέντων και διαγραφεισών φοιτητών/ριών, σύμφωνα με όσα ορίζει ο νόμος 4957/2022, για να αναρτηθούν στις ιστοσελίδες των Τμημάτων. Για να κλείνουν σιγά-σιγά οι εκκρεμότητες του έτους, που εντός ολίγου μας αποχαιρετά και να γίνει το θέλημα των ‘αρίστων’ καταστροφέων της δημόσιας παιδείας να ‘ελαφρύνουν’ οι κατάλογοι από όσους/ες υπερέβησαν το επιτρεπτό όριο σπουδών ως εάν πρόκειται για σκάρτη πραμάτεια ή βαρίδια, που παρακωλύουν την εκπαιδευτική διαδικασία.

Τριψήφιος ο αριθμός στο αρχείο. Τετρακόσιοι και κάτι αριθμοί Φοιτητικών Μητρώων, που εντός ολίγου θα απαλλάξουν από την παρουσία τους τους καταλόγους και ας μην επιβάρυναν σε τίποτα τον προϋπολογισμό των Ιδρυμάτων.

Μια απλή γραφειοκρατική διεκπεραίωση η διαγραφή, λες και δεν πρόκειται για ανθρώπους αλλά για αριθμούς μητρώων ή για άχρηστα αρχεία υπολογιστή, που κάθε χρόνο σβήνουμε για εξοικονόμηση χώρου.

Άνοιξα το αρχείο και σκεφτόμουν το πρόσωπο πίσω από τον αριθμό. Τη βιογραφία πίσω από το βιογραφικό για την αγορά εργασίας, τα περιθώρια της οποίας θα στενεύουν, εφόσον τίτλος σπουδών δεν θα υπάρχει, παρεκτός αν υπάρχει η οικονομική δυνατότητα φοίτησης στα ιδιωτικά παραμάγαζα. Προσπαθούσα να μαντέψω μικρές ιστορίες και διαδρομές βίων, ματαιώσεις, προσκόμματα, μικρές τραγωδίες, ανεκπλήρωτες προσδοκίες ή απλώς αδιαφορία. Παιδιά της πολυκρίσης οι διαγραφέντες/είσες της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα καταδικασμένοι/ες στην ειρκτή της βιοτής: Σεζονίστας στα τουριστικά νησιά, παιδιά των μηδενικών συμβάσεων, ντελιβεράδες, σερβιτόροι, ένα πρεκαριάτο που αναμένει στωϊκά τον Γκοντό με ορίζοντα ζωής της επόμενη μέρα, λογοκριμένα όνειρα και μοναδική ελπίδα να βγει το ενοίκιο στην επικράτεια του ερμπιενμπί και να πληρωθεί ο λογαριασμός.

Κάποιοι από τους αριθμούς μητρώων, που βλέπω στο αρχείο ήρθαν άραγε ποτέ και στα δικά μου μαθήματα; Έδωσαν εξετάσεις; Μήπως ήταν τα κουρασμένα μάτια και τα άδεια βλέμματα όταν άρχιζε η σεζόν; Ανακαλώ μικρές αφηγήσεις και αγωνιώδη ερωτήματα εντός και εκτός αιθούσης: ‘Θα μας ενημερώσετε έγκαιρα, σε περίπτωση που δεν γίνει το μάθημα για να μην πάρουμε ρεπό;’. Θυμάμαι τη στενάχωρη, άδεια αίθουσα στην εξεταστική του Ιουνίου και του Σεπτεμβρίου, τις βεβαιώσεις που υπέγραφα για τους εργοδότες ούτως ώστε να δικαιολογηθεί η απουσία από τη δουλειά, τις πολλές ‘συγγνώμες’ μία ώρα πριν τελειώσει το μάθημα διότι ‘εργάζομαι στις τρεις και δεν μπορώ να αργήσω’, τους περιποιημένους καφέδες, που με σέρβιραν στα κερκυραϊκά καφέ, το σουβλάκι ‘σπέσιαλ για την καθηγήτριά μας’ και τις ατέλειωτες ενοχές για τη δική μου γενιά, τα ανέμελα φοιτητικά χρόνια, που ‘θέλαμε τον κόσμο και τον θέλαμε τώρα’, τον άπλετο χρόνο για διάβασμα εκτός Πανεπιστημίου, την πολιτικοποίηση που έκανε την κάθε μέρα να κυοφορεί νόημα και προσδοκία, το παρόν να τελεί εν αναμονή του χρόνου μέλλοντα.

‘Δολοφόνο γραφείου’ αποκαλούσε η Άρεντ τον Άιχμαν, ο οποίος εκτελώντας με ζήλο το καθήκον, που του είχε ανατεθεί και ακολουθώντας αναίμακτα τη γραφειοκρατική διαδικασία, με τηλέφωνα και φαξ από το γραφείο του διαπεραίωνε την ‘τελική λύση’. Ατυχής και ανιστόρητος ο παραλληλισμός. Δεν στέλνονται σε στρατόπεδα θανάτου όσοι/ες διαγράφονται από τα μητρώα, αλλά στην άβυσσο της ανεργίας και της επισφάλειας. Δεν αφαιρείται η βιολογική ζωή, αλλά η δυνατότητα ενός αξιοβίωτου βίου, το ιερό και απαράγραπτο δικαίωμα της δημόσιας παιδείας, καθώς και αυτό να ορίζουν όπως θέλουν τους ρυθμούς σπουδών τους εφόσον δεν επιβαρύνουν κατ’ ελάχιστον την πολιτεία.

Οι λίστες αναρτώνται κανονικά, το ‘θέμα είναι τώρα τι λες’ ή τι πράττεις και η υπακοή στο νόμο του κράτους είναι καθήκον. Τι θα γινόταν αν όπως ο Μπάρτλμπυ του Μέλβιλ, δηλώναμε σύσσωμη η ακαδημαϊκή κοινότητα ‘θα προτιμούσα όχι’; Αν ασκούσαμε το δικαίωμα της πολιτικής ανυπακοής σε έναν νόμο ανάξιο υπακοής εφόσον καταστρατηγεί θεμελιώδη δικαιώματα; Εάν ουδείς/μία υπάλληλος δεχόταν να συντάξει καταλόγους; ‘Όνειρο χειμερινής νυκτός’ ή ρεμβασμοί φιλοσοφούντων στις διακοπές Χριστουγέννων.

Οι λίστες αναρτώνται, εντός ολίγου θα ξεκινήσει το εαρινό εξάμηνο και στις παραδόσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας του Διαφωτισμού, που βλέπει τον χρόνο να βαίνει προς ένα ‘αίσιον τέλος’ και το ανθρώπινο είδος να προοδεύει στο διηνεκές, δεν θα μπορώ να κοιτάξω τους/ις φοιτητές/ριες μου στα μάτια.”

* Vasiliki Lazou, Ειδικό Διδακτικό Προσωπικό (ΕΔΙΠ) στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών, ΑΠΘ (27.12)

“Νόμος και Δίκαιο. Κάποιες σκέψεις.

Ήδη από τον Αριστοτέλη διατυπώνεται η κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στο νόμιμο και το δίκαιο. Η σύγχρονη θεωρία δικαίου το ξεκαθαρίζει ακόμη περισσότερο: ο νόμος ισχύει επειδή θεσπίζεται από την εξουσία, όχι επειδή είναι δίκαιος. Οι νόμοι είναι ιστορικοί, πολιτικά προσδιορισμένοι και κατ’ ανάγκην τακτικοί. Δεν είναι ουδέτεροι κανόνες· ενσωματώνουν επιλογές, προτεραιότητες και συσχετισμούς δύναμης. Η Αντιγόνη του Σοφοκλή φωτίζει ακριβώς αυτό το όριο. Ο Κρέοντας υπερασπίζεται τον νόμο ως απόλυτη αξία, ανεξάρτητη από τις συνέπειές του. Η Αντιγόνη αντιτάσσει ένα δίκαιο, που προηγείται του νόμου και τον κρίνει. Η τραγωδία δεν υμνεί την ανομία· αποκαλύπτει τον κίνδυνο της τυφλής υπακοής.

Στη σύγχρονη πραγματικότητα, αυτή η σύγκρουση γίνεται ορατή με ιδιαίτερη ένταση. Στο όνομα της ‘νομιμότητας’ και της ‘τάξης’, θεσπίζονται κανόνες, που αποκλείουν αντί να προστατεύουν. Στην εκπαίδευση διαγραφές φοιτητών, αυστηροί χρονικοί περιορισμοί, πειθαρχικά πλαίσια, που αγνοούν τις κοινωνικές συνθήκες, μετατρέπουν το δικαίωμα στη μόρφωση σε προνόμιο. Η επίκληση του νόμου λειτουργεί εδώ ως μηχανισμός απαλλαγής από την πολιτική ευθύνη. Δεν εξετάζεται αν ο κανόνας είναι δίκαιος, αλλά αν εφαρμόζεται σωστά. Η διοίκηση εμφανίζεται ως ουδέτερη, τεχνική, απλώς εκτελεστική. Στην πραγματικότητα, όμως, οι αποκλεισμοί αυτοί έχουν σαφές κοινωνικό πρόσημο. Πλήττουν κυρίως τους οικονομικά ασθενέστερους, τους εργαζόμενους φοιτητές, όσους δεν διαθέτουν τον χρόνο και τα μέσα για να ανταποκριθούν σε ένα αυστηρό και άκαμπτο πλαίσιο.

Αντίστοιχα, στον χώρο της εργασίας, άδικοι εργασιακοί νόμοι και κανονισμοί παρουσιάζονται ως ‘αναγκαίες μεταρρυθμίσεις’ και ‘εκσυγχρονισμός’. Ευελιξία, απορρύθμιση, περιορισμός συλλογικών δικαιωμάτων βαφτίζονται κανονικότητα. Και πάλι, η υπακοή στον νόμο προβάλλεται ως επαρκής δικαιολογία: ο εργοδότης ‘εφαρμόζει το πλαίσιο’, η διοίκηση ‘τηρεί τη νομιμότητα’. Η ‘ουδετερότητα’ της διοίκησης λειτουργεί ως κάλυμμα πολιτικών επιλογών.

Εδώ η σκέψη της Hannah Arendt αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Η Άρεντ έδειξε πως η υπακοή μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό παραγωγής αδικίας. Ο υπάλληλος, που εκτελεί κανόνες χωρίς κρίση, παύει να αισθάνεται υπεύθυνος. Η αδικία δεν εμφανίζεται ως πράξη, αλλά ως διαδικασία. Και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται πιο επικίνδυνη για την ίδια τη δημοκρατία. Η δημοκρατία δεν απειλείται από εκείνους, που αμφισβητούν άδικους νόμους. Απειλείται όταν η υπακοή μετατρέπεται σε καθολικό άλλοθι. Όταν ο νόμος εφαρμόζεται μηχανικά, χωρίς κρίση, και η αδικία βαφτίζεται ‘κανονικότητα’. Ένα σύστημα, που δεν απονέμει δικαιοσύνη δεν εμπνέει ασφάλεια. Δεν εγγυάται δημοκρατική ισότητα. Δεν έχει καθαρά κίνητρα και σκοπούς. Και, κυρίως, προδίδει τον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατικής ιδέας: τη διακυβέρνηση από τον λαό, με τον λαό, για τον λαό — κατά τη ρήση του Αβραάμ Λίνκολν.

Οι νόμοι είναι αναγκαίοι. Αλλά δεν είναι αθώοι. Και το δίκαιο δεν εξαντλείται στη συμμόρφωση· κρίνεται στην πράξη, στη συνείδηση και στην κοινωνική δικαιοσύνη. Η διατήρηση αυτής της διάκρισης είναι σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ — ιδίως εκεί, όπου διαμορφώνονται οι ζωές, τα όνειρα και οι δυνατότητες των ανθρώπων.”

* άρθρο του Ευάγγελου Βενιζέλου και του Βασίλειου Σκουρή στα Νέα Σαββατοκύριακο (9-10 Δεκεμβρίου 2023) με τίτλο: ‘Μη κρατικά ΑΕΙ – Η σύμφωνη με το ενωσιακό δίκαιο ερμηνεία του άρθρου 16 του Συντάγματος’ εδώ > κυκλοφορεί και το βιβλίο τους με το ίδιο θέμα από τις εκδόσεις Σάκκουλα (περισσότερα εδώ)