Δικάζεται ο πόλεμος;

O Philippe Sands, καθηγητής Νομικής και Διευθυντής του Κέντρου Διεθνών Δικαστηρίων στο UCL, που έχει εκπροσωπήσει τα Νησιά του Σολομώντα, τη Γεωργία και τη Γκάμπια στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, σε βιβλίο του το 2016 με τίτλο ‘East West Street’ ανατρέχει στη σύλληψη των νομικών όρων ‘εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας’ και ‘γενοκτονία’ από τους Hersch Lauterpacht και Raphael Lemkin, καθηγητές Νομικής στην πόλη που είναι σήμερα γνωστή ως Lviv, στη δυτική Ουκρανία, που παλιότερα αποκαλούταν Lemberg, και αργότερα Lwów. Σχετίζεται, όπως επισημαίνει ο Sam Wolfson στον theguardian.com, με μια σύνθετη νομική διαμάχη, που άλλαξε τη ροή της δίκης της Νυρεμβέργης και το μέλλον του διεθνούς δικαίου.

Η Ρωσία είχε καταλάβει τη Λβιβ τον Σεπτέμβριο του 1914, με αποτέλεσμα δεκάδες χιλιάδες να μεταναστεύσουν προς τα δυτικά, ανάμεσά τους και ο παππούς του Philippe Sands, σε ηλικία δέκα χρονών. “Η ιστορία κάνει κύκλους.”, παρατηρεί ο ίδιος. Σε άρθρο του στους ft.com (28/02), θυμίζει ότι η Σοβιετική Ένωση είχε επιστρέψει εκεί τον Σεπτέμβριο του 1939 έως τον Ιούνιο του 1941 (για να αποκρούσει τη φασιστική εισβολή, σε μια περιοχή που στον μεσοπόλεμο αποτελούσε τη νοτιοανατολική Πολωνία), και το καλοκαίρι του 1944.

Διατυπώνει, ακόμη, το επιχείρημα ότι, εκτός από τη διερεύνηση του ενδεχομένου να διαπράττονται εγκλήματα πολέμου και κατά της ανθρωπότητας σε αυτό τον πόλεμο, θα έπρεπε να γίνει άμεσα έρευνα και για την πιθανότητα τέλεσης του εγκλήματος της επιθετικότητας (aggression). Έτυχε υποστήριξης από τον πρώην πρωθυπουργό της Βρετανίας Gordon Brown, που πρότεινε να συσταθεί ένα ειδικό δικαστήριο, ενώ συγκεντρώθηκαν και πολλές υπογραφές από μορφές της διεθνούς πολιτικής, του δικαίου, συγγραφείς και διανοούμενους.

ο Aron Trainin (1883, Λευκορωσία – 1957) / cambridge.org

Επιπλέον, μεταφέρει ότι ήταν ο νομικός της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, Aron Trainin που έκανε την μεγαλύτερη από την απαιτούμενη προεργασία ώστε τα ‘εγκλήματα εναντίον της ειρήνης’ να ενσωματωθούν στο διεθνές δίκαιο. Η Francine Hirsch, καθηγήτρια Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Wisconsin – Madison, σε βιβλίο της με τίτλο: ‘Η Σοβιετική Κρίση στη Νυρεμβέργη’ επιβεβαιώνει ότι ήταν κυρίως οι ιδέες του, που έπεισαν τους Αμερικανούς και τους Βρετανούς να ενσωματώσουν στο Καταστατικό της Νυρεμβέργης τα συγκεκριμένα εγκλήματα και το κατηγορητήριο εναντίον των Γερμανών που δικάζονταν.

Ο Philippe Sands υπογραμμίζει ότι ο πρόεδρος της Ρωσίας είχε έναν μεγαλύτερο αδερφό, που πέθανε στην πολιορκία του Λένινγκραντ σε ηλικία δύο ετών και ότι μοιάζει υποστηρικτικός της απόφασης του 1946. Πριν από τρία χρόνια, ο Vl. Putin επέκρινε το Ευρωκοινοβούλιο επειδή αμφισβητούσε τα τότε συμπεράσματα του δικαστηρίου, θεωρώντας ότι ήταν η μη τήρηση της Συμφωνίας του Μονάχου (1938) που επέφερε τόσο τρόμο, επιτρέποντας στα εδάφη της Τσεχίας να προσαρτηθούν στο Ράιχ, με τη μάταιη προσδοκία ότι κάτι τέτοιο θα κατεύναζε τον Χίτλερ.

Σε πρόσφατη συνέντευξή του στον Sam Wolfson και τον theguardian.com (31/03), ο Philippe Sands σε ερώτηση για το γιατί είναι σημαντικό να αρχίσει μια τέτοια διερεύνηση και να υπάρξει μια νομική απάντηση, όταν οι εχθροπραξίες είναι ακόμη σε εξέλιξη, αφού οι δίκες της Νυρεμβέργης έλαβαν χώρα μόλις έληξε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, απάντησε ότι διαφορετικές κοινότητες κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους. “Σε τέτοιες περιστάσεις, η ιατρική κοινότητα παρέχει υγειονομική υποστήριξη, ο καλλιτεχνικός κόσμος ηθική συμπαράσταση, οι συγγραφείς γράφουν αιτήματα σε καμπάνιες. Οπότε, τι μπορούν να κάνουν οι δικηγόροι; Δεν χρησιμεύουμε σχεδόν σε τίποτα, όμως έχουμε το νόμο. Αυτόν ξέρουμε. Εκείνο που μας διαφοροποιεί από το 1939, για παράδειγμα, είναι ότι υπάρχει ένα σύνολο κανόνων, ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών – ό,τι κοντινότερο σε διεθνές σύνταγμα – και τα δικαστήρια: το Ευρωπαϊκό για τα ανθρώπινα δικαιώματα, το Διεθνές της Χάγης και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC). Επομένως, η προσφυγή σε αυτά (litigation) αναφορικά με τις συρράξεις είναι μια επιλογή, που έχει ανέβει ψηλότερα στην ατζέντα. Ωστόσο, το μεγαλύτερο ερώτημα είναι το τι καταφέρνει.

ο Philippe Sands / Jack Hill, thetimes.co.uk

Αρχικά, θεωρώ ότι παρέχει ελπίδα στους ανθρώπους που βιώνουν τον τρόμο. Ξέρω από τα μηνύματα που λαμβάνω από το Κίεβο, τη Λβιβ ότι οι άνθρωποι αισθάνονται ότι δεν είναι μόνοι. Επιπλέον, αποτελεί ένα μέσο για να απονομιμοποιηθεί μια συμπεριφορά, ενώ με πρακτικούς, πολιτικούς όρους, η σημερινή, νόμιμη κυβέρνηση της Ουκρανίας θα είναι σε θέση να προχωρήσει τις διαδικασίες παραπέρα. Όταν οι δύο πλευρές φτάσουν στο σημείο να καταλήξουν σε συμφωνία, η Ουκρανία θα έχει μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισχύ (leverage). Δεν μπορεί κανείς να σταματήσει τον εισαγγελέα (prosecutor) του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, ούτε να πει στο Διεθνές της Χάγης να αφήσει στην άκρη τα εργαλεία του. Άρα, συνιστά έναν ακόμη παράγοντα στην όλη διαδικασία.

Μέχρι το 1939, υπήρχαν στο σχετικό διεθνές δίκαιο βασικά μόνο τα ‘εγκλήματα πολέμου’. Στη συνέχεια, το 1945 στο Λονδίνο όσοι προετοίμαζαν το Καταστατικό του Στρατιωτικού Δικαστηρίου της Νυρεμβέργης προσπαθούσαν να προσδιορίσουν για τι ακριβώς θα διώκονταν και θα καταδικάζονταν οι Ναζί. Στην ουσία, χρειαζόταν να εφεύρουν την ορολογία, αποκαλώντας τα ‘εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας’, ‘γενοκτονία’, ενώ όσα τότε θεωρούνταν ‘εγκλήματα κατά της ειρήνης’, αποδίδονται σήμερα ως ‘επιθετικότητα’ και σχετίζονται με την κήρυξη ενός πρόδηλα παράνομου πολέμου. (…)

2016

Στη θεωρία, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει δικαιοδοσία και για τα τέσσερα – όμως, όταν υιοθετήθηκε το καταστατικό του το 1998, ελήφθη η απόφαση να εξαιρεθεί από την αρμοδιότητά του το ‘έγκλημα της επιθετικότητας’ επειδή συγκεκριμένες μεγάλες δυνάμεις ανησυχούσαν: ‘Θα στραφεί εναντίον μας;’ Πέντε χρόνια αργότερα, με τον πόλεμο στο Ιράκ, αποφασίστηκε το ίδιο σχετικά με την αρμοδιότητά του επί του συγκεκριμένου, έως ότου να επεξηγηθεί σε τι ακριβώς συνίσταται – κάτι που κράτησε σχεδόν είκοσι χρόνια. Η κατάληξη ήταν η περιγραφή του το 2017 στην Καμπάλα της Ουγκάντας, με 43 χώρες να το αναγνωρίζουν. Ωστόσο, διευκρινίζεται ότι δεν καλύπτει όσους προέρχονται από χώρες, που δεν συμφωνούν με τις παραδοχές του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου.

‘Αυτός ο σκοπός, είναι όλης της ανθρωπότητας’, 2021

Οπότε, για να καταλαβαίνουν και όσοι δεν εξοικειωμένοι, ο Karim Khan, Βρετανός εισαγγελέας του παραπάνω δικαστηρίου μπορεί να ερευνήσει εγκλήματα πολέμου, εναντίον της ανθρωπότητας και γενοκτονίας στο έδαφος της Ουκρανίας, αλλά όχι εκείνο της επιθετικότητας, επειδή η Ρωσία δεν αναγνώρισε το συγκεκριμένο θέσπισμα – αν και είναι χώρα που υπόκειται στη δικαιοδοσία του.

Η δυσκολία με τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και του πολέμου είναι ότι θα πρέπει να καταδειχθεί μια άμεση σχέση ανάμεσα στην πράξη που θεωρείται έγκλημα και τον αυτουργό (perpetrator). Για παράδειγμα, σε κάποια φοβερά βίντεο φαίνονται άνθρωποι να πυροβολούνται. Ένας Ρώσος στρατιώτης σκοτώνει έναν πολίτη που βγήκε από το αυτοκίνητό του με τα χέρια ψηλά. Αυτό θα μπορούσε κατ’ αρχήν να θεωρηθεί έγκλημα πολέμου. Αλλά ποιος συμπεριλαμβάνεται στο κάδρο; Ο Ρώσος στρατιώτης – ναι. Ο διοικητής που εξηγεί τους κανόνες εμπλοκής, οι οποίοι το επέτρεψαν να συμβεί – πιθανόν. Όμως, φτάνει αυτό μέχρι τους στρατηγούς; Έως την πολιτική διοίκηση, και πιο πάνω στον Vl. Putin; Πρόκειται για πραγματικά σύνθετες ερωτήσεις.

Εστιάζοντας στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και πολέμου, είναι πιθανό να καταλήξουμε σε εφτά χρόνια με δίκες ανθρώπων, οι οποίοι βρίσκονται στα μεσαία κλιμάκια, ενώ το μεγάλο ζήτημα της διεξαγωγής ενός παράνομου πολέμου, δε θα δικαστεί ποτέ. Γι’ αυτό έγραψα ότι οι έρευνες μόνο για εγκλήματα πολέμου και κατά της ανθρωπότητας, θα μπορούσαν να αφήσουν εκτός τον κύριο υπεύθυνο.

Δεν περίμενα όσα ακολούθησαν τη δημοσίευση του άρθρου μου στους Financial Times, αλλά είμαι χαρούμενος επειδή, ειλικρινά, το έγκλημα της επιθετικότητας είναι δυνατό να στοιχειοθετηθεί. Έχουμε κάνει αξιοσημείωτη πρόοδο. Μιλάμε ανεπίσημα με μια ομάδα λίγων χωρών, σχετικά με την πιθανότητα να εγκαθιδρύσουμε ένα γραφείο στο ενδιάμεσο στάδιο (interim office), προκειμένου να το ψάξει, και με πιθανούς υποψήφιους για εισαγγελείς, οι οποίοι έχουν μεγάλη εμπειρία.

ανοιχτή συνεδρίαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης στις 06.03 / Bas Czerwinski, AFP, rferl.org

Το κατηγορητήριο γράφεται μόνο του, δεν υπάρχει ιδιαίτερη δυσκολία απόδειξης. Δεν είναι μόνο η απόφαση να κηρυχθεί ο πόλεμος, αλλά και εκείνη που αφορά τη συνέχισή του – ακόμη και τώρα που το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης ανέφερε σε μια δεσμευτική απόφαση ότι πρέπει να σταματήσει και να αποσυρθούν τα στρατεύματα. Κάθε πράξη, κάθε βόμβα σε θέατρο με 1.000 πολίτες μέσα είναι έγκλημα επιθετικότητας. Δε θέλω αυτοί οι άνθρωποι να μη συμπεριληφθούν.”

Αναφορικά με το εάν η συγκεκριμένη πρωτοβουλία συναντά εμπόδια, ο Philippe Sands εκτίμησε ότι οι δύο κυβερνήσεις που ίσως δημιουργήσουν το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η βρετανική και η γαλλική. “Δεν έχει να κάνει με αρχές, όσο με τον φόβο της δημιουργίας προηγούμενου και το τι μπορεί να συμβεί στις ίδιες. Χρειάζεται να περάσουμε χρόνο για να τις πείσουμε να σκεφτούν, εάν θα ήθελαν, στην πραγματικότητα, να μην αποτελεί μέρος της έρευνας ο πρόεδρος της Ρωσίας λόγω του δικού τους φόβου ότι ενδεχομένως να χρειαστεί να λογοδοτήσουν ενώπιον κάποιου δικαστηρίου στο μέλλον.

Αναρωτιέμαι πόσο σοφό ήταν από πλευράς σημαντικών πολιτικών να χαρακτηρίζουν συγκεκριμένους άλλους εγκληματίες πολέμου. Θεωρώ ότι κάποιος μπορεί να πει ότι η εισβολή της Ρωσίας είναι προφανώς παράνομη. Δεν υπάρχει κάποιος πιθανός τρόπος υπεράσπισής της στο νόμο. Θα έλεγα, ωστόσο, ότι ο Vl. Putin είναι εγκληματίας πολέμου; Όχι. Δεν είμαι σίγουρος ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ J. Biden διάλεξε τα λόγια του με ιδιαίτερη προσοχή. Εννοούσε ότι έχει παραβιάσει τις συνθήκες της Γενεύης για τα θύματα πολέμου; Δεν αισθάνομαι πολύ άνετα όταν αυτού του είδους οι ετικέτες συνοδεύουν συγκεκριμένους ανθρώπους.

Νομίζω ότι ο πρόεδρος της Ουκρανίας χρησιμοποίησε τον όρο γενοκτονία με πολιτική χροιά. Με βάση τα όσα έχω δει, δεν διαπράττεται γενοκτονία εις βάρος του ουκρανικού λαού με τη νομική έννοια. Δεν διακρίνω διάθεση να καταστραφεί μια ομάδα στο σύνολό της ή μέρος αυτής, με τη σημασία της σχετικής σύμβασης του 1948.

Όταν έφτασα για πρώτη φορά στη Λβιβ τον Οκτώβριο του 2010, οι άνθρωποι στη Σχολή Νομικής με μια μόνο εξαίρεση, έναν καθηγητή πολύ μεγάλης ηλικίας, δεν ήξεραν ότι εκείνοι που εισήγαγαν στη νομολογία την ορολογία των εγκλημάτων εναντίον της ανθρωπότητας και της γενοκτονίας είχαν σπουδάσει εκεί. Την επόμενη χρονιά, που την ξαναεπισκέφθηκα είχαν φωτογραφίες και επιγραφές των H. Lauterpacht και R. Lemkin στα σπίτια τους, προτομές τους στα χωριά και τη Σχολή Νομικής. Με κάνει να αισθάνομαι ζεστασιά. Βρίσκω ενδιαφέρον το πόσο σύνθετο είναι, αφού μιλάμε για Εβραίους από την Πολωνία και η πραγματικότητα είναι ότι την περίοδο 1941-1944 κάποιοι Ουκρανοί ήταν πολύ ενεργοί στο να υποστηρίζουν τους Γερμανούς. Έχω μιλήσει συχνά για αυτή την περίπλοκη ιστορία όταν είμαι στην Ουκρανία και οι πολίτες θέλουν να ασχοληθούν μαζί της. Με προβληματίζει πολύ που ο πρόεδρος της Ρωσίας πιάνεται από αυτό για να υποστηρίξει ότι η Ουκρανία είναι χώρα ναζιστών – δεν είναι. Όμως, σταδιακά, καθώς περνούν τα χρόνια, οι πληροφορίες αυτές για τους H. Lauterpacht (1897 – 1960) και R. Lemkin (1900 – 1959) έχουν γίνει αποδεκτές.

ο Hersch Lauterpacht, που υπηρέτησε σαν Βρετανός δικαστής στη Χάγη (αριστερά) και ο Rafael Lemkin (δεξιά)

Η κατάσταση στην Ουκρανία είναι ένα καμπανάκι. Είχαμε εφησυχάσει απίστευτα στη Δύση, με το να φανταζόμαστε ότι ο πόλεμος στην Ευρώπη είχε τελειώσει για πάντα. Ο κόσμος άλλαξε το 1945, ήταν μια επαναστατική στιγμή. Για πρώτη φορά, τα κράτη συμφώνησαν ότι δεν ήταν απολύτως κυρίαρχα, ότι δεν μπορούσαν να σκοτώνουν πολίτες ή να καταστρέφουν ομάδες. Η κληρονομιά του 1945 δέχθηκε πραγματική επίθεση από τη Βρετανία και τις ΗΠΑ. Το σύνθημα ‘Κάντε την Αμερική σπουδαία ξανά’ και το Brexit μας υπενθύμισαν τη μοναδικότητα, από πλευράς βαρύτητας, αυτού που επετεύχθη μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ποιος θα φανταζόταν πριν από ένα μήνα ότι η Lindsey Graham θα παρουσίαζε στην αμερικανική Γερουσία ένα ψήφισμα, που θα καλούσε σε καθολική υποστήριξη, προκειμένου να γίνει διερεύνηση από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και ότι θα περνούσε ομόφωνα; Πρόκειται για μια πολύ σημαντική, ριζική αλλαγή.

Δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή μια απόφαση, που θα λέει ότι το συγκεκριμένο δικαστήριο έχει δικαιοδοσία για Ρώσους υπήκοους και όχι για Αμερικανούς. Οπότε, δεν βρισκόμαστε σε ένα σημείο, όπως ήταν εκείνο του 1945 αλλά με λίγη τύχη, το πνεύμα εκείνης της εποχής θα ενδυναμωθεί, θα αποκτήσει καινούρια ζωή – και αυτό είναι καλό.”

Πηγές: συνέντευξη του Philippe Sands στον Sam Wolfson, theguardian.com και άρθρο του στους ft.com / κεντρική φωτογραφία: Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης στην Ολλανδία / Reuters, Piroschka van de Wouw