Vincent van Gogh: “Η ζωή είναι σπορά – ο θερισμός δε γίνεται εδώ”

H έκθεση ‘Van Gogh: Poets and Lovers’ στην Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου φιλοξενεί 61 έργα από όλο τον κόσμο του γεννημένου στην Ολλανδία ζωγράφου και θα διαρκέσει έως τις 19 Ιανουαρίου 2025, καθώς η γκαλερί συμπληρώνει διακόσια έτη λειτουργίας. Εστιάζει ιδιαίτερα στην τελευταία περίοδο της ζωής του, όπως και η ταινία του Julian Schnabel ‘At Eternity’s Gate’ (Στην Πύλη της Αιωνιότητας, 2018) σε μουσική της Tatiana Lisovskya.

“Θα ήθελα να φτιάξω το πορταίτο ενός συναδέλφου, που βλέπει απίθανα όνειρα. (…) Πίσω από το κεφάλι (…) αποδίδω το άπειρο.” Πιστεύεται ότι αναφέρεται στον P. Gaugin και ότι άντλησε αυτή την ιδέα από το έργο του Thomas Carlyle ‘Heroes, Hero-worship and the Heroic in History’, ο οποίος παρουσιάζει τον Δάντη σα να έχει την απεραντοσύνη μέσα του. Ωστόσο, με τον φίλο του να μη βρίσκεται εκεί, ζήτησε από τον Βέλγο ζωγράφο Eugène Boch, που ζούσε κοντά, στην Fontvieille να ποζάρει.

Στον πίνακα ‘Ερωτικός σύντροφος’ απεικονίζεται ο υπολοχαγός Paul-Eugène Milliet – όπως γράφει ο Vincent στον έμπορο τέχνης αδερφό του Theo, που τον υποστήριζε οικονομικά: “Είχε όποια γυναίκα ήθελε στην Arles.” Επιπλέον, ο van Gogh θεωρούσε τους κήπους – “φωλιές για τους ερωτευμένους”.

Το φιλμ μας μεταφέρει στη συνάντηση μιας καλλιτεχνικής κοινότητας στο Παρίσι, όπου συζητούνται οι όροι συμμετοχής. “Όποιος πουλάει πίνακα ή γλυπτό θα δίνει το 20%. Αν πουλήσουν μόνο δύο ή τρεις από εμάς, θα πληρώνουν και για τους υπόλοιπους. Όσοι δεν έχουν ζήτηση, θα δουλεύουν ως μάγειρες ή κηπουροί μια μέρα την εβδομάδα.”

– “Με άλλα λόγια, θέλεις να εδραιώσεις μια ιεραρχία, με αυτούς που θα διατάζουν και εκείνους που θα υπακούν;”, διαμαρτύρεται ο Oscar Isaac ως P. Gaugin.

“Δεν τους αντέχω άλλο – το παίζουν καλλιτέχνες και φέρονται σαν γραφειοκράτες. Είναι όλοι τους μικροί τύραννοι. Δε θες να γίνουν οικογένειά σου. Ποιος χρειάζεται μια τέτοια οικογένεια; Σκοπεύω να μείνω όσο πιο μακριά τους γίνεται – θα πάω σε ένα απομακρυσμένο νησί, στο οποίο ούτε που ξέρουν τι είναι η ζωγραφική, οι σχολές για να δημιουργήσω καινούριο όραμα – μακριά από όλα τα συστήματα και τις θεωρίες, με αληθινή ελευθερία.”, λέει στον Willem Dafoe στον ρόλο του Vincent van Gogh, αφού αποχωρούν.

– “Την απεχθάνομαι την ομίχλη, βαρέθηκα αυτό το γκρι φως. Θα προτιμούσα να βρω ένα διαφορετικό για πίνακες, που δεν έχουμε δει ακόμα, φωτεινούς, ζωγραφισμένους στον ήλιο.”, μοιράζεται ο παραγνωρισμένος στα χρόνια του Ολλανδός ζωγράφος.

– “Νότια να πας.”, τον συμβουλεύει ο P. Gaugin.

Όταν έφτασε στην Arles τον Φεβρουάριο του 1888, τα ηλιοτρόπια ήταν μαραμένα. Νοίκιασε το Κίτρινο Σπίτι με τη συνδρομή του αδερφού του και διάβαζε τον Ριχάρδο τον Γ’ του Σαίξπηρ, επειδή τον ενδιέφερε το μυστήριο.

– “Γιατί ζωγραφίζεις λουλούδια; Είναι σίγουρα όμορφα, πιο ωραία απ’ ό,τι τα κάνεις.”, τον ρωτάει η γυναίκα, που βοηθά με τα οικιακά.

– “Μπορεί να έχεις δίκιο, μα τα πραγματικά λουλούδια θα μαραθούν, ενώ τα δικά μου θα αντισταθούν.”

Όταν τον επισκέπτεται ο P. Gaugin, μένουν μαζί και κοντράρονται λόγω των διαφορετικών τους προσεγγίσεων σε ό,τι αφορά τη δημιουργία.

– “Γιατί πρέπει πάντα να ζωγραφίζεις μπροστά στο τοπίο;”, τον επιπλήττει ο P. Gaugin.

– “Νιώθω χαμένος αν δεν βλέπω κάτι. Κάθε φορά που κοιτάζω, εντοπίζω ένα στοιχείο, που δεν έχω ξαναδεί. Δεν αντιγράφω.”

– “Γιατί δε ζωγραφίζεις αυτό που έχεις στο μυαλό σου; Όσα βλέπει ο νους σου;”

– “Επειδή η ουσία της φύσης είναι η ομορφιά. Όταν την κοιτάζω, αντιλαμβάνομαι πιο καθαρά τον δεσμό, που μας ενώνει όλους, μια ενέργεια που δονείται. Κάποιες φορές είναι τόσο έντονη, που χάνω τις αισθήσεις μου. Μετά από λίγο ξυπνάω και δεν ξέρω πού βρίσκομαι και τι κάνω.”

– “Vincent, πρέπει να ξεκινήσουμε μια επανάσταση, η γενιά μας, να αλλάξουμε εντελώς τη σχέση μεταξύ της ζωγραφικής και αυτού που ονομάζεις φύση, ανάμεσα στη ζωγραφική και την πραγματικότητα. Η ζωγραφισμένη πραγματικότητα είναι μια πραγματικότητα από μόνη της. Ο Georges Seurat έχει μπερδέψει τη ζωγραφική με την επιστήμη, έχει χαθεί στα οπτικά πειράματα. Δεν έχουμε κάτι άλλο να περιμένουμε από τον Pierre-Auguste Renoir, τον Edgar Degas, τον Claude Monet. Επαναλαμβάνονται, έδωσαν ό,τι είχαν να δώσουν.”

– “Δεν το εννοείς αυτό. Σου αρέσει ο Degas. Πρέπει να τους ευχαριστείς για τους πίνακες, που σε εντυπωσιάζουν. Ο Monet είναι αρκετά καλός.”

– “Ήρθε η σειρά μας. Έχουμε τεράστια ευθύνη.”

“Ο Vincent van Gogh (1853-1890) είναι ο πρώτος μοντερνιστής, που σπάει τελείως τους κανόνες και γίνεται ακόμη πιο ριζοσπαστικός. Έχοντας έρθει σε επαφή με την avant garde στο Παρίσι, μέσα σε διάστημα εβδομάδων από την άφιξή του στην Arles πέρασε τις ιμπρεσσιονιστικές ιδέες, με τις οποίες συναντήθηκε, στο επόμενο επίπεδο.”, σχολιάζει ο Jonathan Jones στον Guardian.

– “Πρέπει να σχεδιάζεις τους πίνακές σου ήρεμα, αργά. Προς τι η βιασύνη;”, επιμένει ο P. Gaugin στην ταινία.

– “Οι πίνακες πρέπει να γίνονται με μια καθαρή κίνηση του χεριού, γρήγορα.”

– “Σκέψου την επιφάνεια, στην οποία βάφεις και πώς θα καθίσει πάνω η μπογιά. Κάνεις αλλαγές με τόση ταχύτητα, που δεν μπορείς να δεις καν τι έχεις φτιάξει. Ίσως πρέπει να δουλεύεις περισσότερο σε εσωτερικούς χώρους.”

– “Οι ζωγράφοι που παρακολουθώ: o Frans Hals, ο Francisco Goya, ο Diego Velázquez, ο Paolo Veronese, ο Eugène Delacroix, όλοι όσοι μ’ αρέσουν, ζωγραφίζουν γρήγορα με μια καθαρή κίνηση του χεριού σε κάθε πινελιά. Έχεις ακουστά την έκφραση ‘stroke of genius’ (ιδιοφυής κίνηση); Αυτό σημαίνει.”

– “Ζωγραφίζεις υπερβολικά. Η επιφάνειά σου μοιάζει σα να είναι από πηλό, παραπέμπει περισσότερο σε γλυπτό, παρά σε πίνακα.”

– “Λες συνέχεια να κοιτάξω μέσα και καταλαβαίνω, αλήθεια. Δεν επινοώ την εικόνα, τη βρίσκω στη φύση, χρειάζεται απλώς να την απελευθερώσω. Όλη μου τη ζωή μόνος, σ’ ένα δωμάτιο την πέρασα. Έχω ανάγκη να βγαίνω έξω και να δουλεύω για να ξεχνάω τον εαυτό μου. Θέλω να είμαι εκτός ελέγχου, σε μια πυρετώδη κατάσταση. Υπάρχει λόγος, που θεωρείται δράση η ζωγραφική. Δε θέλω να ηρεμήσω. Όσο πιο πολύ ζωγραφίζω σε μια πυρετώδη κατάσταση, τόσο καλύτερα νιώθω.”

– “Δεν μπορώ να μείνω άλλο στην Arles, θα φύγω σύντομα. Τελευταία πούλησα μερικούς πίνακες και πρέπει να γυρίσω στο Παρίσι.”

Ο Vincent van Gogh αντιδρά φωνάζοντας και κλαίγοντας.

– “Τι έκανα; Τι έκανα λάθος;”, τον ρωτά.

– “Αυτή η απόφαση δεν έχει να κάνει μ’ εσένα. Δεν γίνεται να ζούμε δίπλα – δίπλα. Οι ιδιοσυγκρασίες μας δεν είναι συμβατές, οφείλεις να το παραδεχτείς. Και είναι ανάγκη να καταλάβεις ότι έχω ένα όνομα πια. Δεν μπορώ να μείνω άλλο στην επαρχία. Πρέπει να είμαι κοντά σε κόσμο, προς το παρόν. Εξάλλου, δε μου αρέσει εδώ. Γιατί γίνεσαι τόσο δραματικός;”

– “Σε παρακαλώ, μη φύγεις. Είναι πολύ ωραία όταν είσαι εδώ. Μη μου το κάνεις, σε ικετεύω.”

Ο Vincent van Gogh έκοψε τον Δεκέμβρη του 1888 το αριστερό του αυτί – στην αυτοπροσωπογραφία φαίνεται σα να είναι το δεξί γιατί ζωγράφιζε με καθρέφτη. Σε ένα θεραπευτή στην ταινία προσπαθεί να εξηγήσει: “Λένε ότι ουρλιάζω στους δρόμους, κλαίω, βάφω το πρόσωπό μου με μαύρη μπογιά για να τρομάζω τα παιδιά, αλλά δε θυμάμαι τίποτα, παρά μόνο το σκοτάδι και την ανησυχία. Με έστειλαν εδώ με τους πολύ τρελούς. Κάποιες φορές βλέπω οράματα. Μου προκαλούν σύγχυση, ενίοτε μου μιλούν – δεν τα καταλαβαίνω, όμως είναι τρομακτικό, δεν φέρονται πάντα καλά. Με τον Gaugin είχαμε κάποιους τσακωμούς, ίσως να τον πλήγωσα. Δεν ξέρω πώς, όμως πήρα ένα ξυράφι και έκοψα το ένα μου αυτί. Επιθυμούσα να του το δώσω με μια συγγνώμη. Ο Θεός κατανοεί γιατί. Και υπέθεσα ότι εκείνη θα γνώριζε πού βρίσκεται. Το τύλιξα σε ένα χαρτί, που έγραφε: ‘Remember me’ και το άφησα στο κορίτσι στο μπαρ. Φοβήθηκε με τόσο αίμα. Σκέφτηκε ότι ήθελα να τη σκοτώσω, συμπεραίνω. Θα με παρατούσε ο φίλος μου, δεν ήθελα να φύγει, ήταν ένας τρόπος να τον φέρω πίσω. Τρομάζω μερικές φορές. Νομίζω ότι χάνω τα λογικά μου. Μετά λέω στον εαυτό μου: ‘Θα δείξω αυτά που βλέπω στα αδέρφια μου, που δεν βλέπουν.’ Είναι προνόμιο, έχω την ικανότητα να τους δώσω ελπίδα και παρηγοριά. Θέλω να μοιραστώ το όραμά μου, το κοντινό στην πραγματικότητα του κόσμου. Μπορώ να τους κάνω να αισθανθούν πώς είναι να είσαι ζωντανός. Είμαι οι πίνακές μου. Αν δεν ζωγραφίζω, δεν μπορώ να ζήσω.”

Toν έστειλαν σε εθελοντικό άσυλο στο Saint-Rémy, όπου του επέτρεπαν να ζωγραφίζει.

Στο μεταξύ, μια κριτική του Albert Aurier εξύψωνε τη δουλειά του: “Κάτω απ’ τους αιθέρες, που συχνά θαμπώνουν σαν πολύπλευρα ζαφείρια ή τυρκουάζ, κάτω από την ασταμάτητη και φοβερή ροή κάθε επίδρασης του φωτός, που μπορεί να συλλάβει ο νους μέσα σε βαριές ατμόσφαιρες, που καίνε και φλέγονται, υπάρχει η ανησυχητική εικόνα της παράξενης φύσης, που είναι ταυτόχρονα πλήρως ρεαλιστική και σχεδόν υπερφυσική. Μια σχεδόν υπερβολική φύση, στην οποία τα πάντα – όντα και πράγματα, σκιές και φως, σχήματα και χρώματα – ορθώνονται με μαινόμενη θέληση, με την πιο έντονη και αλλόφρονα χροιά. Eίναι ύλη και η φύση ολόκληρη, ξέφρενα παραμορφωμένη. Η μορφή γίνεται εφιάλτης, το χρώμα > φλόγα, το φως > ανάφλεξη, η ζωή > πυρετός. Τέτοια εντύπωση αφήνει στα μάτια, που βλέπουν πρώτη φορά το παράξενο, σφοδρό και πυρετώδες έργο του. Πόσο μακριά είμαστε ή όχι από την πανέμορφη παράδοση της τέχνης; Πρώτη φορά ζωγράφος σαγηνεύει απευθείας τις αισθήσεις. Από το αόριστο άρωμα της ειλικρίνειάς του στη σάρκα και την ύλη της μπογιάς του. Αυτός ο δυναμικός και αληθινός καλλιτέχνης ορθώνεται πάνω απ’ τους άλλους.”

Ο Vincent van Gogh σε γράμμα του στον καλλιτέχνη Émile Bernard συγκρίνει το δέντρο στην αυλή του ψυχιατρικού ιδρύματος με έναν περήφανο άνδρα, που βρέθηκε χαμηλά. Σε ό,τι αφορά τα χρώματα, “η κόκκινη ώχρα συνδυαζόμενη με το πράσινο, που μετατρέπεται σε μελαγχολικό με το γκρι και με μαύρες γραμμές να ορίζουν το περίγραμμα αναδύουν κάπως το συναίσθημα του άγχους, από το οποίο συχνά υποφέρουν ορισμένοι από τους συνοδοιπόρους μου στη δυστυχία”.

– “Εσύ είσαι ο ζωγράφος;”, τον ρωτά τρόφιμος σε άλλο άσυλο, όπου μεταφέρθηκε μετά από μια ακόμη κρίση. – “Όλοι οι ζωγράφοι είναι τρελοί;”

– “Μόνο οι καλοί. Δεν ξέρω.”

– “Εγώ είμαι του στρατού, στρατιώτης στην πόλη Tonquin του Βιετνάμ.”

– “Όλοι οι στρατιώτες είναι τρελοί;”

– “Όχι – οι αξιωματικοί είναι τρελοί. Όταν με έκαναν λοχία, άρχισα να νιώθω διαφορετικά. Κι όταν έγινα υπασπιστής, είχα πια όλα τα κλειδιά για όλους τους φακέλους, όλων των αξιωματικών. Έχουν όλοι σκοτώσει, βασανίσει, ακρωτηριάσει, βιάσει.”

Σε μια συνομιλία με τον Mads Mikkelsen, που υποδύεται τον κληρικό, ο οποίος είναι υπεύθυνος για να κρίνει την πορεία του μεταφέρει:

– “Όταν νιώθω θυμωμένος, βγαίνω έξω, κοιτάζω ένα χορταράκι ή το κλαδί μιας συκιάς για να ηρεμήσω. Έχει αποτέλεσμα, νιώθω ότι ο Θεός είναι η φύση και η φύση > ομορφιά.”

– “Δε θέλω να σε πληγώσω, αλλά δε βλέπεις ότι αυτός ο πίνακας είναι – πώς να το πω; – δυσάρεστος, άσχημος;”

– “Κάποιες φορές αισθάνομαι τόσο απομακρυσμένος από τα πάντα και πιστεύω ότι ίσως, ίσως ο Θεός να με έκανε ζωγράφο για ανθρώπους, που δε γεννήθηκαν ακόμα. Λένε πως: ‘Η ζωή είναι σπορά – ο θερισμός δε γίνεται εδώ’. Ζωγραφίζω με τα προσόντα και τα ελαττώματά μου. Θεωρώ τον εαυτό μου εξόριστο, έναν προσκυνητή σε αυτή τη γη. O Ιησούς συμβούλευσε: ‘Απομάκρυνε την καρδιά σου από τα ορατά και στρέψου προς τα αόρατα.’ Ο πατέρας μου ήταν πάστορας, όλη μου τη ζωή κοντά στη θρησκεία είμαι. Και πριν συνειδητοποιήσω ότι θα ακολουθήσω τη ζωγραφική, παραλίγο να γίνω άνθρωπος του Θεού.”

Βρίσκοντας τα πάντα στο Παρίσι πολύπλοκα, ο αδερφός του κανονίζει να διαμένει πια σε πανδοχείο στην Auvers-sur-Oise, στα βορειοδυτικά προάστια της γαλλικής πρωτεύουσας.

– “Υποστήριζα ότι ένας καλλιτέχνης πρέπει να διδάσκει πώς να βλέπουμε τον κόσμο, όμως όχι πια. Τώρα σκέφτομαι μόνο τη σχέση μου με την αιωνιότητα, τον χρόνο που θα έρθει. Υπάρχει πολλή καταστροφή και αποτυχία στην πόρτα μιας επιτυχημένης ζωγραφιάς. Βρίσκω τη χαρά στη θλίψη και η θλίψη είναι πιο σημαντική από το γέλιο. Ένας άγγελος δεν απέχει πολύ από τους θλιμμένους και η αρρώστια μπορεί καμμιά φορά να μας θεραπεύσει. Κάποτε απεχθάνομαι την ιδέα να ξαναβρώ την υγεία μου. Με αποκαλούν τρελό, ωστόσο μια δόση τρέλας είναι η καλύτερη τέχνη.”, λέει στον γιατρό που τον προσέχει, ενώ τον φιλοτεχνεί.

Το φιλμ σε σενάριο των Jean-Claude Carrière, Louise Kugelberg και Julian Schnabel παρουσιάζει την εκδοχή ότι δεν αυτοκτόνησε, αλλά τον πυροβόλησαν στο στομάχι στις 27/07/1890 δύο παιδιά – το ένα ντυμένο Buffalo Bill, παρακαλώντας τον να μην το πει στους γονείς τους. Στις 29/07 έφυγε από τη ζωή. Ο Jonathan Jones, κριτικός τέχνης του theguadian.com χαρακτηρίζει την έκθεση στη National Gallery του Λονδίνου “μια καθηλωτική, γεμάτη ανατροπές βόλτα από την Arles στα αστέρια”. “Eίναι μοναδική, δεν πρέπει κανείς να τη χάσει. Toποθετημένα όλα μαζί, τα έργα του ασκούν μια καταπιεστική όσο και αναζωογονητική επίδραση – τα μάτια πονούν, όπως και η καρδιά.”, σημειώνει στον Οbserver η Rachel Cooke.

με πληροφορίες από: theguardian.com, vincentvangogh.org, nationalgallery.org.uk / στην κεντρική φωτογραφία: αυτοπροσωπογραφία με δεμένο αυτί και πίπα, 1889