Pedro Almodóvar: Το να ξεχνάς είναι γεμάτο μνήμη

Συνέντευξη με αφορμή την ταινία του ‘Παράλληλες Μητέρες’, όπου αναψηλαφεί το τραύμα του ισπανικού εμφυλίου πολέμου και της δικτατορίας του Φράνκο, παραχώρησε ο Pedro Almodóvar στον Simon Hattenstone για τον theguardian.com από τα γραφεία της εταιρείας παραγωγής του ‘Η Επιθυμία’ (El Deseo), θυμίζοντας τον στίχο του ποιητή Mario Benedetti από την Ουρουγουάη, “το να ξεχνάς, είναι γεμάτο μνήμη”.

Γεννημένος το 1949, μεγάλωσε στην αγροτική, παραδοσιακή και ταυτόχρονα μαγική La Mancha του Δον Κιχώτη. Ο πατέρας του είχε βενζινάδικο και η μητέρα του μπακάλικο, όπου πουλούσε το δικό της κρασί. Οι γονείς του ήλπιζαν ότι θα γίνει παπάς και τον έστειλαν εσώκλειστο σε θεολογική σχολή στην ηλικία των οχτώ ετών, όπου ανέπτυξε μια αντιπάθεια για τη θρησκεία και μια αγάπη για το σινεμά. Μετακόμισε στη Μαδρίτη το 1967, ενάντια στις επιθυμίες των γονιών του, για να γλυτώσει από τη φτώχεια και να ακολουθήσει το όνειρό του. Για δώδεκα χρόνια δούλεψε σαν διοικητικός υπάλληλος στην εταιρεία τηλεφωνίας Telefónica. Mε ένα τρόπο ζεστό και μεγαλοπρεπή, στάθηκε σε σημαντικές στιγμές της διαδρομής του και περιέγραψε στον theguardian.com μέσω Zoom πώς βλέπει τη σημερινή Ισπανία.

το γραφείο του (Vanity Fair)

Στο τέλος της προηγούμενής τους συνέντευξης, χάρισε στον δημοσιογράφο ένα ημερολόγιο με φωτογραφίες από διάφορα σημεία εξωτερικών γυρισμάτων, με την αφιέρωση: “Τα πράγματα είναι πιο απλά, και ταυτόχρονα, πιο περίπλοκα.”

Όπως σημειώνει ο Simon Hattenstone, η μεταμόρφωση είναι ένα θέμα που διατρέχει όλο του το έργο και επανέρχεται στην τελευταία του ταινία: οι χαρακτήρες αλλάζουν μετά από χειρουργείο, κακοτυχίες, μέσα από την ερμηνεία, το ρευστό φύλο.

Sony Pictures Classics

Ο νεαρός Almodóvar ήθελε να παρατηρεί και να γιορτάζει τη ‘νέα Ισπανία’, την περίοδο της μετάβασης στη δημοκρατία και κόντρα σε όσα συνέβαιναν μέχρι τότε, εν μέσω της άνθησης του αντισυμβατικού ‘Κινήματος της Μαδρίτης’ (La Movida Madrileña) που ήταν πανκ, ετερόκλητο, ομοφυλόφιλο, κατά του κλήρου και ανεξέλεγκτα ηδονιστικό – όπως τα φιλμ του. “Όταν γύριζα τις πρώτες μου ταινίες, όλοι γύρω μου ήταν πολύ νέοι, ήθελαν να ζήσουν τη ζωή τους και να διασκεδάσουν. Η περίοδος που γεννήθηκαν οι: ‘Pepi, Luci, Bom’ και ο ‘Λαβύρινθος του Πάθους’ ήταν για μένα απολίτικη. Το να είσαι απολιτίκ εκείνη την εποχή ήταν στην πραγματικότητα μια πολιτική δήλωση.”

Έφτιαξε ταινίες που πρόσεχαν το παρόν, όμως πίσω τους υπήρχε ένα φάντασμα. Δεν καταδίκαζαν ανοιχτά τη φασιστική ιδεολογία του Φράνκο, που κυβέρνησε για 39 χρόνια την Ισπανία, μέχρι τον θάνατό του το 1975. “Αυτό, όμως, δεν σήμαινε ότι είχα ξεχάσει.” λέει στον theguardian.com. Τώρα έχει αλλάξει άποψη, όχι μόνο είναι πρόθυμος να συζητήσει για τον Φράνκο, πιστεύει ότι είναι απαραίτητο, αλλιώς τα θύματά του θα ξεχαστούν.

Η συγκεκριμένη ταινία είναι τυπική του Almodóvar με ένα τρόπο: έντονη, αισθησιακή, ανατρεπτική. Μια έγκυος γυναίκα στα 40 της (Penélope Cruz) γίνεται φίλη με μια έγκυο έφηβη σε ένα θάλαμο μαιευτηρίου, ενώ παράλληλα η χαρακτήρας της P. Cruz, Janis θεωρεί ότι έξω από το χωριό της υπάρχει ένας μαζικός τάφος με θύματα του καθεστώτος Φράνκο και της φασιστικής Φάλαγγας, συμπεριλαμβανομένου και του προπάππου της, για των οποίων την εκταφή αγωνίζεται. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, μόνο 19.000 από τους περίπου 114.000 που εξαφανίστηκαν κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου (1936-1939) και της δικτατορίας που ακολούθησε, έχουν αναγνωριστεί μετά τον θάνατό του.

“Το όλο ζήτημα αυτών των κοινών τάφων από την περίοδο του εμφυλίου γίνεται όλο και πιο πιεστικό καθώς περνά ο καιρός. Τα λείψανα έχουν παραμείνει εκεί για τόσο πολύ, που ενδέχεται να μην είναι καν αναγνωρίσιμα όταν αυτοί ανοίξουν. Μπορεί να μην υπάρχουν μέλη της οικογένειάς τους πίσω για να τους ταυτοποιήσουν.”, παρατηρεί ο P. Almodóvar.

“Όταν είσαι μικρό αγόρι, η ζωή σου είναι διαφορετική. Ήμουν πολύ χαρούμενος, δεν είχα πραγματικά ιδέα τι συνέβαινε γύρω μου. Ήξερα ότι δεν είχαμε καθόλου χρήματα, ωστόσο η ζωή είναι γεμάτη θησαυρούς όταν είσαι πιτσιρίκι – και δεν πρόκειται για υλικούς θησαυρούς.”

Κατάλαβε για τον Φράνκο όταν πήγε στο σχολείο. Καθώς ο δικτάτορας είχε συμμαχήσει με την καθολική εκκλησία, “τα σχολεία τα λειτουργούσαν κληρικοί και ήταν εφιάλτης”.

Έθιξε το θέμα της ‘Κακής Εκπαίδευσης’ στην ομώνυμη ταινία του 2004. “Τόσα πολλά αγόρια είχαν κακοποιηθεί σεξουαλικά από τους παπάδες σε όλα τα σχολεία. Εκτός από την υποβαθμισμένη εκπαίδευση, πέρασα τη σχολική περίοδο τρομοκρατημένος ότι θα με παρενοχλούσαν. Αυτό είναι που περισσότερο με στεναχωρεί στην παιδική μου ηλικία. Σε όλη μου τη ζωή από τότε, παλεύω ενάντια στη χριστιανοϊουδαϊκή θρησκεία.”

“Σαν έφηβος φοβόμουν τους τύπους με τις ‘γκρι στολές’ όπως τους αποκαλούμε, την εθνική φρουρά. Οι αστυνομικοί ήταν αυτοί που μας καταπίεζαν. Συνειδητοποίησα ότι υπήρχαν έργα, που δε θα βλέπαμε ποτέ στην Ισπανία, βιβλία που ποτέ δεν έφταναν σ’ εμάς, πράγματα που δεν μπορούσαμε να αγοράσουμε. Θυμάμαι το απόλυτο σκοτάδι εκείνης της εποχής.”

Στη συνέχεια, ήρθε η απελευθέρωση με το ‘Κίνημα της Μαδρίτης’, γνωστό ως ‘La Movida’, συνεχίζει η διήγηση του P. Almodóvar. Τα τέλη του 1970 και η δεκαετία του 1980 ήταν υπέροχη συγκυρία να είσαι νέος. Η Μαδρίτη έγινε γνωστή ως η πόλη που ποτέ δεν κοιμάται, όλα ήταν δυνατά και τίποτα ταμπού.

Οι δύο γυναίκες στην καρδιά της ταινίας ‘Παράλληλες Μητέρες’, σημειώνει ο δημοσιογράφος του theguardian.com, θα μπορούσαν να εκπροσωπούν σχηματικά τους ‘δύο Almodóvar’: τον ένα εκείνης της εποχής και τον άλλο του σήμερα: η Janis της P. Cruz και η νεότερη Ana συνοψίζουν τη συζήτηση, που επικρατεί στην Ισπανία με ένα απλό, παθιασμένο διάλογο. Η Ana θεωρεί ότι πρέπει να επικεντρώνεται κανείς στο σήμερα για να ζήσει μια γεμάτη ζωή, ενώ μια οργισμένη Janis απαντά ότι ο μόνος τρόπος για να καταλάβεις το παρόν είναι να κατανοήσεις το παρελθόν και εάν αποτύχεις σε αυτό, θα προδώσεις τους προγόνους σου.

Μετά τον θάνατο του Φράνκο, τα πολιτικά κόμματα στην Ισπανία έκαναν μια αμφιλεγόμενη Συμφωνία Λήθης, την αντίστοιχη δική μας Εθνική Συμφιλίωση, που προέβλεπε ότι προκειμένου να υπάρξει μια ομαλή μετάβαση στη δημοκρατία, δε θα διώκονταν οι υπεύθυνοι για τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και όσοι διέπραξαν εγκλήματα κατά τη διάρκεια του εμφυλίου και της δικτατορίας, που τον διαδέχτηκε. Όπως επισημαίνει ο P. Almodóvar, “Η έννοια της λήθης δεν έχει νόημα, μπορείς να τη ζητήσεις σε συμβολικό επίπεδο, αλλά δεν μπορείς να πεις στους ανθρώπους να ξεχάσουν. Οι οικογένειες των θυμάτων του εμφυλίου πολέμου δε θα τους λησμονήσουν ποτέ. Το να θυμόμαστε είναι μέρος της ψυχής αυτού που είμαστε.”

Τότε πολλοί στην αριστερά πίστευαν ότι υπήρχε ενδεχόμενο να ξαναγίνει πραξικόπημα, κυρίως επειδή πολλοί πιστοί στον Φράνκο ήταν ακόμη ενεργοί στην πολιτική, όπως και επιχειρήθηκε το 1981, τέσσερα χρόνια μετά, από αξιωματικούς του στρατού και της αστυνομίας.

Ο σκηνοθέτης μεταφέρει στον theguardian.com την πεποίθησή του ότι η συμφωνία είχε πραγματική βάση την περίοδο που έγινε, αλλά έπρεπε να αμφισβητηθεί καθώς εγκαθιδρυόταν η δημοκρατία. “Αφού η αριστερά σταθεροποιήθηκε στην πολιτική εξουσία, οφείλαμε να έχουμε γυρίσει στους χώρους των ομαδικών τάφων και σε όλα τα εγκλήματα της δικτατορίας, που δεν είχαν βρει λύση. Αυτό που έκανε ο Φράνκο ήταν να θάψει αυτούς τους ανθρώπους τόσο βαθιά μέσα στο χώμα, που σχεδόν αρνήθηκε την ίδια τους την ύπαρξη. Δεν είμαι σίγουρος αν είναι πολύ αργά γι’ αυτό, πάντως καλύτερα αργά, παρά ποτέ. Υπάρχει ένα ηθικό χρέος της κοινωνίας απέναντι στις οικογένειες αυτών των θυμάτων, που ήταν συμπολίτες μας και πολέμησαν για να υπερασπιστούν τη δημοκρατία μας – αυτός είναι ο λόγος, που είναι τόσο επίκαιρο ένα φιλμ με το συγκεκριμένο θέμα.”

Πέρυσι η κεντροαριστερή κυβέρνηση του P. Sánchez με τους Podemos ενέκρινε ένα νέο νομοσχέδιο για τη Δημοκρατική Μνήμη με μέτρα προκειμένου να τιμηθούν όσοι υπέστησαν διώξεις και βία, με ορισμό δύο ημερών σε ανάμνηση των θυμάτων και των εξόριστων, μια επίσημη καταλογογράφησή τους, επέκταση της έρευνας και του ανοίγματος ομαδικών τάφων.

elpais.com

Ο γνωστός σκηνοθέτης υπογραμμίζει ότι ακόμη και γι’ αυτή την πρωτοβουλία, η αριστερά δεν πιστεύει ότι πηγαίνει αρκετά μακριά επειδή δεν αποκαθιστά τα περιουσιακά στοιχεία, που αφαιρέθηκαν από τα θύματα. Ο P. Almodóvar φοβάται, επίσης, ότι η Ισπανία επιστρέφει στο σκοτάδι, αφού όπως και σε πολλές άλλες χώρες, το ακροδεξιό κόμμα Vox είναι τρίτο στη Βουλή και στην πολιτική επικρατεί πόλωση. “Αλήθειες και ελευθερίες που αποκτήθηκαν με δυσκολία, ανατρέπονται. Αυτό που κάνουν είναι να ξαναγυρνούν σε ζητήματα και να αναθεωρούν όσα συνέβησαν. Αφηγούνται την ιστορία του εμφυλίου από τη σκοπιά της ιδεολογίας τους, που είναι στη φύση της απολύτως φρανκική.”

Με βάση τον ιστορικό αναθεωρητισμό του Vox, κατηγορείται για τον εμφύλιο η Δεύτερη Δημοκρατία του 1931. Όπως προτρέπει ο P. Almodóvar, “Είναι πολύ σημαντικό οι άνθρωποι να είναι σε θέση να διακρίνουν την αλήθεια από τα ‘fake news’, ο όρος ‘ψευδείς ειδήσεις’ δεν περιγράφει με ακρίβεια τι επιχειρούν να πετύχουν με αυτά τα ψέματα. Πολύ θα ήθελα να πω ότι δε φοβάμαι ότι μπορεί να επιστρέψει ο φασισμός στην Ισπανία, όμως ίσως να το πήγαινα πολύ μακριά έτσι. Σίγουρα χρειάζεται να καταλάβουμε τη σπουδαιότητα του γεγονότος ότι έχουμε το Vox στην πολιτική ζωή. Ένα ακροδεξιό κόμμα να είναι η τρίτη πολιτική δύναμη εδώ είναι ανυπόφορο, απαράδεκτο. Τα τελευταία 30 χρόνια δεν είχαμε δει ποτέ ομοφοβικές επιθέσεις, σαν αυτές που έχουμε αρχίσει να εντοπίζουμε στους δρόμους της Ισπανίας σήμερα. Το συγκεκριμένο κόμμα είναι ανησυχητικά ομοφοβικό, εναντίον των γυναικών και ρατσιστικό. Δε θα έλεγα ότι φοβάμαι, όμως με ανησυχούν πολύ.”

Arden Wray, nytimes.com

Υπάρχει μια σκηνή στο τέλος της ταινίας ‘Παράλληλες Μητέρες’, που ενώνει το παρελθόν με το παρόν, τα θύματα με εκείνους που επέζησαν. Η δράση υπερτερεί της αδράνειας, η μνήμη νικά τη λήθη, η ελπίδα υπερισχύει του φόβου.

“Είμαι αισιόδοξος, όπως οι χαρακτήρες των ταινιών μου”, αναφέρει στο κλείσιμο της συνέντευξής του στον theguardian.com o P. Almodóvar. “Παρόλο που οι σημερινές οικονομικές, πολιτικές, υγειονομικές συνθήκες δεν είναι και οι καλύτερες, κάθε πρωί που σηκώνομαι, κάνω τον εαυτό μου να αισθάνεται θετικά επειδή πάντα κερδίζεις από αυτό.”

Πηγή: Simon Hattenstone, theguardian.com / κεντρική φωτογραφία: elpais.com