Ο Ξένος στους Δελφούς

Το κεντρικό θέμα του 9ου Ψυχαναλυτικού Συμποσίου των Δελφών, που θα πραγματοποιηθεί στις 25 – 28 Αυγούστου 2022, θα είναι ‘Ο Ξένος’. Η λέξη στα αρχαία ελληνικά αναφέρεται στον προερχόμενο απ’ έξω, τον άλλο ή τον επισκέπτη. Η έννοια θεωρείται αμφίσημη, εξαρτώμενη από τα εκάστοτε συμφραζόμενα, φτάνοντας να υποδηλώνει από καχυποψία, εχθρότητα ή απειλή, μέχρι καλοπροαίρετη διάθεση και φιλοξενία προς κάποιον που έρχεται από αλλού.

Ορισμένες κοινωνικές τάσεις ή ρεύματα φέρνουν στο προσκήνιο της ατομικής και συλλογικής μας συνείδησης τη σημασία μιας έννοιας όπως αυτή, εκεί όπου τα εξωτερικά τραύματα και οι ιδιαιτερότητες συγκεκριμένων συνθηκών του περιβάλλοντος έχουν επιπτώσεις και στον ψυχισμό.

Το κοινό στοιχείο των διαφορετικών ψυχαναλυτικών προσεγγίσεων, όσον αφορά την έννοια του ξένου, εξηγεί ο Δημήτρης Τζάκσον στο επιχείρημα του συνεδρίου, είναι ότι τονίζουν τη βασική αμφιθυμία του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του, τον ξένο μέσα και έξω από τον ίδιο και απέναντι σε αυτό το οποίο δεν είμαι εγώ. 

Η έννοια του ξένου ήταν θεμελιώδους σημασίας στη σκέψη του S. Freud από την αρχή του έργου του. Όταν, για παράδειγμα, μιλά για το ναρκισσιστικό πλήγμα που επέφερε η ψυχανάλυση: «….ο άνθρωπος δεν είναι καν αφεντικό μέσα στο ίδιο του το σπίτι (αλλά) αναγκάζεται να ικανοποιείται από μερικά μόνο υπολείμματα πληροφοριών για τα όσα συμβαίνουν ασυνείδητα στο νου του» (Freud, 1917).

Επιπλέον, ασχολείται με την έννοια του ξένου στο κείμενο για το «Ανοίκειο» (The ‘Uncanny’ ή ‘Das Unheimilich’, Freud 1919). Εκεί το ανοίκειο φαίνεται τρομακτικό, εφόσον «δεν είναι ήδη γνωστό ή γνώριμο». Ωστόσο, επειδή ό,τι είναι άγνωστο δεν είναι οπωσδήποτε και τρομακτικό, κάτι θα πρέπει να έχει προστεθεί για να προκαλέσει φόβο: η επιστροφή του απωθημένου, αρχαϊκών ανιμιστικών σκέψεων, το άγχος ευνουχισμού ή ο φόβος του φθόνου των άλλων.

Όπως σημειώνεται, ο S. Freud στρεφόμενος και σε άλλες γλώσσες για να προσεγγίσει την έννοια του ‘unheimilich’, βασίζεται στις μεταφράσεις του T. Reik όπου, μεταξύ άλλων, ο όρος μεταφράζεται ως ‘Ξένος’ από τα ελληνικά. Μια από τις σημαντικές προσφορές του ήταν και η επισήμανση ότι οι ψυχικά πάσχοντες δεν είναι τόσο ξένοι σε σχέση με εμάς, τους θεωρούμενους φυσιολογικούς, αλλά ότι μοιραζόμαστε τους ίδιους ψυχικούς μηχανισμούς, αν και σε διαφορετικό βαθμό. Εδώ, η απώθηση καθιστά το ξένο και τις ανοίκειες σκέψεις εξόριστες στον χώρο του ασυνείδητου, oπότε και η επιστροφή τους αντιπροσωπεύει την επιστροφή ενός ξένου, διχοτομημένου, μη επαρκώς αναπαρασθέντος εαυτού.

Για τη Μ. Klein, η έννοια της διχοτόμησης δημιουργεί ψυχικό περιεχόμενο, το οποίο υπόκειται σε αποκλεισμό, μέσω προβολής στον έξω κόσμο και τον άλλο, όπου τελικά μετατρέπεται σε κάτι ξένο. Αργότερα, θα συνέδεε την έννοια του φθόνου με την επιθυμία αφανισμού του άλλου, καθώς και με το στήθος και το σώμα της μητέρας.

Ο W. Bion ενθάρρυνε τους ψυχαναλυτές να στραφούν προς την ακόμα άγνωστη και ξένη σκέψη, ώστε να προσεγγίσουν το απόλυτο «Ο», αποκηρύσσοντας «μνήμη και επιθυμία», ορίζοντας έτσι την «σύνδεση Κ» και την ανάγκη για γνώση.

Ο R. Britton ανέπτυξε την ιδέα μιας «ξενοκτόνου παρόρμησης» και της αντιπάθειας προς ο,τιδήποτε αναγνωρίζεται ως διαφορετικό, μία «αλλεργία προς τα προϊόντα ενός άλλου νου».

Σύμφωνα με τον D. Winnicott, το βρέφος αρχίζει να εξερευνά τον εξωτερικό κόσμο και το ξένο τοπίο μέσα από το πρώτο «μη-εγώ αντικείμενο», ανακαλύπτοντας συγχρόνως τον κόσμο των μεταβατικών φαινομένων και τοποθετώντας τον άλλο έξω από την περιοχή της παντοδυναμίας του, απ’ όπου μπορεί να συμβάλει στην ψυχική του ανάπτυξη.

Επίσης, γίνεται αναφορά στις κλασσικές εργασίες του R. Spitz, της M. Mahler και άλλων με βάση μελέτες ανάπτυξης, διαφοροποίησης από τη μητέρα και εξατομίκευσης (individuation), που στηρίζονται στην παρατήρηση βρεφών σχετικά με το «άγχος του ξένου» στους οχτώ μήνες. 

Για τον J. Lacan, όπως και για τον S. Freud στο «Ανοίκειο» (1919), ο άλλος είναι το ίδιο το Εγώ και η θεμελιώδης αποξένωση του ανθρώπου από τον ίδιο του τον εαυτό: «car Je est un autre» (Rimbaud). Με αυτό τον τρόπο εξηγεί ο J. Lacan και το τρίτο ναρκισσιστικό πλήγμα, που επέφερε η ανακάλυψη του ασυνείδητου, όπως και τη μάταιη αναζήτηση του ανθρώπου για απόλυτη ενότητα και πληρότητα. Ως εκ τούτου, η επιθυμία να γνωρίσει κανείς τον εαυτό του, θα έρχεται πάντα σε σύγκρουση με τη βασική του αμφιθυμία απέναντι στον άλλο, μέσα του.

Το πρόγραμμα του Συνεδρίου περιλαμβάνει παρουσιάσεις αναγνωρισμένων ψυχαναλυτών από τον διεθνή και ελληνικό χώρο, ενθαρρύνοντας μια συζήτηση με το κοινό για το θέμα του ξένου.

Διαλέξεις προσκεκλημένων ομιλητών:

Salman Akhtar (ΗΠΑ): ‘Το άγνωστο, το ανεκπλήρωτο, το αβίωτο: Ξένοι και παραδοξότητα μέσα μας’ / Συζητήτρια: Σταυρούλα Μπεράτη

David Bell (Μ. Βρετανία): ‘Ο Διόνυσος στην Πύλη. Ψυχαναλυτικοί Στοχασμοί πάνω στις Βάκχες’ / Συζητητής: Δημήτρης Τζάκσον

Julia Kristeva (Γαλλία): ‘Ζώντας με τον Ξένο’ / Συζητήτρια: Μαρίλια Αιζενστάιν

Παντελής Μπουκάλας: ‘Η περιπλάνηση του ξένου στην ελληνική ποίηση’ / Συζητητής: Σωτήρης Μανωλόπουλος

στο στούντιο του Georg Baselitz

Ομιλίες

Michael A. Civin (ΗΠΑ): «Μη μιλάμε για το σώμα. Κανείς δε μιλά»: Από το Οικείο, στο Ξένο, στο Απαγορευμένο – Μια Πρόσκληση στον Ολοκληρωτισμό

Judy Gammelgaard (Δανία): ‘Το Οικείο Άγνωστο. Διαβάζοντας Καμύ με τον Daoud και τον Σοφοκλή’

Glauco Maria Genga & Marguerita Destro (Ιταλία): «Χαίρω πολύ»: Η οικονομική φύση της ευχαρίστησης, ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους

Gabriella Goldstein (Αργεντινή): ‘Μια Συνάντηση με το Ξένο. Ο Freud στην Ακρόπολη. Το Παράξενο και το Αισθητικό Βίωμα’

Marc Hebbrecht (Βέλγιο): ‘Αποξενωμένη από τον ίδιο της τον Εαυτό’

Sarah Hu Ping (Κίνα): ‘Το Κουτί της Πανδώρας. Η αποξένωση στην αντιμεταβίβαση’

Simo Salonen (Φινλανδία): Ο Ξένος στην Εξορία. Μεταψυχολογικά Σχόλια στον ‘Οιδίποδα επί Κολωνώ’ του Σοφοκλή

Asmita Sharma & Prachi Akhavi (Ινδία): Στον Γκρεμό του Αποχωρισμού. Ο ‘Ξένος’ και ο Οικείος ‘Άλλος’

Jonathan Sklar (Μ. Βρετανία): Ξένος, Επισκέπτης, Μεταφορά

Εύη Ζαχαρακοπούλου: Η νεκρή μητέρα, η κόρη ως ξένη

Κώστας Καπετανάκης: Η μεταβαλλόμενη θέση του ξένου στην αναλυτική δυάδα

Νίκος Λαμνίδης: Η Ιδέα του Ξένου: Οι ‘Μέσα’ και οι ‘Έξω’ στην Ψυχανάλυση

Νίκος Τζαβάρας: Η εμπειρία και η αντιμετώπιση του Ξένου ως προϋπόθεση αυτογνωσίας

Δημήτρης Τζάκσον: Ο Εαυτός ως Ξένος και η Ξένη από την Κολχίδα

Νικόλαος Τζίκας: Από το Ξένο στο Οικείο: Η χρήση της Μεταβίβασης και Αντί-μεταβίβασης για τη διαπραγμάτευση της απόστασης και της οικείας εγγύτητας στη θεραπευτική σχέση

Μαρία Χατζηανδρέου: Το ξένο: Τραύμα και απαρτίωση

Στρογγυλά τραπέζια

Το «Ανοίκειο» στη Λοχεία. Η Πίστη στο «Albasmasi / Alkarisi» > Συμμετέχουν: Yavuz Erten, Isil Ertuzun, Deniz Arduman (Τουρκία)

Ωριμαντική Λειτουργία της Συνάντησης με το Ξένο > Συμμετέχουν: Χρήστος Ιωαννίδης, Nayla De Coster (Λίβανος), Melis Tank (Τουρκία)

Ξένος, Ανοίκειος και Ξενιστής: Κοινωνιολογική, ανθρωπολογική και ψυχαναλυτική προσέγγιση διαμέσου της μετασχηματιστικής λειτουργίας του λόγου > Συμμετέχουν: Ιωάννα Παναγιωτοπούλου, Άννα Φραγκουδάκη, Αντίκλεια Μουνδρέα-Αγραφιώτη

Ξένος στην εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα > Συμμετέχουν: Πολυτίμη Ζέη, Huner Aydin (Τουρκία), Εύα Αχλάδη, Αριέλλα Ασέρ

Η «ξενότητα» του Πρίγκιπα Μίσκιν στον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι: Μία αρνητική ψευδαίσθηση του Κακού στην ανθρώπινη φύση; > Συμμετέχουν: Δημήτρης Καβαλλιέρος, Δέσποινα Εμπέογλου, Παναγιώτης Παπαδόπουλος

Η έσχατη οικειότητα του ξένου > Συμμετέχουν: Χρήστος Ζερβής, Ιωάννης Βαρτζόπουλος

Σάντορ Φερέντσι: Ο ξένος της ψυχανάλυσης; > Συμμετέχουν: Γιώργος Σταθόπουλος, Τέσσα Χατζηγιάννη-Στεφανάτου, Ελίζα Νικολοπούλου

Η πανδημία του COVID-19 – ο Ξένος των καιρών μας > Συμμετέχουν: Michael Brueck (Γερμανία), Άννα Χριστοπούλου, Gohar Homayounpour (Ιράν)

Ποιος είμαι; Φαινόμενα αποξένωσης στην Κίνα > Συμμετέχουν: Γιάννης Κόντος, Songyoun Chen (Κίνα), Yongfen Wang (Κίνα), Xiaodong Ni (Κίνα)

Το οικείο στο ξένο: Διεργασία μετασχηματισμού στη μεταβίβαση > Συμμετέχουν: Μαρίνα Περρή (Μ. Βρετανία), Μαρίνα Παπαγεωργίου (Γαλλία)

Έρως, ο αιώνιος ξένος στον κόσμο της απομόνωσης και μοναξιάς > Συμμετέχουν: Vaia Tsolas (ΗΠΑ), Maria Gabriella Pediconi (Ιταλία), Lila Kallinich (ΗΠΑ)

Όψεις και μετασχηματισμοί του αλλότριου στο παιδί και τον έφηβο > Συμμετέχουν: Βασιλική Βασιλοπούλου, Νάνσυ Ταλούμη, Έλενα Κοσμά, Έφη Λάγιου-Λιγνού

Κώστας Μπαζαρίδης, Εύα Λεωνίδη > Τίτλος υπό διαμόρφωση

στην κεντρική φωτογραφία, έργο της Firelei Báez με τίτλο: ‘Το παιχνίδι του κόσμου’

Περισσότερες πληροφορίες στη σελίδα του συνεδρίου: https://delphipsychoanalyticsymposium.gr