By The Old World Order
O Αυστριακός συγγραφέας Joseph Roth, θυμίζει ο δημοσιογράφος Tom McTague στο theatlantic.com, γεννήθηκε το 1894 στο Μπρόντυ, που ήταν τότε μέρος της Αυστρο-Ουγγαρίας και σήμερα της περιφέρειας Lviv της δυτικής Ουκρανίας. Πέθανε τον Μάιο του 1939 στο Παρίσι, όταν η ιδέα της ‘mitteleuropa’ (που αφορούσε αρχικά τη συνεργασία των χωρών της κεντρικής Ευρώπης) υποχωρούσε, έχοντας γράψει στον φίλο του συγγραφέα Stefan Zweig: “Οδεύουμε σε μεγάλη καταστροφή. Οι βάρβαροι πήραν την εξουσία.”
Θεωρείται χρονικογράφος της απώλειας της ‘παλιάς Ευρώπης’ και είναι περισσότερο γνωστός για το μυθιστόρημά του ‘Εμβατήριο Ραντέτσκυ’ (1932), όπου περιγράφεται η παρακμή της Aυστρο-Ουγγρικής Αυτοκρατορίας από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο έργο ‘Η προτομή του αυτοκράτορα’ μεταφέρει τον αναγνώστη στη χώρα της παιδικής του ηλικίας, σε ένα κλίμα κοσμοπολιτισμού και ανεκτικότητας, πριν την άνοδο του ευρωπαϊκού εθνικισμού και τη βαναυσότητα της σύρραξης. Βασικός χαρακτήρας είναι ο κόμης Morstin, απόγονος πολωνικής οικογένειας με καταγωγή από την Ιταλία, που αυτοπροσδιορίζεται πέρα από εθνικότητες. Ο Morstin, όπως ο Roth, μισούσε την ίδια την ιδέα του εθνικισμού, τον οποίο έβλεπε σα μια μικρή σκοτεινή καμπίνα σε αντίθεση με “το μεγάλο σπίτι με τις πολλές πόρτες και δωμάτια για πολλούς διαφορετικούς ανθρώπους”, που ήταν κατά τη γνώμη του η παλιά μοναρχία των Αψβούργων. Ο κόμης Morstin συμβιβάζεται με την απώλεια της πατρίδας του όπως την ήξερε, όμως, η ιστορία του Roth αφορά το τέλος ενός τρόπου ζωής, μιας εποχής, μιας παγκόσμιας τάξης. Αυτή συμβολίζεται από την προτομή του παλιού αυτοκράτορα της Αυστρίας Franz Joseph, που ο Morstin διατηρεί έξω από την έπαυλή του σε ένα χωριό κοντά στο Μπρόντυ.
O Joseph Roth περιμένει σε μια πλατφόρμα τρένου καθώς ταξιδεύει στη Γαλλία, 1926 (Leo Baeck Institute, New York, tabletmag.com)
Όσα γίνονται αυτές τις μέρες, από το Μπρόντυ μέχρι το Χάρκοβο, ισοδυναμούν για τον δημοσιογράφο με την κατάρρευση μιας εποχής, και ενδεχομένως, μαζί της μιας παγκόσμιας τάξης. Και, όπως τότε ο κόμης Morstin, χρειάζεται να αποτιμήσουμε αυτή την αλλαγή.
Ο ήρωας του Joseph Roth ζει για λίγο στην Ελβετία μετά την αποσύνθεση της αυτοκρατορίας των Αψβούργων, προσπαθώντας να ξεχάσει ότι ο παλιός κόσμος χάνεται. Μια νύχτα, ενώ κάθεται σε ένα αμερικανικό μπαρ στη Ζυρίχη, έρχεται αντιμέτωπος με την πραγματικότητα του νέου κόσμου. Βλέπει μια ομάδα Ρώσων να περιπαίζουν το στέμμα της μοναρχίας, που εκείνος τόσο σεβόταν. Ξαφνικά εξοργίζεται. “Ήταν σα να κατάλαβε, την ίδια στιγμή που ο ίδιος μεταμoρφώθηκε, ότι πολύ πριν από εκείνον, ο κόσμος είχε επίσης μετασχηματιστεί. Ήταν σα να έμαθε ότι η δική του αλλαγή ήταν απλά απόρροια μιας ευρύτερης.” Όταν αυτή του παρουσιάζεται, έρχεται σε δύσκολη θέση με την προηγούμενη αφέλειά του. “Βλέποντας αυτό που θεωρεί ‘μικροπρέπεια’, ως εκλεκτικός άνθρωπος αισθάνεται διπλή ντροπή: πρώτον, και μόνο για την ύπαρξή της και, δεύτερον, επειδή αντιλαμβάνεται ότι είχε εξαπατηθεί.”
σκίτσο του Joseph Roth από τον Emo Verkerk, 1998
Αντιμέτωπος με τη βαναυσότητα, είναι φυσικό να αντιδρά κανείς με οργή ή άρνηση, γράφει ο Tom McTague. Ο ήρωας του Joseph Roth επιστρέφει στο χωριό του έξω από το Μπρόντυ για να ζήσει ως εάν να μην είχε εκλείψει η αυτοκρατορία. Ανασύρει την προτομή του αυτοκράτορα, που είχε φυλάξει στο υπόγειο, επανατοποθετώντας τη στην είσοδο του σπιτιού. Άρχισε να φορά και την παλιά του στολή των Αυστριακών ιππέων. Για λίγο λειτουργεί, οι χωρικοί τον χαιρετούν, αλλά ξέρει ότι δε μπορεί να διαρκέσει. “Όπως ο καθένας που κάποτε έχει υπάρξει ισχυρός, τώρα έμοιαζε περισσότερο κι από αδύναμος: στα μάτια των αξιωματούχων φαινόταν γελοίος.” Οι χωρικοί που τον χαιρετούσαν, έλεγαν γεια σε ένα παρελθόν που είχε χαθεί. Τελικά, καταλαβαίνει ότι είναι καιρός να θάψει τον παλιό κόσμο. Έτσι, καλεί τους συγχωριανούς του και μαζί θάβουν την προτομή του αυτοκράτορα σα να ήταν ο Franz Joseph ο ίδιος.
“Μια τοξική νοσταλγία για την αυτοκρατορία” θεωρεί η Naomi Klein σε άρθρο της στο theintercept.com ότι ενδεχομένως οδηγεί τις κινήσεις του προέδρου της Ρωσίας Vladimir Putin, μαζί με μια επιθυμία να ξεπεραστεί η ντροπή της τιμωρητικής οικονομικής θεραπείας του σοκ, που επιβλήθηκε στη Ρωσία στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η δημοσιογράφος και ακαδημαϊκός – γνωστή, μεταξύ άλλων, για τα βιβλία της σχετικά με το Δόγμα του Σοκ στην οικονομία, εναντίον του κορπορατισμού με εμπορικό σήμα (No logo), την παγκοσμιοποίηση στο Φράχτες και Παράθυρα (Fences and Windows) και την πρόταση για ένα Πράσινο Κοινωνικό Συμβόλαιο (Green New Deal) – εξηγεί πως η νοοτροπία πίσω από πολλές δημοκρατικές, γεωπολιτικές κρίσεις, συμπεριλαμβανομένης και της κλιματικής, έχει να κάνει με μια βίαιη προσκόλληση σε ένα τοξικό παρελθόν και με μια άρνηση συνδιαμόρφωσης ενός περισσότερο αλληλένδετου και συνδεδεμένου μέλλοντος, μέσα στα όρια όσων μπορούν να αντέξουν οι άνθρωποι και ο πλανήτης. Πρόκειται, σύμφωνα με την ίδια, για έκφραση αυτού που η συγγραφέας bell hooks προς το τέλος συχνά περιέγραφε “ως ιμπεριαλιστική ρατσιστική καπιταλιστική πατριαρχία”, αφού μερικές φορές χρειάζονται όλα τα μεγάλα όπλα για να περιγραφεί ο κόσμος μας με ακρίβεια.
ομιλία της Naomi Klein στο Occupy Wall Street το 2011
Δεν πρόκειται μόνο για μια δεξιόστροφη κρίση. Πολλοί φιλελεύθεροι είναι βαθιά νοσταλγικές φιγούρες επίσης, ευθυγραμμιζόμενοι ανοιχτά με εκμεταλλευτικά επιχειρηματικά συμφέροντα – από μεγάλες φαρμακευτικές μέχρι τράπεζες, που έχουν πλήξει τo βιοτικό επίπεδο. Ένα από τα πράγματα που ρισκάρουμε να χάσουμε στην ομίχλη αυτής της στιγμής ‘γυμνής ιστορίας’, που μοιάζει να επιχειρεί να επαναχαράξει τον μεταψυχροπολεμικό χάρτη στην ανατολική Ευρώπη, είναι το κουράγιο μας, γιατί τίποτα δεν αλλάζει την ατζέντα περισσότερο από την ακραία βία, καταλήγει η ίδια.
Ο Αμερικανός θεωρητικός των διεθνών σχέσεων John Mearsheimer, που έχει γράψει το βιβλίο ‘Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων’ (2001) και θεωρείται εκπρόσωπος της ρεαλιστικής σχολής, είχε εκφράσει την άποψη μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, ότι “η Αμερική και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί της φέρουν το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την κρίση”. Σε πρόσφατη συνέντευξή του στο thenewyorker.com (01/03) και τον Isaac Chotiner επικρίνει την προσπάθεια της Δύσης να μετατρέψει την Ουκρανία σε δυτικό προπύργιο (bulwark) στα σύνορα της Ρωσίας. Αντίθετα με τις παραπάνω αναλύσεις, αναπτύσσει το επιχείρημα ότι ο Vladimir Putin δεν προσπαθεί να κατακτήσει και να ενσωματώσει την Ουκρανία, ούτε να ξαναδημιουργήσει τη Σοβιετική Ένωση ή μια μεγάλη Ρωσία.
“Μια τριπλή στρατηγική βρίσκεται σε εξέλιξη: ένταξη στην ΕΕ, το Νato και μετατροπή της Ουκρανίας σε μια φιλοαμερικανική φιλελεύθερη δημοκρατία. Δεν πρόκειται για ιμπεριαλισμό αλλά για την πολιτική των μεγάλων δυνάμεων. Όταν είσαι μια χώρα, όπως η Ουκρανία και η γειτονική σου χώρα είναι μια μεγάλη δύναμη, όπως η Ρωσία, χρειάζεται να δίνεις σημασία στο τι σκέφτονται οι Ρώσοι επειδή εάν πάρεις ένα ραβδί και τους χτυπήσεις στο μάτι, θα επιτεθούν. Σε περίπτωση που η Ουκρανία μετατραπεί σε φιλοαμερικανική φιλελεύθερη δημοκρατία, κράτος-μέλος του Nato και της ΕΕ, οι Ρώσοι θα το θεωρήσουν κατηγορηματικά απαράδεκτο. Χωρίς ένταξη στη Βορειοατλαντική Συμμαχία και την ΕΕ αλλά μόνο ως φιλελεύθερη δημοκρατία, φιλικά διακείμενη στις ΗΠΑ και τη Δύση γενικότερα, πιθανόν θα το αποδέχονταν. (…)
Όταν ο κόμπος φτάνει στο χτένι, οι στρατηγικοί προβληματισμοί υπερτερούν της ηθικής. Σε έναν ιδεατό κόσμο, θα ήταν υπέροχο εάν οι Ουκρανοί απερίσπαστοι διάλεγαν το πολιτικό σύστημα, που προτιμούν και την εξωτερική πολιτική, που τους ταιριάζει. Ωστόσο, στον πραγματικό κόσμο, αυτό δεν είναι εφικτό. Οι Ουκρανοί έχουν συμφέρον να δίνουν σημαντική προσοχή στο τι περιμένουν οι Ρώσοι από εκείνους – διατρέχουν σοβαρό κίνδυνο εάν τους αποξενώσουν σε καθοριστικά σημεία. Εφόσον η Ρωσία θεωρεί ότι η Ουκρανία αποτελεί υπαρξιακό κίνδυνο για την ίδια, όταν ευθυγραμμίζεται με τις ΗΠΑ και συμμάχους της δυτικής Ευρώπης, μια τέτοια προοπτική θα επέφερε μεγάλη ζημιά στην Ουκρανία. Φυσικά, αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα.
John Mearsheimer / Albert Pick Hall για τις Διεθνείς Σχέσεις στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο > περισσότερα στο προσωπικό του site: mearsheimer.com
Εάν δεν είχε ληφθεί η απόφαση να μετακινηθεί ανατολικά το Nato για να συμπεριλάβει την Ουκρανία, η Κριμαία και η περιοχή του Donbass δεν θα είχαν αυτονομηθεί, ούτε θα είχε ξεσπάσει πόλεμος. Διακρίνω σημαντική πιθανότητα οι Ουκρανοί να βρουν κάποιας μορφής ειρηνική συνύπαρξη με τους Ρώσους, λόγω του ότι οι τελευταίοι ανακαλύπτουν ότι η κατάληψη της Ουκρανίας και η προσπάθεια επιρροής στην πολιτική της συνεπάγεται μεγάλους μπελάδες. Θεωρώ ότι οι Ρώσοι είναι πολύ έξυπνοι για να εμπλακούν σε κατοχή της γειτονικής τους χώρας.
Kατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ανατρέψαμε δημοκρατικά εκλεγμένους ηγέτες στο δυτικό ημισφαίριο γιατί δεν μας άρεσε η πολιτική τους. Με αυτό τον τρόπο συμπεριφέρονται οι μεγάλες δυνάμεις. Όταν προσπαθείς να δημιουργήσεις έναν κόσμο με αυτό τον τρόπο, καταλήγεις με τις καταστροφικές πολιτικές, που οι ΗΠΑ ακολούθησαν μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, όταν δεν υπήρχε αντίπαλος πόλος. Πηγαίναμε σε χώρες σε όλο τον κόσμο προσπαθώντας να δημιουργήσουμε φιλελεύθερες δημοκρατίες. Το επίκεντρο ήταν η ευρύτερη Μέση Ανατολή και ξέρετε πόσο καλά λειτούργησε. Καθόλου καλά. Νομίζω αυτό ήταν το Δόγμα Bush όσο ο κόσμος ήταν μονοπολικός. Θεωρούσε ότι, εάν μπορούσαμε να δημιουργήσουμε μια φιλελεύθερη δημοκρατία στο Ιράκ, θα λειτουργούσε ως ντόμινο στην περιοχή και θα ακολουθούσαν χώρες όπως η Συρία, το Ιράν και τελικά η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος. Το Δόγμα Bush δεν είχε σχεδιαστεί απλά για να μετατρέψει το Ιράκ σε δημοκρατία. Είχαμε μια ευρύτερη στρατηγική κατά νου. Μπορεί να μη συνέβαινε αμέσως, ωστόσο διατηρούσαμε την πεποίθηση ότι θα προέκυπτε.
Tito Lessi – ο Γαλιλαίος με τον μαθητή του Vincenzo Viviani (1892-3)
Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο πώς συμπεριφέρονταν οι ΗΠΑ όταν αποτελούσαν τον μοναδικό πόλο στο διεθνές σύστημα και διαχρονικά. Με την Ουκρανία είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι, μέχρι το 2014, δεν βλέπαμε την επέκταση του Nato και της ΕΕ σαν μια πολιτική, που απέβλεπε στο να ‘τιθασεύσει’ (contain) τη Ρωσία. Η ένταξη στο Nato και την ΕΕ, όπως και το μοντέλο της φιλελεύθερης δημοκρατίας για χώρες σαν την Ουκρανία, τη Γεωργία και άλλες είχε να κάνει με τη δημιουργία μιας γιγάντιας ζώνης ειρήνης, που θα επεκτεινόταν σε όλη την Ευρώπη και θα συμπεριλάμβανε την ανατολική και τη δυτική. Κανείς δεν πίστευε σοβαρά ότι η Ρωσία αποτελούσε απειλή πριν τις 22 Φεβρουαρίου του 2014.
Εκείνο που συνέβη είναι ότι μια μεγάλη κρίση ξέσπασε και έπρεπε να αποδώσουμε την ευθύνη – φυσικά, ποτέ δε θα κατηγορούσαμε τον εαυτό μας, αλλά τους Ρώσους. Οπότε, εφηύραμε το αφήγημα ότι η Ρωσία ήταν αποφασισμένη να ασκεί βία στην ανατολική Ευρώπη, ή ότι ο πρόεδρός της ήθελε να δημιουργήσει μια μεγάλη Ρωσία ή να επανασυστήσει τη Σοβιετική Ένωση. Είναι μια ιστορία που επινοήσαμε, ώστε να ρίξουμε το φταίξιμο σ’ εκείνον. Το επιχείρημά μου είναι ότι η Δύση, και ειδικά οι ΗΠΑ, είναι κυρίως υπεύθυνες γι’ αυτή την καταστροφή. Ωστόσο, κανένας από τους Αμερικανούς, που χαράσσουν τις κατευθυντήριες γραμμές και σχεδόν πουθενά εντός του κατεστημένου της εξωτερικής πολιτικής, δεν θα θέλει να το παραδεχτεί. Είναι δύσκολο να πει κανείς, παρατηρώντας τους χάρτες της σύγκρουσης που βρίσκεται σε εξέλιξη, ακριβώς σε τι αποσκοπεί ο Vladimir Putin. Μοιάζει σχετικά ξεκάθαρο σ’ εμένα ότι θα πάρει την περιοχή του Donbass, είτε με τη μορφή δύο ανεξάρτητων κρατών ή ενός μεγάλου, αλλά πέρα από αυτό δεν προκύπτει σαφώς το τι θα κάνει. Εννοώ ότι είναι πρόδηλο ότι δεν ακουμπάει τη δυτική Ουκρανία.”
– Οι βόμβες του, όμως, την πλήττουν – σημειώνει ο δημοσιογράφος.
“Ωστόσο, δεν είναι αυτό το βασικό ζήτημα, αλλά το τι έδαφος κατακτάς και διατηρείς. Ξέρω τι θα συμβεί; Όχι, κανένας μας. Δε νομίζω ότι o πρόεδρος της Ρωσίας έχει σχέδια για το Κίεβο. Θεωρώ ότι ενδιαφέρεται να καταλάβει τουλάχιστον την περιοχή του Donbass – ενδεχομένως και λίγο περισσότερο έδαφος – και την ανατολική Ουκρανία. Ακόμη, επιθυμεί να εγκαταστήσει στο Κίεβο μια φιλορωσική κυβέρνηση, που θα εναρμονίζεται με τα συμφέροντα της Μόσχας. Επιχειρεί να εισβάλει στο Κίεβο προκειμένου να ανατρέψει την παρούσα κυβέρνηση, όχι για να καταλάβει μόνιμα την πρωτεύουσα της Ουκρανίας. Δεν ξέρω κανέναν, που να περιγράφει όλο αυτό το πρόβλημα με όρους ιμπεριαλισμού – αφορά την πολιτική των μεγάλων δυνάμεων. Ίσως τελικά οι Ρώσοι να εμφανιστούν πρόθυμοι να συνυπάρξουν με μια ουδέτερη Ουκρανία, όχι φιλοαμερικανική, χωρίς να είναι απαραίτητο να ασκούν ουσιαστικό έλεγχο στην κυβέρνηση του Κιέβου.
Όλα τα κράτη είναι ‘κατασκευασμένα’ (made up). Ο οποιοσδήποτε που μελετά τον εθνικισμό μπορεί να το επιβεβαιώσει. Εφευρίσκουμε τις έννοιες της εθνικής ταυτότητας. Είναι γεμάτες από κάθε είδους μύθο. Άρα, ο πρόεδρος της Ρωσίας έχει δίκιο όταν το λέει αυτό για την Ουκρανία, το ίδιο ισχύει όμως και για τις ΗΠΑ ή τη Γερμανία. Το πολύ πιο σημαντικό σημείο είναι ότι καταλαβαίνει ότι δεν γίνεται να κατακτήσει την Ουκρανία και να την προσαρτήσει σε μια μεγάλη Ρωσία ή σε μια μετενσάρκωση της Σοβιετικής Ένωσης. Δεν μπορεί να το κάνει αυτό. Εκείνο που προσπαθεί στην Ουκρανία είναι εντελώς διαφορετικό. Προφανώς αποκόπτει κάποιο μέρος του εδάφους της, επιπλέον της προσάρτησης της Κριμαίας το 2014. (…) Δεν αποσκοπεί στο να κατακτήσει όλη την Ουκρανία – κάτι τέτοιο, θα ήταν λάθος κολοσσιαίων διαστάσεων. Ακόμη, δεν έχει δώσει ποτέ δείγματα ότι ενδέχεται να στραφεί εναντίον των κρατών της Βαλτικής. (…) Το να πας να κατακτήσεις χώρες όπως η Ουκρανία και της Βαλτικής για να επαναφέρεις στη ζωή τη Σοβιετική Ένωση ή τη Ρωσική Αυτοκρατορία στην ανατολική Ευρώπη, θα απαιτούσε ένα τεράστιο στρατό και οικονομικά θεμέλια, που η σύγχρονη Ρωσία δεν βρίσκεται κοντά στο να έχει. Δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε ότι η Ρωσία θα αποκτήσει ιδιότητα περιφερειακής ηγεμονίας στην Ευρώπη – δεν συνιστά πραγματική απειλή για τις ΗΠΑ. Το διεθνές σύστημα αντιμετωπίζει μια σοβαρή απειλή κι εμείς έναν ισότιμο ανταγωνιστή (peer competitor), την Κίνα. Η πολιτική μας στην ανατολική Ευρώπη υπονομεύει την ικανότητα να τη διαχειριστούμε.
ft.com montage / ShakkoCC – Gideon Rachman (12/2018) > Η αναφορά στην ‘παγίδα του Θουκυδίδη’ είχε γίνει από τον καθηγητή Graham Allison σε άρθρο στους Financial Times το 2012 για να εξηγήσει τον ανταγωνισμό ανάμεσα σε καθιερωμένες και ανερχόμενες δυνάμεις, με βάση την περιγραφή του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 πΧ), που προκλήθηκε σύμφωνα με την ανάλυσή του, από την άνθηση της Αθήνας και τον φόβδο που αυτή προκαλούσε στη Σπάρτη. Ανέλυσε την ιδέα στο βιβλίο του ‘Προορισμένες για πόλεμο, Μπορούν η Αμερική και η Κίνα να αποφύγουν την παγίδα του Θουκυδίδη;’ (Destined for war, Can America and China escape Thucydides’s Trap?, 2017)
Προτείνω να απεμπλακούμε από την Ευρώπη για να ασχοληθούμε με την Κίνα, ρίχνοντας πάνω της συνεκτική ακτινοβολία όπως το laser, ενώ μακροπρόθεσμα θα χτίζουμε φιλικές σχέσεις με τους Ρώσους. Οι τελευταίοι θα έπρεπε να είναι μέρος ενός συνασπισμού, που θα λειτουργεί ως αντίβαρο στην Κίνα. Ζώντας σε ένα κόσμο με τρεις μεγάλες δυνάμεις (Κίνα, Ρωσία, ΗΠΑ) – με την Κίνα να είναι ισότιμος ανταγωνιστής – εάν είσαι η Αμερική, πρέπει να έχεις τη Ρωσία με το μέρος σου. Εμείς το μόνο που καταφέραμε με τις ανόητες κινήσεις μας στην ανατολική Ευρώπη είναι να οδηγήσουμε τους Ρώσους στην αγκαλιά των Κινέζων. Αυτό συνιστά παραβίαση της αρχής ισορροπίας των δυνάμεων στην πολιτική.”
Πηγές: Tom McTague στο theatlantic.com, Charlie Connelly – theneweuropean.co.uk, Naomi Klein στο theintercept.com, απόσπασμα συνέντευξης του John Mearsheimer στον Isaac Chotiner, newyorker.com / κεντρική φωτογραφία: γελοιογραφία στο thecanary.co (@cartoonralph) με τον τροχό του ‘Τι στο καλό θα γίνει τώρα;’ > 3ος Παγκόσμιος Πόλεμος / Κλιματικός Αρμαγεδδώνας / Ανάληψη του ελέγχου από ρομπότ / Πανδημία / Τι καιρός να είναι κανείς ζωντανός! λέει ο πόλεμος, έχοντας την αρρώστια, την πείνα και τον θάνατο δίπλα του
Περισσότερες πληροφορίες για τη Naomi Klein στο site της: https://naomiklein.org/
Έργα του Joseph Roth στα ελληνικά:
https://biblionet.gr/%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%89%CF%80%CE%BF/?personid=16124
– Δείτε ακόμη:
> Το Δόγμα Τρούμαν, ο Λένιν και το κουφάρι της Ευρώπης
> Η αναζήτηση της ειρήνης στην Ευρώπη κρατά 200 χρόνια
> Για την καχυποψία της Ρωσίας απέναντι στο Nato
> Όταν σηκώνεις την αρκούδα για χορό
