Ιουλία Μπίμπα: αποκεφαλίστηκε στη Βιέννη γιατί δεν υπήρχε δήμιος στην Αθήνα (26/02/43)

Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης συνεχίζοντας τους περιπάτους δημόσιας ιστορίας ξενάγησε σε σημεία, όπου είχαν γίνει σαμποτάζ και διαδηλώσεις στην κατοχική Αθήνα πολίτες όλων των ηλικιών την Κυριακή (27/10).

Ορισμένοι ενοχοποιούν την αντίσταση για τα αντίποινα και τη βία, ωστόσο όπως επισημάνθηκε, από την πρώτη μέρα της εισβολής άρχισε η επίθεση στην κοινωνία. Στόχος της αντίστασης στις πόλεις δεν ήταν η ένοπλη νίκη επί του κατακτητή, που είχε σημαντικές δυνάμεις – η στρατιωτική του καταστροφή ήταν υπόθεση των μεγάλων συμμαχικών στρατών. Η έμφαση δινόταν στον περιορισμό όσο το δυνατόν των αρνητικών συνεπειών της πείνας, της μαύρης αγοράς και της δράσης των εγχώριων συνεργατών, ενώ γίνονταν εκκαθαρίσεις πολιτικών αντιπάλων, εβραίων και ρομά. Χτίζονταν δίκτυα αντικατασκοπείας, παράνομος τύπος και ασύρματοι μετέδιδαν πληροφορίες στο εξωτερικό, άνθρωποι φυγαδεύονταν στη Μέση Ανατολή, συνθήματα γράφονταν κρυφά στους τοίχους. Nέες πολιτικές δυνάμεις έφεραν αιτήματα για κοινωνική αλλαγή πέρα από την απελευθέρωση: γυναίκες, νεολαία, μικρασιάτες πρόσφυγες που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο και σε γκετοποιημένη κατάσταση.

Καθώς ήταν η πρώτη φορά, που η Αθήνα βρέθηκε υπό κατοχή – οι Γερμανοί είχαν για παράδειγμα καταλάβει το Βέλγιο και κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου – διαπιστώθηκε ψυχολογική κατάρρευση. Στο βιβλίο τους ‘Η ψυχοπαθολογία της πείνας, του φόβου και του άγχους – Νευρώσεις και ψυχονευρώσεις’ (Αθήνα, 1947) οι νευρολόγοι – ψυχίατροι Φ. Σκούρας, Α. Χατζηδήμος, Α. Καλούτσης, Γ. Παπαδημητρίου διερεύνησαν την επίδραση, που είχε η τρομοκρατία του κατακτητή μέσω των φυλακίσεων, των βασανισμών, των μαζικών εκτελέσεων: “Έτσι πρέπει να νοηθεί ο ψυχολογικός ρόλος της αντίστασης. Η προσωπικότητα διέγραφε ένα μέλλον, ξεφεύγοντας από τον δεσποτισμό του αγνώστου και την περίσφιξη του άγχους. Αν στην οπισθοδρόμηση βλέπουμε μια πορεία απώλειας του ‘ανθρώπινου’, στην αντίσταση πιστοποιούμε μια αντίθετη κίνηση, ένα προοδευτικό ‘εξανθρωπισμό’. Με την ψυχολογία της αντίστασης ξεπερνιόταν η ψυχολογική τυραννία του άγχους και η ανήκουστη οπισθοδρόμηση της προσωπικότητας από την αδυσώπητη δράση της τρομοκρατίας και της πείνας. Ήταν μια πηγή ανακούφισης, ελπίδας και ανασύνταξης, που επέτρεπε στην ανθιστάμενη προσωπικότητα να αντεπεξέρχεται στη διαλυτική δράση του άγχους […] Η δυσάρεστη, αγχώδης συναισθηματική τάση ελαττωνότανε όσο μεταμορφωνότανε σε συνειδητοποιημένη δράση.”

Ιταλοί ιππείς επιτίθενται στον κόσμο στο κάτω μέρος της πλατείας Συντάγματος, 1943

Οι στάσεις του περιπάτου:

– 24 Μαρτίου 1942 > Η πρώτη μεγάλη διαδήλωση, την παραμονή της εθνικής επετείου – οι συμμετέχοντες μιλούσαν για μια καινούρια 25η. Επίσημα η Αθήνα ήταν υπό ιταλική διοίκηση. Φοιτητές, μαθητές μαζεύτηκαν στο Πεδίο του Άρεως σε συνέχεια κοινού συντονιστικού των αντιστασιακών οργανώσεων ΕΑΜ και ΕΔΕΣ – άρχισαν να φεύγουν όταν έφτασαν εκεί Ιταλοί καραμπινιέροι. Οι συγκεντρώσεις γίνονταν πάντα στην πλατεία Εξαρχείων. Ο Κώστας Λιναρδάτος κοντά στο παλιό νοσοκομείο, όπου βρίσκεται η προτομή του Γρηγόριου Ξενόπουλου εξήγησε στους συμμετέχοντες, που έλεγαν πατριωτικά τραγούδια ότι θα ανέβαιναν ανάποδα τη Σόλωνος και θα πήγαιναν να στεφανώσουν τις προτομές των Φιλικών στην πλατεία Κολωνακίου / Φιλικής Εταιρείας. Ανάμεσα στους διαδηλωτές της Ένωσης Αγωνιζομένων Νέων ήταν ο Ιάννης Ξενάκης.

Παράλληλα, ξεκινούσε άλλη μία πορεία από τον Ευαγγελισμό με ιδιαίτερο συμβολικό βάρος, αφού πήραν μέρος ανάπηροι του αλβανικού μετώπου. Στη Ρηγίλλης τους ζητήθηκε να διαλυθούν. Στο βιβλίο του ‘Ανάπηροι, οι πρωτοπόροι της λεφτεριάς’ – έκδοση της εφημερίδας ‘Η Φωνή του Αναπήρου’ (Αθήνα, 1946) ο Φρίξος Β. Θεοφανίδης μεταφέρει: “Η μάχη άρχισε, ντροπιασμένα όπλα, ο αγώνας άνισος αλλά δίκαιος.” Μία ακόμη πορεία αναπήρων είχε ως αφετηρία τα γραφεία του συλλόγου στη Μπενάκη. Κατάφεραν να ανέβουν την Ακαδημίας και να φτάσουν στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη. Επέμβαση της ιταλικής χωροφυλακής τους διέλυσε και ανασυντάχτηκαν στην πλατεία Δεξαμενής. Στη συνέχεια, στεφάνωσαν το άγαλμα του Ρήγα Φεραίου στα Προπύλαια – απ’ όπου ξεκίνησε ο περίπατος – και εκείνα των ηρώων της Επανάστασης του 1821 στο Πεδίο του Άρεως. Στις 30/11/1943 έγινε μπλόκο στα νοσοκομεία της πρωτεύουσας, που περιέθαλπαν ανάπηρους, τους έπιασαν και τους μετέφεραν σε στρατόπεδα.

– 12 Απριλίου 1942 > Η πρώτη μεγάλη απεργία – αν και υποχωρούσε η κορύφωση του λιμού (Οκτώβριος 1941 – Μάρτιος 1942) έκανε αιμόπτυση και λιποθύμησε από την πείνα υπάλληλος στα κεντρικά της εταιρείας Ταχυδρομείων, Τηλεγραφημάτων και Τηλεφωνίας (ΤΤΤ) στην πλατεία Κοτζιά / Εθνικής Αντίστασης. Στο άλλο της κτίριο, απέναντι από την παλιά Βουλή στην πλατεία Κολοκοτρώνη οργανώθηκαν κινητοποιήσεις των εργαζομένων – κάτι που αιφνιδίασε την κατοχική κυβέρνηση Γ. Τσολάκογλου, αφού οι δημόσιοι υπάλληλοι θεωρούνταν πειθήνιοι. Κεντρικό ρόλο στο Συντονιστικό των τελευταίων, που δεν ήταν επίσημα ενταγμένο στο ΕΑΜ διαδραμάτιζε ο πατέρας του Ηλία Νικολακόπουλου. Απειλήθηκαν με απόλυση και στρατοδικείο, ωστόσο η κινητοποίηση επεκτάθηκε τόσο σε διάρκεια όσο και σε άλλες πόλεις, με αιτήματα τρόφιμα, ρούχα, παπούτσια – η απαλλοτρίωση σε ρεζέρβες χρησίμευε για να φτιάχνονται λαστιχένια υποδήματα. Συμμετείχαν σε αυτά, μεταξύ άλλων, και τραπεζοϋπάλληλοι – με τους μισθοσυντήρητους και τμήματα της μεσαίας τάξης να βιώνουν την απόλυτη φτωχοποίηση. Οι εργαζόμενοι στην τηλεφωνία γιόρτασαν την Πρωτομαγιά στα Εξάρχεια. Στις 3 Μάη ζητήθηκε λίστα με στοιχεία των συμμετεχόντων και 15 εκτελέστηκαν στο Σκοπευτήριο Καισαριανής. Μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματά τους είχε τοποθετηθεί στην είσοδο του κτιρίου, όμως το 1997-8 με την πώληση του ΟΤΕ στην Deutsche Telekom, αφαιρέθηκε, την παράτησαν στα υπόγεια και δεν επανατοποθετήθηκε. Το κτίριο στην πλατεία Κολοκοτρώνη έχει πουληθεί για να γίνει ξενοδοχείο.

– 22 Ιουλίου 1943 > Η μεγαλύτερη διαδήλωση της Κατοχής. Η απόβαση αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Σικελία τον Ιούλιο του 1943 οδήγησε στη συνθηκολόγηση της φασιστικής Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του 1943, με αποτέλεσμα οι Ιταλοί να ετοιμάζονται να αποχωρήσουν από την Ελλάδα. Οι Γερμανοί για να καλύψουν τα κενά, στράφηκαν προς τους Βούλγαρους συμμάχους τους, με αντάλλαγμα την παραχώρηση σε αυτούς και της κεντρικής Μακεδονίας – εκτός από τη Θράκη και την ανατολική Μακεδονία, που είχαν ενσωματώσει από την αρχή της Κατοχής. Το ΕΑΜ κάλεσε σε γενική απεργία και κινητοποίηση, πραγματοποιώντας σχετική ενημέρωση σε εργοστάσια και κανονίζοντας στα κοντινά θεραπευτήρια να έχουν εφημερία αντιστασιακοί γιατροί και νοσοκόμοι ώστε να μεταφέρονται τραυματίες και από εκεί να φυγαδεύονται σε σπίτια συντρόφων χωρίς κίνδυνο να συλληφθούν. Έγινε συγκέντρωση στην πλατεία Εξαρχείων, ήθελαν να ανέβουν την Πανεπιστημίου ανάποδα και να κατευθυνθούν προς Ρηγίλλης, όπου βρισκόταν η βουλγαρική πρεσβεία. Στη συμβολή των οδών Oμήρου και Πανεπιστημίου στο κτίριο της Τράπεζας της Ελλάδος συνάντησαν οδόφραγμα με τεθωρακισμένα άρματα μάχης – μετά από σύσκεψη, αποφάσισαν να επιμείνουν και να σπάσουν τον κλοιό, ωστόσο αυτά άνοιξαν πυρ εναντίον των διαδηλωτών. Ένα που τους εμβόλισε, όχι μόνο τραυμάτισε την επονίτισσα Παναγιώτα Σταθοπούλου, αλλά πέρασε και πάνω από το σώμα της συνθλίβοντάς την. Η Κούλα Λίλη, φοιτήτρια χτυπούσε ένα Γερμανό στον πυργίσκο του τανκ κι εκείνος την έριξε νεκρή. Ο Θωμάς Χατζηθωμάς, γεννημένος στην Ανατολική Ρωμυλία, σπούδαζε στο Πολυτεχνείο, όπου λίγες μέρες νωρίτερα τον είχαν ξυλοφορτώσει συμφοιτητές του ως ‘Βούλγαρο’ – έχασε τη ζωή του μπροστά στο Οφθαλμιατρείο. Συνολικά σε 13 εκτιμώνται τα θύματα, με αρκετούς τραυματίες.

– 20 Σεπτεμβρίου 1942 > Το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ. Στην οδό Γλάδστωνος, που έχει συμβολικά μετονομαστεί σε Ζackie Oh, στη γωνία με την Πατησίων πραγματοποιήθηκε ημέρα Κυριακή ανατίναξη των γραφείων της φιλοναζιστικής Εθνικής Σοσιαλιστικής Πατριωτικής Οργάνωσης (ΕΣΠΟ), που είχε προσελκύσει κόσμο από τη νεολαία Ι. Μεταξά.

Μοίραζε συσσίτιο κατά τη διάρκεια του λιμού και έκανε προσπάθειες να στρατολογήσει Έλληνες για την κυανόλευκη μεραρχία κατά του Κόκκινου Στρατού και για να τους στείλει εργάτες στη Γερμανία. Μέλη της αντιστασιακής οργάνωσης ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων) εξασφάλισαν δυναμίτη από το Πέραμα, όπου έκαναν έργα οι Γερμανοί. Τον έκρυψαν στο σπίτι της Ιουλίας Μπίμπα στο Κουκάκι (κεντρική φωτογραφία) και εκείνη τον μετέφερε στο σημείο, έχοντας κοντά της τον Αντώνη Μυτιληναίο. Όταν έφτασαν, διαπίστωσαν ότι στον πρώτο όροφο, δικηγόρος ήταν σε ραντεβού στο γραφείο του με δύο πολίτες. Η Ι. Μπίμπα αναγκάστηκε να περιμένει για δύο περίπου ώρες κρατώντας την εκρηκτική ύλη στα χέρια, προσποιούμενη ότι περιμένει το λεωφορείο – δεν υπήρχε τότε πεζόδρομος. Ο αρχηγός Κώστας Περρίκος, αξιωματικός της πολεμικής αεροπορίας, που είχε αποστρατευτεί λόγω της συμμετοχής του στο αποτυχημένο βενιζελικό πραξικόπημα του 1935 έπινε καφέ διαγώνια στο ζαχαροπλαστείο Αστόρια επιβλέποντας την επιχείρηση.

Ένοπλα μέλη της αντιστασιακής ομάδας είχαν κυκλώσει το κτίριο. Η Ι. Μπίμπα παρέδωσε την τσάντα με τη βόμβα στον Αντ. Μυτιληναίο και τον Σπύρο Γαλάτη. Αυτοί έχοντας υπολογίσει το φυτίλι να χρειάζεται δέκα λεπτά για να πυροδοτηθεί, προκειμένου να έχουν χρόνο να απομακρυνθούν, την άφησαν μέσα. Προκλήθηκε πυρκαγιά, κατέρρευσε το εσωτερικό του κτιρίου και βρήκε τελικά τον θάνατο ο επικεφαλής της ΕΣΠΟ, Σπύρος Στεροδήμος. Η οργάνωσή του φυλορρόησε μετά το χτύπημα και συνέπραξε με τη χωροφυλακή.

Σε μια δυσάρεστη εξέλιξη, ο χωροφύλακας Πολύκαρπος Νταλιάνης κατέδωσε την κρυψώνα της ΠΕΑΝ στην Ελεούσα Καλλιθέας. Έγιναν συλλήψεις και πέρασαν από γερμανικό στρατοδικείο. Έξι εκτελέστηκαν – οι πρώτοι (Αθανάσιος Σκούρας, Ιωάννης Κατεβάτης, Δημήτρης Λόης και Διονύσης Παπαδόπουλος) στις 07 Ιανουαρίου του 1943 στο Τρίτο Νεκροταφείο, ο Κ. Περρίκος στις 04 Φεβρουαρίου 1943 στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, ενώ η Ιουλία Μπίμπα αποκεφαλίστηκε με τσεκούρι στη Βιέννη επειδή δεν υπήρχε δήμιος στην Αθήνα (26/02/43). Όσο υπεύθυνη ήταν η Βέρμαχτ, έστειλε άλλη μία γυναίκα εκεί για να της αφαιρεθεί η ζωή με τον ίδιο τρόπο – από τον Οκτώβριο του 1943, που ανέλαβαν τα SS (Ες-Ες) εκτελούσαν και γυναίκες.

– 22 Δεκεμβρίου 1942 > Η πρώτη διαδήλωση χωρίς αμιγώς επισιτιστικά αιτήματα, αλλά και με πολιτικά, όπως να σταματήσει η τρομοκρατία κατά του πληθυσμού άφησε πίσω της τον πρώτο νεκρό στην οδό Ζαΐμη στα Εξάρχεια. Ο Μήτσος Κωνσταντινίδης βρήκε τον θάνατο αφού φρουρά Ελλήνων αστυνομικών χτύπησαν στον αέρα και κάλεσαν ως ενισχύσεις Ιταλούς, που κατέβηκαν από την Καλλιδρομίου και προσπάθησαν να τους εμβολίσουν με τζιπ και ιππικό σαν σφήνα. ‘Πιαστείτε χέρι-χέρι να μην αφήσουμε τους φασίστες να προχωρήσουν’, προέτρεψε πριν τραυματιστεί – μαζί του βρισκόταν ο Κώστας Λιναρδάτος, συμφοιτητής του στη Νομική. Το σπίτι, στο οποίο τον μετέφεραν και ξεψύχησε είχε γραμμένο το σύνθημα: ‘Διαβάτες, μισήστε, εκδικηθήτε τους φασίστες’ και η οδός Ζαΐμη είχε μετονομαστεί από συναγωνιστές προς τιμή του σε Μήτσου Κωνσταντινίδη.

– 5 Μαρτίου 1943 > ‘Ετούτος δω ο λαός δε γονατίζει, παρά μονάχα μπροστά στους νεκρούς του’ (Γιάννης Ρίτσος, ‘Οι γειτονιές του κόσμου’). Διαδηλωτές κινήθηκαν προς το υπουργείο Εργασίας, που συνεργαζόταν με το ναζιστικό, πίσω από το Πολυτεχνείο στη συμβολή των οδών Μπουμπουλίνας και Τοσίτσα στο πλαίσιο του γνωστού ως δεκαήμερου της εξέγερσης του ΕΑΜ, που ξεκίνησε στις 24/02/43, μέρα γενικής απεργίας όπως και η 5η Μαρτίου.

Επίμαχο ζήτημα ήταν η απόσυρση του μέτρου της πολιτικής επιστράτευσης με μεταφορά Ελλήνων (16 – 45 ετών) στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία, προκειμένου να καλυφθούν τα κενά, που άφηναν οι Γερμανοί λόγω της συμμετοχής τους στον πόλεμο. Οι εργάτες από κατακτημένες χώρες εκεί εκτιμάται ότι προσέγγισαν τους 10.500.000 και οι αιχμάλωτοι πολέμου τα 4.000.000. Εργαζόμενοι, μεταξύ άλλων, σε κλωστοϋφαντουργεία σκαρφάλωσαν στα δέντρα λέγοντας τι ήθελαν, τραγουδούσαν τον εθνικό ύμνο, ξερίζωναν πλάκες από τα πεζοδρόμια, πετούσαν πέτρες και ξύλα, κύκλωσαν το κτίριο, αντιπροσωπείες τους ανέβηκαν πάνω και οι υπόλοιποι κατέκλυσαν το υπόγειο και το ισόγειο λεηλατώντας αρχεία – αν και προπηλακίστηκαν από τη φρουρά του. Η ελληνική βασιλική χωροφυλακή πυροβόλησε. Στόχος ήταν να καταστραφούν περίπου 80.000 ονομαστικές καταστάσεις με τα προσωπικά στοιχεία των προς επιστράτευση εργατών – τις πετούσαν από τα παράθυρα και τις έκαιγε ο κόσμος. Τα γεγονότα μεταφέρουν ο Δημήτρης Ψαθάς στο βιβλίο ‘Αντίσταση’ και ο ποιητής Νικηφόρος Βρεττάκος, που δούλευε υπάλληλος. Παρόμοια επίθεση έγινε στο Εργατικό Κέντρο Αθηνών, τον άλλο φορέα που διατηρούσε σχετικά στοιχεία, όπως και στο δημαρχείο της πρωτεύουσας. Στη διαδήλωση της 24ης Φεβρουαρίου σκοτώθηκαν τουλάχιστον τρία άτομα: ο Διονύσης Δημακόπουλος, ο πρώτος ανάπηρος του αλβανικού μετώπου, οργανωμένος στο ΕΑΜ και το ΚΚΕ, που σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια αντιστασιακής ενέργειας, ο Νικόλαος Κουκουβάς ή Κουκουράβας, ζαχαροπλάστης, μέλος του ΕΑΜ στο Κουκάκι και ο Ιωάννης Δρακόπουλος, μαθητής του Ε’ γυμνασίου Αθηνών από πυρά καραμπινιέρου στις κινητοποιήσεις στο Παγκράτι. Στις συγκρούσεις της 5ης Μαρτίου έχασαν τη ζωή τους τουλάχιστον τρεις: ο Γιώργος Μαρινάκης, επικεφαλής λόχου του ΕΛΑΣ, ο επονίτης Ανδρέας Μουρκούσης και ο Εδμόνδος Τορόν, σπουδαστής ΕΜΠ και μέλος της ΕΠΟΝ. Οι Γερμανοί, παρόλο που ήταν πανίσχυροι, δεν επιθυμούσαν τέτοιες ταραχές – προτιμούσαν να διαχειρίζονται με λίγα μέσα τις κατεχόμενες πόλεις και, τελικά, απέσυραν το μέτρο. Η ΟΠΛΑ εκτέλεσε τον υφυπουργό Εργασίας, Ν. Καλύβα τον Ιανουάριο του 1944.

** Για ενημέρωση σχετικά με τους επόμενους ιστορικούς περιπάτους, που θα διοργανώσει ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης οι ενδιαφερόμενοι ενθαρρύνονται να εγγραφούν στο newsletter του Athens History Walks. Τα χρόνια της Κατοχής με διαταγή των Γερμανών όποιος είχε φωτογραφική μηχανή ή φιλμ εκτελούταν. Στους συμμετέχοντες επικοινωνείται σπάνιο φωτογραφικό υλικό της εποχής, μέρος του οποίου κατάφερε ο ιστορικός να εντοπίσει στο ebay.

*** Στο αρχείο της ΕΡΤ αξίζει να αναζητήσει κανείς τα 18 ωριαία επεισόδια του ντοκυμαντέρ ‘Το χρονικό της Εθνικής Αντίστασης’ με συνεντεύξεις κάποιων από τους πρωταγωνιστές. Η κυβέρνηση του Κων/νου Μητσοτάκη είχε κόψει τη μετάδοσή τους όταν εξελέγη. “Οι πόλεμοι της μνήμης κρατούν πολλά χρόνια”, επεσήμανε ο Μ. Χαραλαμπίδης.

**** Περισσότερες και πιο αναλυτικές πληροφορίες στο βιβλίο του: ‘Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα’ (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2012)