By José ‘Pepe’ Mujica: “Η μάχη για να κάνουμε καλύτερη τη ζωή του κάθε ανθρώπου σήμερα, πρέπει να γίνει το βασικό μας μέλημα”
O Mεξικανός σκηνοθέτης Saúl Alvídrez έφερε κοντά τον ‘σοφό άνδρα του βορρά’, Noam Chomsky (1928) με τον ‘σοφό άνδρα του νότου’, πρώην πρόεδρο της Ουρουγουάης José Mujica (2010-2015) στη φάρμα του τελευταίου στο Μοντεβιδέο το 2017 για να συλλογιστούν για την κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, την οικονομία, την ελευθερία, την αγάπη, τον θάνατο. Το αποτέλεσμα αυτής της συνομιλίας είναι το θέμα ενός ντοκυμαντέρ και ενός βιβλίου, που είναι αφιερωμένο στον Julian Assange.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Σε συνέντευξή του στο aldianews.com (12/2019) o S. Alvídrez είχε μεταφέρει ότι o José Mujica (ή Pepe) ανατρέχει συχνά στην Αθήνα των κλασσικών χρόνων για να εξηγήσει ότι το να ψηφίζουμε κάθε τέσσερα χρόνια κάποιον, που αποφασίζει για όλα τα υπόλοιπα θέματα, μόνο κατά φαντασίαν είναι δημοκρατία, σε σύγκριση με τότε. Χρειάζεται αυτή να γίνει περισσότερο συμμετοχική. Διάφορα στοιχεία αρχίζουν να διαμορφώνουν το συνέρχεσθαι με τη χρήση της τεχνολογίας και τον πειραματισμό. Ο Pepe θεωρούσε ότι η πολιτικοποίηση ενός λαού είναι σαν κάθε μυς, που εάν δεν τον εξασκείς, δε θα γίνει ποτέ δυνατότερος. Με αυτή την έννοια, τα ψέματα και η προσπάθεια χειραγώγησης, με ή χωρίς το διαδίκτυο υπήρχαν πάντα. Επιπλέον, σημειώνει ο σκηνοθέτης, η δημοκρατία δεν αναπαράγεται μόνο στο σπίτι με την οικογένεια ή έξω στο πάρκο, αλλά εκεί που περνάμε τον περισσότερο χρόνο μας, στη δουλειά. Οι επιχειρήσεις είναι η πιο ιεραρχική κοινωνική δομή και είναι ανάγκη να μετατραπούν σε πιο συνεργατικές.
“Είτε μας αρέσει είτε όχι, ζούμε στην πιο παράδοξη εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας.”, παρατηρεί ο Αμερικανός γλωσσολόγος και διανοούμενος. “Ο πραγματικός θρίαμβος είναι να σηκώνεσαι κάθε φορά που πέφτεις.”, παροτρύνει ο José Mujica. Σε άλλη του διάλεξη είχε συμβουλεύσει: “Εάν είστε νέοι, πρέπει να ξέρετε τα εξής: Η ζωή είναι μικρή, μας διαφεύγει λεπτό με το λεπτό. Και δεν μπορείτε να πάτε στο σουπερμάρκετ και να την αγοράσετε. Οπότε, παλέψτε για να τη ζήσετε και να της δώσετε σκοπό. Η διαφορά μας από τα υπόλοιπα πλάσματα είναι ότι μπορούμε να την ορίσουμε. Γίνεται να επιλέξετε το μονοπάτι της, σχετικά μιλώντας. Δεν είστε φυτά. Αλλιώς, θα αποξενωθείτε από αυτή, πουλώντας τον εαυτό σας και ξοδεύοντας χρόνο για να αποπληρώσετε χρέη και να αγοράσετε πράγματα. Θα συνεχίζετε έτσι και ξαφνικά θα είστε ένας μεγάλος άνθρωπος, όπως εγώ, με ρευματικές παθήσεις. Ξεπατωθήκατε στη δουλειά, όμως τι προσφέρατε πραγματικά σε αυτό τον κόσμο στο τέλος-τέλος; Αντίθετα, αν είχατε ένα όνειρο, παλέψατε και προσπαθήσατε να αφήσετε κάτι για όσους θα είναι εδώ μετά από εσάς, τότε ίσως κάτι δικό σας θα παραμείνει, ένας σας ψίθυρος πάνω από τα βουνά και τις θάλασσες, μια απαλή ανάμνηση, που αξίζει περισσότερα απ’ όσα ένα μνημείο ή ένα βιβλίο ή ένας ύμνος ή ένα ποίημα. Είναι η ελπίδα για την επόμενη γενιά. Σύντροφοι, τίποτα δεν είναι πιο πολύτιμο από τη ζωή. Παλέψτε για τη χαρά, που σημαίνει, βρείτε ένα προορισμό και μην επιτρέπετε να σας τον κλέβουν. Δεν υπάρχει συνταγή, βρίσκεται εδώ, στη συνείδησή σας, εφόσον έχετε το κουράγιο να αξιοποιήσετε αυτή την απίστευτη ευκαιρία του να είστε ζωντανοί. Είναι σχεδόν σαν θαύμα. Ακόμη, το αδύνατο είναι λίγο πιο δύσκολο. Ηττημένοι είναι μόνο όσοι xαμηλώνουν τα όπλα τους και παραδίνονται. Η ζωή ίσως βάλει εμπόδια στον δρόμο σας με χίλιους τρόπους, σε όλους τους τομείς, την αγάπη, τη δουλειά, τις σκέψεις, τα όνειρα που προσπαθείτε να πραγματοποιήσετε. Ωστόσο, έχετε φτιαχτεί για να σταθείτε στα πόδια σας 1.000 και μία φορές και να ξεκινήσετε από την αρχή γιατί αυτό που έχει σημασία είναι το ταξίδι. Δεν υπάρχει σκοπός, ούτε αψίδα του θριάμβου, ούτε παράδεισος να μας υποδεχτεί, ούτε οδαλίσκη να περιμένει όσους έχασαν τη ζωή τους στον πόλεμο. Όχι, πέθανες, κι αυτό ήταν. Έχει να κάνει με κάτι άλλο: πόσο απίθανο είναι να είμαστε ζωντανοί και να τη βιώνουμε στο έπακρο. Να την αγαπάμε σε όλες τις περιστάσεις, να παλεύουμε γι’ αυτή και να δίνουμε κάτι από αυτά που έχουμε, όχι να παίρνουμε. Όσο χάλια και να είστε, πάντα έχετε κάτι να δώσετε.”
Σε παλιότερη προσωπογραφία στον theguardian.com (09/2014), σημειωνόταν ότι έχασε τον μπαμπά του όταν ήταν οχτώ χρονών. Ως παιδί έκανε παραδόσεις για ένα φούρνο της ημιαγροτικής γειτονιάς Paso de la Arena και πουλούσε κρίνα, που έκοβε από την κοίτη πίσω από το σπίτι τους για να βοηθήσει οικονομικά την οικογένειά του. Η μικρή του χώρα, με πληθυσμό γύρω στα 3.5 εκατομμύρια στις αρχές του 20ου αιώνα έστελνε μαλλί και μοσχάρι στην Ευρώπη – μέχρι το 1930 θεωρούταν μία από τις πλουσιότερες με βάση το κατά κεφαλήν εισόδημα. Είχε προοδευτική κοινωνική νομοθεσία, με εργασιακό οχτάωρο και άδεια μητρότητας.
Mario Goldman, AFP, Getty Images
Ωστόσο, καθώς ο ίδιος μεγάλωνε, το θαύμα άρχισε να υποχωρεί και το διαδέχονταν κρίσεις. Ο ομοεθνής του, Eduardo Galeano στο έργο ‘Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής’ (1971) είχε επισημάνει ότι “Η ανθρωποκτονία από φτώχεια στη Λατινική Αμερική είναι μυστική. Κάθε χρόνο, χωρίς να ακούγονται, τρεις βόμβες όπως εκείνη στη Χιροσίμα εκρήγνυνται σε κοινότητες, που έχουν συνηθίσει να υποφέρουν με σφιγμένα δόντια”. Δούλεψε για τον δημοφιλή αριστερό πολιτικό Enrique Erro, αλλά τον ενέπνευσε η συνάντηση με τον Ché Guevara στην Κούβα μετά την επανάσταση (1959). Σε ένα ράφι στην αγροικία του υπάρχει μια προτομή του. “Αξέχαστος – δεν ακολουθούσε την πεπατημένη. Σημάδεψε όλη μας τη νιότη. Ενσάρκωνε το πνεύμα του τρελού, εμμονικού με την τιμή, περιπλανώμενου ιππότη του Θερβάντες, Δον Κιχώτη.” Με τον πληθωρισμό στη χώρα ανεξέλεγκτο και την οικονομία στάσιμη ο José Mujica εμπνεύστηκε από το παράδειγμά της. Επιχείρησε να διαλύσει με τους συντρόφους του την παλιά τάξη και να δοκιμάσουν κάτι καινούριο. Στο Μοντεβιδέο κυριαρχεί μια εύφορη πεδιάδα, με πρόβατα και βοοειδή. Η Ουρουγουάη δεν είχε βουνά για να κρυφτούν, οπότε έκαναν αντάρτικο πόλης, παίρνοντας το όνομά τους από τον Περουβιανό επαναστάτη του 18ου αιώνα Túpac Amaru II. To περιοδικό Time τους αποκάλεσε ‘αντάρτες Robin Hood’. Τον έχουν πυροβολήσει έξι φορές. Τον έπιασαν από τους τελευταίους το 1972. Το 1973 ο πρόεδρος Juan María Bordaberry, ένας αυταρχικός ιδιοκτήτης ράντσου κήρυξε δικτατορία (1973-1985). Πέρασε δεκατρία χρόνια σε μια φυλακή, που στη συνέχεια μετατράπηκε σε γκλάμουρ εμπορικό κέντρο με θέα τον ποταμό Plate, από το νοτιότερο άκρο της πρωτεύουσας. Δραπέτευσε δύο φορές. “Όλοι έχουμε τικ από εκείνη την εποχή.”, εμπιστεύτηκε στον theguardian.com o ποιητής, συγγραφέας Mauricio Rosencof, υπό κράτηση για έντεκα χρόνια στο διπλανό κελί, με τον οποίο επικοινωνούσαν με σήματα morse.
αριστερά, όταν αποφυλακίστηκε τον Μάρτιο του 1985 / Agencia Camaratres, AFP, Getty Images
Εκείνος που κάποτε ανατίναζε εργοστάσια ξένης ιδιοκτησίας, όταν εξελέγη τους πρότεινε φοροελαφρύνσεις. “Χρειάζομαι ένα καπιταλισμό, που να λειτουργεί ώστε να χρηματοδοτηθεί η αντιμετώπιση των σοβαρών μας προβλημάτων. Το να προσπαθούμε να τον υπερβούμε απότομα, καταδικάζει τους ανθρώπους για τους οποίους παλεύουμε να υποφέρουν, με αποτέλεσμα να έχουν λιγότερο, αντί περισσότερο ψωμί.” Επί διακυβέρνησής του νομιμοποιήθηκε η πρόσβαση στην άμβλωση, την κάνναβη, ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριών, υιοθετήθηκαν εναλλακτικές μορφές ενέργειας. Ο κατώτατος μισθός αυξήθηκε κατά 50%. Έδινε το 90% του δικού του σε μονογονεϊκές οικογένειες και κυκλοφορούσε με ένα σκαραβαίο της Volkswagen. Θα μπορούσε να μένει στην προεδρική κατοικία, μια έπαυλη εκατό ετών στο εύπορο προάστιο Prado, όμως προτίμησε το δικό του. “Το σκέφτομαι σαν ένα τρόπο να παλεύεις για την προσωπική σου ελευθερία. Εάν περιπλέξει κανείς πολύ τη ζωή του με την υλική έννοια, ένα μεγάλο μέρος του χρόνου του πηγαίνει σε αυτή τη φροντίδα. Γι’ αυτό ζω ακόμη, όπως πριν σαράντα έτη, στην ίδια γειτονιά, με τους ίδιους ανθρώπους και τα ίδια πράγματα. Δε σταματάς να είσαι απλός άνθρωπος επειδή έγινες πρόεδρος. Ξέρω τους πολίτες μας. Κάποιοι περισσότερο καλλιεργημένοι έχουν ένα στερεότυπο και πιστεύουν ότι ο κύριος πρόεδρος πρέπει να είναι σαν άγαλμα, τελείως αδρανής, όχι όπως οποιοσδήποτε άλλος. Ωστόσο, είμαι ένας ηλικιωμένος άνδρας, φτιαγμένος από σάρκα και οστά, με νεύρα και μια καρδιά. Ναι, λέω πράγματα χωρίς τακτ πολλές φορές, αλλά πάντα καλόπιστα. Δεν ψηφίστηκα πρόεδρος επειδή ήμουν Tupamaro, όμως δεν έκρυψα το παρελθόν μου.”
indy100.com / Getty Images
Ακόμη κι όταν ήταν αντάρτης προσπαθούσε η βία, στην οποία κατέφευγε να είναι η ελάχιστη δυνατή. Μισούσε τον σύγχρονο πόλεμο, παράλληλα απέρριπτε και ένα ‘μακάριο φιλειρηνισμό’. “Τα μόνα για τα οποία μετανιώνω είναι όσα θα μπορούσα να είχα κάνει και δεν έκανα.” Δεν ένιωθε πικρία για όσους τον φυλάκισαν και τον βασάνισαν – τους θεωρούσε όργανα στα χέρια άλλων ανθρώπων. Οι πολίτες της Ουρουγουάης με δημοψήφισμα τάχθηκαν υπέρ του να διατηρηθεί νόμος περί αμνήστευσης όσων είχαν εμπλακεί σε κρατική καταπίεση, την ίδια μέρα που εξέλεξαν πρόεδρο τον José Mujica με το Ευρύ Μέτωπο (Broad Front), που μεγαλύτερο μέρος του αποτελεί το Κίνημα Λαϊκής Συμμετοχής (MPP), με εκείνον ιδρυτή το 1989. Σε ένα άλλο απάντησαν ότι δεν ήθελαν να ιδιωτικοποιηθούν οι κρατικές εταιρείες (τουλάχιστον όχι χωρίς τις κατάλληλες διασφαλίσεις) – παραμένουν ακόμη υπό τον έλεγχο του δημοσίου. “Υπέφερα, μα δεν μπορώ να μείνω στο μίσος. Δε θα ήμουν αυτός που είμαι, εάν δεν είχα υποστεί εκείνα τα χρόνια.”
Έχοντας υπάρξει αγωνιστής, εξισορρόπησε τον ιδεαλισμό του με τον πραγματισμό. Δε συμφωνούσαν με αυτό όλοι οι πρώην σύντροφοί του Tupamaros, όπως ο Jorge Zabalza, που έκρινε ότι “Άφησαν τα ιδανικά τους στα κελιά τους”. “Δε βλέπουν τον αγώνα μας ενάντια στα καθημερινά προβλήματα, ότι η ζωή δεν είναι ουτοπία. Μια αριστερή οπτική για τον κόσμο απαιτεί να οραματίζεσαι μια μελλοντική ουτοπία, όμως δεν έχουμε το δικαίωμα να ξεχνάμε ότι το πιο σημαντικό πράγμα για κάθε άνθρωπο είναι η ζωή του τώρα. Η μάχη για να την κάνουμε καλύτερη σήμερα, πρέπει να γίνει το βασικό μας μέλημα. Οι προοδευτικές κοινωνικές αλλαγές, που φέραμε συμβαδίζουν με την έννοια της ελευθερίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά δε λύνουν το βασικό πρόβλημα, που είναι η πάλη των τάξεων. Οι ‘σεξουαλικά αμφίθυμοι (ambivalent)’ έχουν πραγματικό πρόβλημα στην περίπτωση που είναι και φτωχοί – οι πλούσιοι γίνονται ανεκτοί. Και οι γυναίκες που γνωρίζουν τις περισσότερες διακρίσεις είναι εκείνες που ζουν στη φτώχεια. O σεξισμός (machismo) επηρεάζει πιο σκληρά τα κατώτερα στρώματα. Η κοινωνία μας δεν αντιμετωπίζει καλά τα άπορα κορίτσια. Υπάρχουν γυναίκες εγκαταλελειμμένες με πολλά παιδιά.”
στον Λευκό Οίκο / Μάιος 2014
Τοποθετούταν ενάντια στον καταναλωτισμό, τον εγωισμό και ό,τι αποκαλούσε ‘πνευματική ένδεια’. “Η ζωή μας έχει γίνει πολύ πιο εύκολη, όμως αυτό περιορίζει τη δημιουργικότητα.” Όπως εξηγεί ο δημοσιογράφος Giles Tremlett, η σύνδεση με την κινεζική διατροφική αλυσίδα οδήγησε σε οικονομική άνθηση και μείωση της φτώχειας από το 40% στο 12% σε μια δεκαετία στη χώρα. Όλα τα παιδιά στο σχολείο έχουν δωρεάν laptop. H ολοφάνερη αποτυχία της παγκοσμιοποίησης για τον Pepe σχετίζεται με την έλλειψη εποπτείας. “Το πρόβλημα είναι ότι διαμορφώνεται μόνο από την αγορά και όχι από την πολιτική, ή ενός είδους διοίκηση. Οι εθνικές κυβερνήσεις ανησυχούν μόνο για τις επόμενες εκλογές, ωστόσο υπάρχουν μια σειρά από παγκόσμια προβλήματα, με τα οποία κανείς δεν ασχολείται. Δεν το θεωρώ αναπόφευκτο ότι ο κόσμος πρέπει να ζει στον καπιταλισμό. Και ο άνθρωπος είναι ζώο με πολλά ελαττώματα, όσο και εντυπωσιακές δυνατότητες.”
Andres Stapff, Reuters
Απαντώντας σε ερωτήσεις της elpais.com (11/2022) εκτίμησε ότι “Η πανδημία αποκάλυψε πολλές από τις αδυναμίες της ανθρωπότητας. Έχουμε την κακή συνήθεια να ιδιοποιούμαστε τη γνώση και να μη τη μοιραζόμαστε. Με πιο αποτελεσματική συνεργασία, τα εμβόλια θα μπορούσαν να είχαν προσεγγίσει περισσότερους ανθρώπους γρηγορότερα, σώζοντας εκατομμύρια ζωές. Δε μας απογοήτευσε η επιστήμη, αλλά η πολιτική. Οι κυβερνήσεις προτεραιοποίησαν τα οικονομικά συμφέροντα έναντι του τι χρειαζόταν να γίνει. Έχουμε πολλές πηγές (resources), ωστόσο δεν τις αξιοποιούμε με πρόσφορο τρόπο. Από τη μια, άνθρωποι πεινούν, ενώ υπολογίζεται ότι γύρω στο 25% των τροφίμων πετιούνται. Η ευθύνη βαραίνει τους πολιτικούς. Ξέρουν τι χρειάζεται να γίνει, όμως, δεν μπορούν να το εφαρμόσουν επειδή είναι ανίκανοι να ταρακουνήσουν τα οικονομικά συμφέροντα πίσω από τα προβλήματα. Η ανθρωπότητα έχει δημιουργήσει ένα ξεχωριστό πολιτισμό, με μαζική παραγωγικότητα, παρ’ όλα αυτά δυσκολευόμαστε να αλλάξουμε πορεία. Ξέρετε, πολλοί πολιτισμοί έχουν αποτύχει. Κοιτάξτε τη Ρώμη ή την κινεζική αυτοκρατορία. Η Λατινική Αμερική προέκυψε από δύο φεουδαρχικές χώρες. Aυτό στιγμάτισε την αποικιακή και τη δημοκρατική μας ιστορία. Τα πάντα ανήκουν σε μια μικρή ανώτερη τάξη. Η παγκοσμιοποίηση εξυπηρετεί την αγορά, η πολιτική έχει δευτερεύοντα ρόλο θεατή. Αυτό που απαιτείται είναι μια διεθνής κυβέρνηση – κυρίως επιστημονική και εξειδικευμένη, που θα τη σέβονται όλοι. Η πρόκληση είναι ότι καμία χώρα δε θέλει να παραχωρήσει κυριαρχία. Τα δυνατά στοιχεία του καπιταλισμού γίνεται να διατηρηθούν, αλλά πρέπει και να οικοδομήσουμε ένα άλλο σύστημα ανθρώπινης οργάνωσης. Υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση. Ορισμένες πολυεθνικές διαθέτουν περισσότερη δύναμη από πολλά κράτη – ειδικά τα μικρά, όπως η Ουρουγουάη. Ζούμε σε ένα κόσμο χωρίς πολιτική κατεύθυνση. Καταστρέφουμε τα Ηνωμένα Έθνη. Απεγνωσμένα λείπει μια νέα παγκόσμια συμφωνία – ένα είδος επιστημονικού συμβουλίου, που θα μπορεί να αναλάβει αποφασιστική δράση. Ξοδεύουμε όχι λιγότερα από 2.5 εκατ. δολάρια το λεπτό σε όπλα και στρατούς – πρόκειται για ένα από τα πιο ανόητα πράγματα, που μπορεί κανείς να φανταστεί. Η βιομηχανία όπλων έχει μετατραπεί σε μέσο διπλωματίας και επιρροής. Η οικονομική δύναμη των εξοπλισμών καθοδηγεί τις κυβερνήσεις επειδή το σχετικό lobby είναι πολύ δυνατό. Θα βρούμε μεγάλο μπελά εάν αυτή η ανεξέλεγκτη επιρροή συνεχιστεί. Οι νεότερες γενιές πρέπει να ασχοληθούν με την οικολογική καταστροφή, τον πόλεμο… καθήκον τους είναι απλώς να διαμορφώσουν νέα κουλτούρα, δηλαδή το ρεπερτόριο, που μας κάνει να θέλουμε να αντιληφθούμε τα θεμελιώδη, τα οποία μας περιβάλλουν και την ύπαρξή μας. Είναι ένα άυλο αγαθό, που μας βοηθά να αντέξουμε, έχει να κάνει με το να αγαπάς τη ζωή. Προέρχομαι από μια διαφορετική γενιά, που πίστευε στον ορθολογισμό. Όμως, όλη αυτή η επιστημονική πρόοδος έχει δείξει ότι ως ανθρώπινα όντα είμαστε πιο σύνθετοι. Αρκετές φορές οι αποφάσεις μας λαμβάνονται υποσυνείδητα, συναισθηματικά – απλά βρίσκουμε ένα τρόπο να τις δικαιολογούμε. Πρώτα νιώθουμε και μετά εξηγούμε. Όταν ήμουν φυλακισμένος και στην απομόνωση συχνά αναρωτιόμουν: τι είναι αυτό που μας κινεί, εμάς τους ανθρώπους; Είμαστε κοινωνικά πλάσματα – δε μπορούμε τη μοναξιά. Για χιλιάδες χρόνια ζούμε σε ομάδες. Στο αρχαίο δικαιακό σύστημα, η πιο σκληρή τιμωρία – μετά τη θανατική ποινή – ήταν η αποβολή από την κοινωνία, η εξορία. Η συνεργασία μας επέτρεψε να δημιουργήσουμε κοινότητες. Φυσικά, ένας άνθρωπος είναι ακόμη ξεχωριστός – η φύση μας έδωσε κάμποσο εγωισμό και αυτός ο υπερατομικισμός μπορεί να οδηγήσει σε σύγκρουση. Είμαστε ζώα, που έχουν ανάγκη την πολιτική επειδή η λειτουργία της είναι να διατηρεί την αίσθηση του συνανήκειν, παρά τις αντιπαραθέσεις. Ο πολιτισμός είναι παιδί της συνεργασίας. Το να είσαι επαναστάτης σήμερα σημαίνει να μην ακολουθείς ό,τι προτείνει η ποπ κουλτούρα. Κάποιοι λένε ότι είμαι φτωχός, όταν στην πραγματικότητα, φτωχός είναι εκείνος, που χρειάζεται πολλά ή όπως πιστεύουν οι Aymara, όποιος δεν ανήκει σε κοινότητα.”
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Πηγές: theguardian.com (09/2014), aldianews.com (12/2019), elpais.com (11/2022)
