Thersites

Ο σκηνοθέτης και συγγραφέας για το θέατρο και τον κινηματογράφο David Hare (09/09) σε άρθρο στον theguardian.com με τίτλο: ‘Νέα Βρετανία, ίδια με την παλιά: η παρακαταθήκη της δεύτερης ελισαβετιανής εποχής’ σημειώνει, ανάμεσα σε άλλα, με αφορμή τον θάνατο της βασίλισσας Ελισάβετ (08/09) ότι “ο όρος επαναχρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει ό,τι ήταν λιτό, δυναμικό και προοδευτικό. Η κεντρική της ιδέα δεν αφορούσε τους ανούσιους βικτωριανούς τύπους της ενθρόνισης, με το αρχαϊκό μελόδραμα κόκκινου βελούδου και την ηθελημένη σύγχυση πνευματικότητας και μοναρχίας. Συμβολιζόταν πιο πειστικά από τη δημιουργία πόλεων όπως η Milton Keynes (Buckinghamshire) και από τη χειροπιαστή περιπέτεια, που πρόσφεραν οι πρώτοι αυτοκινητόδρομοι και η South Bank στο Λονδίνο.

Πάνω απ’ όλα, δημιουργήθηκε η προσμονή ότι η ποίηση, η μουσική και ο χορός θα άνθιζαν εκ νέου σε κέντρα πόλεων επηρεασμένα από τον αρχιτέκτονα του μοντερνισμού Le Corbusier, προς τιμήν μιας καλοσυνάτης και φωτισμένης νεαρής γυναίκας. Ο πόλεμος είχε τελειώσει. Μια νέα βασίλισσα σήμαινε καινούριο ξεκίνημα. Στο λύκειο τη δεκαετία του 1960, ονομάζαμε συνειδητά όσους ανήκαν στο λογοτεχνικό κύκλο ‘ελισαβετιανούς’ για να δείξουμε ότι θα ερχόταν σύντομα μια δεύτερη περίοδος σαν εκείνη του ποιητή και θεατρικού συγγραφέα Christopher Marlowe, του Shakespeare και του ποιητή και συγγραφέα κωμικών έργων Ben Jonson. Κοιτώντας πίσω, μπορεί να μοιάζει παράξενο ότι τόσο έντονα φορτισμένες πολιτισμικές προσδοκίες κατευθύνονταν σε μια φιγούρα, της οποίας τα πιο ένθερμα συναισθήματα αφορούσαν τα άλογα και τα σκυλιά. Ωστόσο, ήταν τυπικό γνώρισμα της προσαρμοστικότητας σε πολλές λειτουργίες, που είχε ως αμφίσημο έμβλημα, προοδευτικό και αντιδραστικό σχεδόν ταυτόχρονα, προσδιορισμένο από τη σιωπή. (…)

Στη διαφήμιση, τίποτε δεν είναι πιο δυνατό από τη λέξη ‘νέο’. Όμως, τίποτε δεν θεωρώ πιο επικίνδυνο από το σύνθημα ‘καιρός για αλλαγή’. Μέχρι τα μέσα του 1970, μετά από περισσότερα από είκοσι χρόνια ως νεόφυτη ελισαβετιανή, βρέθηκε εν μέσω διαδεδομένων παραδοχών ότι οι χαρακτηριστικοί μας θεσμοί ήταν όλοι παρηκμασμένοι. Η μεταρρύθμιση έμοιαζε αδύνατη. Μόνο η εξάλειψη θα λειτουργούσε. Όποιος ήλπιζε να δει την ατελή δημοκρατία της Βρετανίας να εξελίσσεται σε πιο δίκαιη και ιδεαλιστική είχε τέσσερις βασικούς στόχους: την κατάργηση των πυρηνικών όπλων, της Βουλής των Λόρδων, της ιδιωτικής εκπαίδευσης και – επειγόντως – της μοναρχίας. (…)

Η συντηρητική πολιτική ήταν πάντα άκομψη και συχνά περιλάμβανε μια πικρή διαμάχη ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον εθνικισμό. Παραδόξως, η προσήλωση της Margaret Thatcher στην ελεύθερη αγορά έσωσε το παλάτι. Όταν, στις αρχές του 1980 κατέστησε σαφές ότι όλα τα βρετανικά συμφέροντα θα διατίθενται προς πώληση, ανεξάρτητα από την εθνική τους σημασία, ήταν αρκετά έξυπνη για να καταλάβει ότι μια τέτοια ανηλεής οικονομική πολιτική ενδεχομένως να μας υποβάθμιζε σε έναν επιπλέον ανώνυμο πάγκο στην παγκόσμια αγορά. Πώς θα μπορούσε η Βρετανία να είναι ιδιαίτερη εάν τίποτα δεν είχε σημασία, εκτός από τον ανταγωνισμό και την αποδοτικότητα; Ποιου είδους στρατιωτική μονάδα θα έδινε τη ζωή της για τα παγκόσμια χρηματοοικονομικά; Ξαφνικά το νερό από τα όρη Malvern, στα σύνορα των Herefordshire και Worcestershire, στα δυτικά Midlands, ο James Bond και η ανάμνηση των Beatles ήταν ανάμεσα στα σημαίνοντα, που με ενθουσιασμό αξιοποιήθηκαν για να υποδηλώσουν ότι, παρόλο που η Βρετανία ήταν διατεθειμένη να ξεπουλήσει όλες της τις επιχειρήσεις, τους πόρους και τις εθνικές βιομηχανίες σε οποιονδήποτε ξένο αγοραστή, θα γινόταν να διατηρήσει μια διακριτή ταυτότητα. Και τι θα ήταν δυνατό να μας ξεχωρίσει περισσότερο, από μια βασιλική οικογένεια που απαξίωνε να αναλωθεί σε μια εκδοχή του ‘εσύ κι εγώ κάνουμε μαζί ποδήλατο’, η οποία κυριαρχούσε στην ήπειρο, αλλά άντεχε, φιλική προς τους τουρίστες, πομπώδης και τελετουργική, καταφεύγοντας στην παλιά ιμπεριαλιστική εργαλειοθήκη;

Η βασίλισσα είχε τύχη, η οποία κράτησε. Καθώς η πολιτική στο Ηνωμένο Βασίλειο τα επόμενα τριάντα χρόνια έγινε πιο ανοιχτά διεφθαρμένη και δυσάρεστη, οι υποστηρικτές της μοναρχίας ήταν σε θέση να κάνουν μια σύγκριση, που λειτούργησε 100% προς όφελος της βασίλισσας. (…) Πόσο αναζωογονημένη έφτασε να μοιάζει από τις ασυνήθεις έννοιες του καθήκοντος, της υπηρεσίας και της ακεραιότητας. Στην πραγματικότητα, η ιστορία ήταν κάπως πιο περίπλοκη.

Η διστακτικότητα πληρωμής φόρων δεν ήταν ποτέ το πιο ελκυστικό βασιλικό γνώρισμα. Η M. Thatcher ήθελε να μιμηθούμε την αμερικανική κοινωνία, στην οποία ο πλούτος θα παραγόταν – όχι από τη γη, αλλά από τα εισοδήματα. Χωρίς να είναι αλαζονική, δεν εντυπωσιαζόταν από τα μεγάλα ονόματα και τις δυναστικές προτεραιότητες. Παρά το ότι η αμερικανική σκληρότητα υιοθετήθηκε με επιτυχία τη δεκαετία του 1980, η φιλανθρωπία δεν βρήκε πρόσφορο έδαφος. Σύμφυτη με την αμερικανική φιλοδοξία του να αποκτήσει κανείς περιουσία όσο ζει, είναι η προσμονή ότι στη συνέχεια θα βγει μπροστά για να γυρίσει κάτι πίσω. Από αυτή την άποψη, η βασίλισσα αποτέλεσε ένα ανεπαρκές παράδειγμα για το λαό της. Ίσως να διαχειρίστηκε γενναιόδωρα το χρόνο της, όμως σαν άνθρωπος ήταν περήφανη με τα χρήματα. Ποτέ δεν προχώρησε, από όσο μπορούμε να ξέρουμε, σε δωρεά προς ένα σπουδαίο νοσοκομείο ή ένα ξεχωριστό χώρο μάθησης ή ένα σημαντικό επιστημονικό εγχείρημα από τη δική της τσέπη. Με πρακτικούς όρους, ήθελε να τη θυμόμαστε μόνο για το μακρόπνοο αριστοκρατικό επίτευγμα του να κληροδοτήσει στα παιδιά της όσα είχε πάρει εκείνη, εάν όχι και περισσότερα. (…)

Με διαφορά το πιο επιτυχημένο πορτραίτο της ήταν εκείνο στο έργο της Sue Townsend ‘Η βασίλισσα κι εγώ’, όπου λόγω περιστάσεων ήταν φτωχή και προσπαθούσε να επιβιώσει με επιδόματα, σε εργατική κατοικία. Η αντίθεση ανάμεσα στον υψηλό προορισμό της Αυτής Μεγαλειότητας και το χαμηλό της κοινωνικό επίπεδο ήταν απολαυστική. Όταν η Ελισάβετ έκλαψε με την απελπιστική δυσκολία να συμπληρώσει την αίτηση για τα δημοτικά τέλη, η συγγραφέας έφερε εις πέρας την εντυπωσιακά δύσκολη προσπάθεια να καταστήσει τη μοναρχία γελοία και τη βασίλισσα συμπαθητική. To κοινό ανταποκρίθηκε επειδή παρακολουθούσε κάτι που συμβάδιζε με ό,τι πίστευε ήδη. Μπροστά τους είχαν μια αξιοσημείωτα ωραία γυναίκα, εγκλωβισμένη σε ένα εμφανώς ηλίθιο σύστημα. (…)

Οποιαδήποτε αμετάκλητη ερμηνεία των πιστεύω της ίσως απορριφθεί, σαν μια ακόμη έκφραση της ιδιοφυίας της να σημαίνει διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικούς ανθρώπους. Γεννημένος μερικά χρόνια μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στάθηκα κι εγώ τυχερός. Μεγάλωσα ακριβώς την εποχή που μια καθοριστική γενιά κοινωνικών, ιστορικών και πολιτισμικών κριτικών έδειξε στους προκατόχους της ότι είχαν ξεπεραστεί και ότι η ιστορία της χώρας δεν έπρεπε να ειπωθεί μέσα από τα κατορθώματα των βασιλιάδων και των βασιλισσών της, αλλά πολύ πιο πειστικά μέσω των εμπειριών των λιγότερο προνομιούχων υποκειμένων της.

Τίποτα απ’ όσα έκανε η βασίλισσα κατά τη διάρκεια της ζωής μου δεν είχε ιδιαίτερη επίδραση στη μοίρα του κράτους ούτε στις θεμελιώδεις αλλαγές στον χαρακτήρα του, (…) και ελάχιστα στην κατεύθυνση του να αντιμετωπίσει ή να ανατρέψει την κυνικά αποπροσανατολιστική εντύπωση της διάρκειας της Βρετανίας στο χρόνο. Στο έργο ‘1066 και όλα αυτά: μια αξιομνημόνευτη ιστορία της Αγγλίας, που περιλαμβάνει όσα σημεία μπορεί κανείς να θυμηθεί, μεταξύ των οποίων 103 καλά στοιχεία, πέντε κακοί βασιλείς και δύο αυθεντικές ημερομηνίες’, χωρίς συζήτηση, η Ελισάβετ θα θεωρούταν επαρκής ως βασίλισσα, όμως προσέφερε στη δημιουργία μιας ικανοποιητικής χώρας; Αυτό, φοβάμαι ότι θα ήθελε διεξοδική συζήτηση.”

Ήταν βασίλισσα και αρχηγός κράτους σε 15 ακόμη χώρες – από τα Φίτζι, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία μέχρι τις Μπαχάμες και τον Καναδά – όλες κάποτε μέρη της πρώην Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Ακόμη, επικεφαλής της Κοινοπολιτείας, της οποίας τα 54 κράτη – μέλη, απαρτίζονται από 2.1 δις πολίτες, το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού, εκτιμά ο Stephen Bates στον theguardian.com. Είχε τον τίτλο της Υπερμάχου της Πίστης και της Ανώτερης Διοικήτριας της Εκκλησίας της Αγγλίας. Στη σύγχρονη εποχή, σύμφωνα με τον πολιτικό επιστήμονα, ιστορικό Vernon Bogdanor (theguardian.com, 09/09) και απ’ όσα έχουν γίνει γνωστά, σε κανέναν πρωθυπουργό δεν επικοινωνήθηκε άρνηση σχετικά με τη διάλυση της Βουλής και η τελευταία φορά που ένας μονάρχης εξέφρασε μια αυστηρά προσωπική προτίμηση σε ό,τι αφορά την επιλογή πρωθυπουργού ήταν το 1894. “Η διακριτική του/της ευχέρεια για τον σχετικό διορισμό υποχώρησε, αν και η βασίλισσα συνέχισε να ασκεί επιρροή στις ακροάσεις της με εκείνους.”

Η Linda Colley, καθηγήτρια Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Princeton γράφει στους nytimes.com (12/09) ότι πριν από ένα αιώνα και κάτι, ο Lytton Stratchey, σημαντική λογοτεχνική μορφή της αποκαλούμενης ομάδας του Bloomsbury προσπάθησε να συνοψίσει την επίδραση του θανάτου της βασίλισσας Βικτώριας το 1901, μετά από 63 χρόνια βασιλείας, παρατηρώντας ότι έμοιαζε, για πολλούς, με “τερατώδη αντιστροφή της πορείας της φύσης”, με μια ρωγμή στο “όλο σχήμα των πραγμάτων”. “Πάνω-κάτω το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για τον θάνατο της βασίλισσας Ελισάβετ της δεύτερης. (…) Ωστόσο, παρ’ όλες τις ομοιότητές τους, οι διαφορές ανάμεσα στην παρούσα κατάσταση και εκείνη μετά τη Βικτώρια είναι θεμελιώδεις και έντονες. Μέχρι το 1901, η Βρετανία ήδη έγερνε προς την παρακμή, αλλά η αυτοκρατορία, ο στόλος, το θαλάσσιο εμπόριο και το οικονομικό σύστημα παρέμεναν τα πιο εύρωστα στον κόσμο. Σε σχέση με τότε, σήμερα οι συγκεκριμένες πηγές παγκόσμιας δύναμης και εμβέλειας έχουν συρρικνωθεί. Επιπλέον, κάποιες από τις εσωτερικές λειτουργίες αυτού του συστήματος διακυβέρνησης έχουν αποσυναρμολογηθεί και γίνει προοδευτικά αμφιλεγόμενες. (…)

Οπότε, είναι πιθανό ο θάνατος της βασίλισσας και η ενθρόνιση του λιγότερο δημοφιλούς Καρόλου του τρίτου να συμβάλει σε αυξημένα επίπεδα αναταραχής και να οδηγήσει σε μια ασυγκράτητη πίεση για ριζική συνταγματική αλλαγή, ακόμη και σε ένα νέο βρετανικό σύνταγμα; (…) Υπάρχει ενδεχόμενο το σοκ στο σύστημα, που συνοδεύει το θάνατο μιας μακρόβιας μονάρχη να έχει ως αποτέλεσμα κάποιας μορφής σύγχρονο και με διάρκεια τρόπο σκέψης σχετικά με τoν εσωτερικό μηχανισμό στο Ηνωμένο Βασίλειο; (…) Όχι απαραίτητα. Όχι από μόνο του – (…) όσο κι αν η εισαγωγή ενός ολοκαίνουριου συντάγματος προκύπτει συχνά σαν αποτέλεσμα υπαρξιακού κλονισμού: ενός επαναστατικού πολέμου όπως στην αμερικανική περίπτωση ή ενός πικρού εμφυλίου ή μιας ξένης εισβολής, κατοχής ή ήττας. Το πρώτο γραπτό σύνταγμα της Βρετανίας, το Εργαλείο της Κυβέρνησης του 1653 συμβαδίζει με τo συγκεκριμένο μοτίβο. Η εισαγωγή του ακολούθησε την εκτέλεση ενός μονάρχη, έναν εμφύλιο πόλεμο και τη σύντομη έλευση της δημοκρατίας. Η ειρηνική διαδοχή ενός κληρονόμου στο θρόνο, που είναι αυτό που μόλις συνέβη στη Βρετανία, δεν είναι ούτε στο ελάχιστο μια αλλαγή του ίδιου επιπέδου, όμως ίσως συνεισφέρει κάπως σε άλλες μεταβολές, που γνήσια θα ήταν υπαρξιακές. (…) Πέρα από όλα τα διακοσμητικά στοιχεία, η βρετανική μοναρχία είναι ένας πολύ επαγγελματικός, σκληρός και ανθεκτικός οργανισμός.”

Η Maya Jasanoff, καθηγήτρια Ιστορίας στο Harvard σε άρθρο γνώμης στους nytimes.com (08/09) διατυπώνει την άποψη ότι ο χαρακτηρισμός ‘τέλος εποχής’ θα γίνει επωδός, καθώς οι σχολιαστές αποτιμούν τo ρεκόρ της βασιλείας της Ελισάβετ. “Όπως όλοι οι μονάρχες, ήταν τόσο άτομο όσο και θεσμός. (…) Ενσάρκωνε μια ουσιαστική, ειλικρινή δέσμευση στα καθήκοντά της – η τελευταία της δημόσια πράξη ήταν να διορίσει τη 15η της πρωθυπουργό – και για την άοκνη επιτέλεσή τους εύλογα θα θρηνηθεί. Αποτελούσε μια πάγια σταθερά και ο θάνατός της σε ήδη ταραγμένους καιρούς θα στείλει κύματα λύπης σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, δεν πρέπει να εξιδανικεύουμε την περίοδό της. Και αυτό γιατί ήταν, επίσης, μια εικόνα: το πρόσωπο, που κατά τη διάρκεια της βασιλείας του επέβλεψε τη διάλυση σχεδόν ολόκληρης της Βρετανικής Αυτοκρατορίας σε πενήντα ανεξάρτητα κράτη, με σημαντικά μειωμένη παγκόσμια επιρροή. Όπως ήταν σχεδιασμένο, αλλά και επειδή έτυχε να ζήσει πολύ, η παρουσία της ως επικεφαλής του Ηνωμένου Βασιλείου και της Κοινοπολιτείας, που αποτελείται από τη Βρετανία και τις πρώην αποικίες της έθεσε μια απαθή, παραδοσιακή προμετωπίδα σε δεκαετίες βίαιων ταραχών. Ως τέτοια, συνέβαλε στο να κρυφτεί η αιματηρή ιστορία της αποαποικιοποίησης, της οποίας οι διαστάσεις και οι παρακαταθήκες μένει ακόμη να αναγνωριστούν ικανοποιητικά.

Έγινε βασίλισσα στη μεταπολεμική Βρετανία, όπου η ζάχαρη δινόταν ακόμη με δελτίο και εξακολουθούσαν να μαζεύονται τα συντρίμμια από τις καταστροφές που άφησαν οι βόμβες. (…) H πρώτη ελισαβετιανή εποχή, στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα χαρακτήρισε την ανάδυση της Αγγλίας από μια ευρωπαϊκή χώρα δεύτερης κατηγορίας σε μια φιλόδοξη υπερπόντια δύναμη. H Ελισάβετ τότε επέκτεινε το στόλο, ενθάρρυνε την ιδιωτική πρωτοβουλία και χορήγησε προνόμια στις εμπορικές επιχειρήσεις, που έβαλαν τα θεμέλια μιας διηπειρωτικής αυτοκρατορίας.

H Ελισάβετ η δεύτερη μεγάλωσε σε μια βασιλική οικογένεια, της οποίας η σπουδαιότητα για τη Βρετανική Αυτοκρατορία είχε ενισχυθεί, παρόλο που η πολιτική της εξουσία είχε βυθιστεί στο εσωτερικό. Η μοναρχία κυβερνούσε μια όλο και διευρυνόμενη λίστα αποικιών του στέμματος, μεταξύ των οποίων το Χονγκ Κονγκ (1842), η Ινδία (1858) και η Τζαμάικα (1866). Η βασίλισσα Βικτώρια, που ανακηρύχθηκε αυτοκράτειρα της Ινδίας το 1876, προίστατο σε εκκεντρικούς εορτασμούς αυτοκρατορικού πατριωτισμού, ενώ τα γενέθλιά της ορίστηκαν από το 1902 ως Μέρα της Αυτοκρατορίας. Μέλη της βασιλικής οικογένειας έκαναν πολυτελείς, τελετουργικές περιοδείες στις αποικίες, δίνοντας στους αυτόχθονες Ασιάτες και Αφρικανούς ηγέτες μια σούπα εντολών και παρασήμων.

Ως πριγκήπισσα τo 1947 η Ελισάβετ γιόρτασε τα 21α γενέθλιά της σε ένα βασιλικό ταξίδι στη Νότια Αφρική. Κατά τη διάρκεια ενός άλλου στην Κένυα, έμαθε για το θάνατο του πατέρα της. Την ημέρα της ενθρόνισής της το 1953, οι Times του Λονδίνου περήφανα δημοσίευσαν την αποκλειστικότητα της πρώτης επιτυχημένης κατάκτησης του Έβερεστ από τους ορειβάτες Sherpa Tenzing Norgay από το Νεπάλ και Edmund Hillary από τη Νέα Ζηλανδία, αποκαλώντας τη ‘ένα ευχάριστο και δυναμικό οιωνό μιας νέας ελισαβετιανής εποχής’. Παρά το ιμπεριαλιστικό πνεύμα του γεγονότος, δε θα ήταν κατ’ όνομα αυτοκράτειρα – αφού η ανεξαρτησία της Ινδίας και του Πακιστάν το 1947 της αφαίρεσε το συγκεκριμένο τίτλο, όμως κληρονόμησε και διατήρησε μια μοναρχία ως επικεφαλής της Κοινοπολιτείας, ‘η οποία δε μοιάζει καθόλου με τις αυτοκρατορίες του παρελθόντος’, επεσήμανε στο χριστουγεννιάτικο μήνυμά της το 1953.

Ωστόσο, η ιστορία έδειχνε ότι αυτό που αρχικά είχαν φανταστεί σαν κοινοπραξία με αποικίες λευκών, την οποία υποστήριζε ο πρωθυπουργός της Νοτίου Αφρικής Jan Smuts είχε τις ρίζες της σε μια ρατσιστική και πατερναλιστική αντίληψη της βρετανικής κυριαρχίας, ως μιας μορφής καθοδήγηση, που θα τις εκπαίδευε για τις ώριμες υποχρεώσεις της αυτοδιοίκησης. Eπανασχεδιασμένη το 1949 για να υποδεχτεί τις πρόσφατα ανεξαρτητοποιημένες ασιατικές δημοκρατίες, η Κοινοπολιτεία αποτελούσε τη συνέχεια της αυτοκρατορίας και όχημα για τη διατήρηση της διεθνούς επιρροής της Βρετανίας. Σε φωτογραφίες με τα μέλη της σε συνέδρια στέκεται μπροστά και περιτριγυρισμένη από κυρίως μη λευκούς ηγέτες, σαν μητριάρχης που έχει δίπλα τα παιδιά της. Πήρε το ρόλο της πολύ σοβαρά, μερικές φορές ακόμη και ερχόμενη σε αντιπαράθεση με τους υπουργούς της προκειμένου να υπερασπιστεί τα συμφέροντα της Κοινοπολιτείας απέναντι σε πιο στενές πολιτικές επιταγές, όπως όταν υποστήριξε τη μέριμνα με υπηρεσίες για όλες τις θρησκείες την ημέρα εορτασμού της Commonwealth τη δεκαετία του 1960 και ενθάρρυνε μια πιο σκληρή γραμμή απέναντι στο απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική, απ’ ό,τι η κυβέρνηση της M. Thatcher. [Άρθρο της εφημερίδας The Sunday Times είχε τίτλο: ‘Η αφρικανή μας βασίλισσα’]

Αυτό που δε θα μαθαίναμε από τις φωτογραφίες – κάτι που αποτελεί εν μέρει το νόημά τους – είναι η βία που υπάρχει πίσω από αυτές. Το 1948, ο αποικιοκρατικός κυβερνήτης της Μαλάγια κήρυξε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης για να πολεμήσει τους κομμουνιστές αντάρτες και τα βρετανικά στρατεύματα χρησιμοποίησαν τακτικές καταστολής της εξέγερσης, που οι Αμερικανοί θα μιμούνταν στο Βιετνάμ. Το 1952 ο διοικητής της Κένυας, επίσης, κινήθηκε ενάντια στο αντιαποικιοκρατικό κίνημα, που ήταν γνωστό ως Mau Mau, με τους Βρετανούς να στέλνουν δεκάδες χιλιάδες Κενυάτες σε κέντρα κράτησης και να τους υποβάλουν σε βίαια, συστηματικά βασανιστήρια. To ίδιο στην Κύπρο το 1955 και στην πόλη Άντεν της Υεμένης το 1963, όταν οι Βρετανοί κυβερνήτες χαρακτήρισαν επείγουσα την αντιμετώπιση των αντιαποικιοκρατικών επιθέσεων και βασάνισαν αμάχους. Παράλληλα, οι Ταραχές στην Ιρλανδία έφεραν τη δυναμική του έκτακτου στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σε μια καρμική τροπή, ο Ιρλανδικός Δημοκρατικός Στρατός (IRA) σκότωσε το συγγενή της βασίλισσας, λόρδο Louis Mountbatten, τον τελευταίο αντιβασιλέα της Ινδίας, μεσολαβητή για το γάμο της με τον ανιψιό του, πρίγκιπα Φίλιππο το 1947.

Ίσως δε μάθουμε ποτέ τι ήξερε ή όχι η βασίλισσα από όσα έγιναν στο όνομά της. Το τι διαμείβεται στις εβδομαδιαίες συναντήσεις με τον/την πρωθυπουργό παραμένει μαύρο κουτί στην καρδιά του βρετανικού κράτους. Στα υποκείμενά της, από την άλλη, δε φτάνει απαραίτητα όλη η ιστορία. Οι αξιωματούχοι της αποικιοκρατίας κατέστρεψαν πολλά αρχεία, που σύμφωνα με μια αναφορά του υπουργού με τη συγκεκριμένη αρμοδιότητα ‘ίσως να έφερναν σε δύσκολη θέση την κυβέρνηση της Αυτής Μεγαλειότητας’ και προσεκτικά περιόρισαν άλλα σε ένα μυστικό αρχείο, του οποίου η ύπαρξη έγινε γνωστή μόλις το 2011. Παρόλο που κάποιοι ακτιβιστές, ανάμεσά τους και η βουλευτής των Εργατικών Barbara Castle δημοσίευσαν και καταδίκασαν τις βρετανικές βιαιότητες, δεν έτυχαν ευρείας προσοχής από το κοινό.

Και υπήρχαν πάντα περισσότερες βασιλικές περιοδείες για να καλύψει ο τύπος. Σχεδόν κάθε χρόνο μέχρι το 2000, η βασίλισσα επισκεπτόταν τα κράτη της Κοινοπολιτείας. (…) 44.000 μίλια και 13 περιοχές στην ενθρόνισή της, 56.000 μίλια και 14 χώρες στο ασημένιο ιωβηλαίο το 1977, επιπλέον 40.000 μίλια, διασχίζοντας τη Τζαμάικα, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία και τον Καναδά στο χρυσό ιωβηλαίο. Η βρετανική αυτοκρατορία σε μεγάλο βαθμό αποαποικιοκρατικοποιήθηκε, όμως η μοναρχία όχι.

Τις πρόσφατες δεκαετίες, η Ελισάβετ είδε τη Βρετανία και τη βασιλική οικογένεια να δυσκολεύονται να συμβιβαστούν με τη θέση τους μετά την πτώση της αποικιοκρατίας. Ο Tony Blair υποστήριζε την πολυπολιτισμικότητα, εκχώρησε δύναμη στην Ουαλία, τη Σκωτία και τη Βόρεια Ιρλανδία, αλλά επανέφερε και τη βικτωριανή, ιμπεριαλιστική ρητορική με τη συμμετοχή στις εισβολές του Αφγανιστάν και του Ιράκ, που ξεκίνησαν οι ΗΠΑ. Η κοινωνική και περιφερειακή ανισότητα διευρύνθηκε και το Λονδίνο μετατράπηκε σε παράδεισο για βαθύπλουτους ολιγάρχες.

Αν και η προσωπική δημοφιλία της βασίλισσας ανέκαμψε από τα χαμηλά επίπεδα, μετά το θάνατο της πριγκήπισσας Diana, η βασιλική οικογένεια χωρίστηκε με τις πρόσφατες κατηγορίες για ρατσισμό του πρίγκηπα Harry και της Megan Markle. Το 1997, όπως ξέρουμε, η βασίλισσα δάκρυσε όταν το βασιλικό yacht Britannia, που χρηματοδοτούσαν οι φορολογούμενοι, αποσύρθηκε λίγους μήνες αφότου μετέφερε τον τελευταίο Βρετανό διοικητή από το Χονγκ Κονγκ. O πρώην πρωθυπουργός Boris Johnson συζήτησε την ιδέα να φτιάξει ένα άλλο.

Τα τελευταία χρόνια, αυξήθηκε η πίεση από τον κόσμο προς το βρετανικό κράτος και τους θεσμούς προκειμένου να αναγνωρίσουν και να επανορθώσουν για τις πρακτικές της αυτοκρατορίας, της σκλαβιάς και της αποικιοκρατικής βίας. Το 2013, σε απάντηση μιας μήνυσης θυμάτων βασανισμού στην Κένυα επί αποικιοκρατίας, η βρετανική κυβέρνηση συμφώνησε να καταβάλει σχεδόν είκοσι εκατομμύρια λίρες ως αποζημίωση, ενώ το 2019 έγινε μια ακόμη πληρωμή σε επιζώντες στην Κύπρο. Προσπάθειες βρίσκονται σε εξέλιξη για να μεταρρυθμιστεί το πρόγραμμα σπουδών στα σχολεία, να απομακρυνθούν μνημεία που εξυμνούν την αυτοκρατορία από τον δημόσιο χώρο και προκειμένου να τροποποιηθεί η παρουσίαση ιστορικών χώρων, οι οποίοι συνδέονται με τον ιμπεριαλισμό. Με την ξενοφοβία και το ρατσισμό να τροφοδοτούνται από την τοξική πολιτική του Brexit και σε ανοδική πορεία, η κυβέρνηση του κ. Johnson, με τη Liz Truss ως υπουργό Εξωτερικών έκλινε προς ένα όραμα μιας ‘Παγκόσμιας Βρετανίας’, που διαποτίζεται από μισές αλήθειες και ιμπεριαλιστική νοσταλγία, επιστρέφοντας σε μια μακρόπνοη επένδυση των ευρωσκεπτικιστών (τόσο της αριστεράς όσο και της δεξιάς) στην Κοινοπολιτεία, ως εναλλακτική στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Η μακροβιότητα της βασίλισσας το κατέστησε ευκολότερο να διατηρηθούν ξεπερασμένες φαντασιώσεις για μια δεύτερη ελισαβετιανή εποχή. Αντιπροσώπευε ένα ζωντανό σύνδεσμο με το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και ένα πατριωτικό μύθο ότι η Βρετανία μόνη της έσωσε τον κόσμο από τον φασισμό. Είχε μια προσωπική σχέση με τον Winston Churchill, τον πρώτο από τους 15 της πρωθυπουργούς, τον οποίο ο κ. Johnson πρόθυμα υπερασπίστηκε ενάντια στη βάσιμη κριτική για ανάδρομο ιμπεριαλισμό. Και ήταν, βέβαια, ένα λευκό πρόσωπο σε όλα τα κέρματα, χαρτονομίσματα και γραμματόσημα, που κυκλοφορούσαν σε ένα όλο και πιο άμεσα ποικιλόμορφο κράτος: από ίσως έναν έγχρωμο σε 200 Βρετανούς όταν ενθρονίστηκε, μετρήθηκε ένας στους εφτά στην απογραφή του 2011.

Τώρα που έφυγε, η ιμπεριαλιστική μοναρχία πρέπει, επίσης, να λάβει τέλος. Έχει ωριμάσει, για παράδειγμα, ο καιρός για ανταπόκριση στις εκκλήσεις για μετονομασία της Τάξης της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, μια διάκριση που η βασίλισσα είχε απονείμει σε εκατοντάδες Βρετανούς το χρόνο για υπηρεσίες στην κοινότητα και συνεισφορά στη δημόσια ζωή. Υπηρέτησε σαν επικεφαλής του κράτους σε περισσότερα από 12 μέλη της Κοινοπολιτείας, τα πιο πολλά από τα οποία ενδεχομένως να ακολουθήσουν το παράδειγμα των Barbados, που αποφάσισαν ‘να αφήσουν εντελώς πίσω το αποικιοκρατικό παρελθόν’ και να γίνουν δημοκρατία το 2021. (…) Παρόλο που οι ηγέτες της Κοινοπολιτείας ικανοποίησαν το 2018 την ‘ειλικρινή επιθυμία’ της βασίλισσας να αναγνωρίσουν τον πρίγκηπα Κάρολο ως επόμενο επικεφαλής, ο οργανισμός υπογραμμίζει ότι ο ρόλος δεν είναι κληρονομικός.

(…) Η εποχή της ήταν εκείνη της κατάρρευσης της αυτοκρατορίας. (…) Η θέση της ήταν τόσο στενά συνδεδεμένη με την τελευταία που – αν και ο κόσμος γύρω μετασχηματιζόταν, οι μύθοι της αυτοκρατορικής καλοσύνης επέμεναν. Ο νέος βασιλιάς έχει τώρα μια ευκαιρία να αφήσει ένα πραγματικό ιστορικό αντίκτυπο περιορίζοντας τη μεγαλοπρέπεια και επικαιροποιώντας τη μοναρχία ώστε να μοιάζει περισσότερο με εκείνες στη Σκανδιναβία. (…)”

O Simon Schama, καθηγητής Ιστορίας στο Columbia, σε συνέντευξή του στον Isaac Chotiner για το newyorker.com (10/09) εξηγεί, μεταξύ άλλων, ότι “η συνταγματική μοναρχία το 19ο αιώνα φαινόταν καλύτερη, αφενός, από τον αυταρχισμό και, αφετέρου, από την επανάσταση. (…) Ο θεσμός της μοναρχίας, όπως – ο,τιδήποτε άλλο, είναι απαραίτητα μια πολιτική επιλογή. (…) Δουλειά της είναι να παρέχει ένα διαφορετικό μέρος να οδηγηθεί κανείς και να αισθανθεί Βρετανός. Η βασίλισσα δε μπορούσε να λύσει το θέμα της απεργίας των ανθρακωρύχων ή των βίαιων πολέμων, με τους οποίους τελείωσε η αυτοκρατορία στην Κένυα. (…) Υπήρχε μια προσπάθεια στη Ροδεσία κατά τη διάρκεια της Μονομερούς Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας να ειπωθεί ότι αυτό ήθελε και η βασίλισσα στην πραγματικότητα. Το υποστήριξε ο τότε πρωθυπουργός της Ροδεσίας, Ian Smith παρόλο που εκείνη συντάχθηκε με την επίσημη κυβερνητική γραμμή, σε αντίθεση με το κίνημα, το οποίο καθοδηγούσε μια λευκή μειοψηφία. Στο χριστουγεννιάτικο μήνυμά της το 1983 ανέφερε ότι το πιο σοβαρό πρόβλημα στον κόσμο ήταν το χάσμα ανάμεσα σε πλούσιες και φτωχές χώρες, το οποίο δε θα έκλεινε – μέχρι να ακούσουμε λιγότερα για εθνικισμό και περισσότερα για αλληλεξάρτηση. Και βρήκε το μπελά της γι’ αυτό. (…) Δεν είναι αυτή η δουλειά της, αλλά να παρέχει ένα είδος χώρου και στυλ, μια αύρα μυστικότητας, κοσμικής θρησκείας, αν θέλετε, στην οποία οι άνθρωποι θα μπορούν να αισθανθούν μιας μορφής συγγένεια και κοινότητα ο ένας με τον άλλο. (…) Η αμερικανική εκδοχή της μοναρχίας, βασικά, είναι το Hollywood και η εμμονή με τους διάσημους ή τα σπορ. Εκεί πηγαίνουν οι πολίτες για να καθαρίσει το μυαλό τους από τα απόλυτα, δυσάρεστα, πολωτικά, αμοιβαία εξοντωτικά ζητήματα της σημερινής πολιτικής. (…) Πρέπει να είναι κανείς Θερσίτης [ο θεωρούμενος ασεβής ήρωας της Ιλιάδας, του έργου Τρωίλος και Χρυσηίδα του Σαίξπηρ και του Φάουστ, Γκαίτε / γιος του Άγριου στη μυθολογία] για να αψηφά τη μοναρχία. (…)”

Γεννημένη δύο εβδομάδες πριν τη μεγάλη γενική απεργία στις 4 με 12/05/1926, η βασίλισσα έφυγε πριν από αυτές που είχαν κηρύξει τα συνδικάτα στα ταχυδρομεία στις 09/09 και στις μεταφορές για τις 15 και 17/09, με αποτέλεσμα την ακύρωσή τους. Ο Sir Lindsay Hoyle, πρόεδρος της Βουλής των Κοινοτήτων (ανεξάρτητος σήμερα / δεξιά στη φωτογραφία) είπε κατά τη διάρκεια της πρώτης παρουσίας του Καρόλου στο Westminster Hall με τη νέα του ιδιότητα, ανάμεσα σε άλλα: “To 1988 γιορτάσαμε την 300ή επέτειο των επαναστάσεων 1688-1689 – είναι ίσως πολύ βρετανικό γνώρισμα να τις θυμόμαστε, απευθυνόμενοι τότε στην Αυτής Μεγαλειότητα (…)”. Μαζί με τον John McFall, επικεφαλής εκείνης των Λόρδων (αριστερά στη φωτογραφία), συλλυπήθηκαν και ορκίστηκαν αφοσίωση στο βασιλιά. Και οι δύο είχαν εκλεγεί βουλευτές με τους Εργατικούς. Μεταξύ των τελευταίων, μεταφέρει ο δημοσιογράφος Paul Waugh στο newsletter του inews.co.uk (12/09), κυκλοφορούσε αυτές τις μέρες ένα σύγγραμμα του πρώην πρωθυπουργού Clement Attlee (1945 – 1951 και αναπληρωτή πρωθυπουργού στη συμμαχική κυβέρνηση υπό τον W. Churchill κατά τη διάρκεια του Β’ ΠΠ). Τίτλος του ‘Ο ρόλος της μοναρχίας’, με το επιχείρημα ότι “το Labour Party ποτέ δεν ήταν εναντίον της”, εν μέρει επειδή αποτελούσε ένα προπύργιο ενάντια στον εξτρεμισμό. Για σοσιαλιστές όπως εκείνος, ο καπιταλισμός – και όχι η μοναρχία – ήταν ο εχθρός. Ως παράδειγμα έφερνε τη Νορβηγία, τη Σουηδία και τη Δανία, όπου υπήρχε η μεγαλύτερη ισότητα στο επίπεδο ευημερίας, με το πολίτευμα να είναι συνταγματική μοναρχία. Παραθέτει, τέλος, μια φράση του Ι. Στάλιν, ότι “ο σοσιαλισμός είναι πιθανός, ακόμη και υπό έναν Άγγλο βασιλιά”.

Στο σύγγραμμα ‘Η επινόηση της παράδοσης’, σε επιμέλεια των Eric Hobsbawm και Terence Ranger (εκδόσεις Θεμέλιο, 2004), ο Eric Hobsbawm υπογραμμίζει εισαγωγικά πως “Τίποτα δε φαίνεται πιο αρχαίο και συνδεδεμένο με ένα αμνημόνευτο παρελθόν από τη φαντασμαγορία που περιβάλλει τη βρετανική μοναρχία στις δημόσιες τελετουργικές εκδηλώσεις της.” Σύμφωνα με τον ίδιο, “Πρόκειται για αποκρίσεις σε καινούριες καταστάσεις, που παραπέμπουν σε παλιές ή που καθιερώνουν το δικό τους παρελθόν με οιονεί υποχρεωτική επανάληψη. Αυτό που κάνει την ‘επινόηση της παράδοσης’ τόσο ενδιαφέρουσα για τους ιστορικούς των παρελθόντων δύο αιώνων είναι η αντίθεση ανάμεσα στη διαρκή μεταβολή και ανανέωση του σύγχρονου κόσμου και στην προσπάθεια να συγκροτηθούν – τουλάχιστον κάποιες όψεις της κοινωνικής ζωής μέσα σ’ αυτόν, ως αμετάβλητες και σταθερές. (…) Αυτό που κάνει είναι να επενδύει κάθε επιθυμητή μεταβολή (ή αντίσταση σε καινοτομίες) με την επικύρωση του προηγούμενου, την κοινωνική συνέχεια και τον φυσικό νόμο ως ιστορικών εκφράσεων.” (σελ. 9, 10)

O Γιώργος Παπασωτηρίου στο βιβλίο ‘Homo Americanus – Τα χαρακτηριστικά της αμερικανικής ιδιαιτερότητας’ (εκδ. Καστανιώτη, σελ. 237) επικαλείται το έργο ‘Αυτοκρατορία’ των Michael Hardt και Antonio Negri (2002, εκδ. Scripta), όπου εκφράζουν το επιχείρημα πως “αν η νεωτερικότητα ήταν ο ιμπεριαλισμός, η μετανεωτερικότητα είναι η ‘Αυτοκρατορία’, σύμφωνα με την παράδοση του ρωμαϊκού μοντέλου (M. Duverger, Le concept d’ Empire, 1980). Εκτιμούν, ακόμη, πως παράπλευρα με την παγκόσμια Αγορά εμφανίστηκε μια νέα παγκόσμια τάξη, μια νέα λογική και μια νέα δομή εξουσίας και μορφή επικυριαρχίας. Η Αυτοκρατορία είναι πλέον το πολιτικό υποκείμενο, που ρυθμίζει αποτελεσματικά τις παγκόσμιες ανταλλαγές και τη διακυβέρνηση του κόσμου. (…) Αν η επικυριαρχία των κρατών-εθνών ήταν ο ακρογωνιαίος λίθος του ιμπεριαλισμού των ευρωπαϊκών δυνάμεων κατά τη σύγχρονη εποχή, η Αυτοκρατορία (ως σύνολο θεσμών, εταιρειών και υπερεθνικών διοικητικών οργανισμών) είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, αφού δεν εγκαθιστά ένα τοπικό κέντρο εξουσίας, δεν έχει σύνορα (…). Η σύγχρονη Αυτοκρατορία είναι αριστοκρατική, καθώς η διακυβέρνηση επαφίεται σε μια ελίτ ειδικών και μια ελίτ εθνών. (…)”

Πηγές: theguardian.com, nytimes.com, newyorker.com, inews.co.uk, bbc.com / κεντρική φωτογραφία (theguardian.com): η βασίλισσα Ελισάβετ το 1982 στο Τuvalu (νότιος Ειρηνικός), του οποίου θεωρείται αρχηγός κράτους, στο πλαίσιο της Κοινοπολιτείας