Good losers

H Sarah Wildman, δημοσιογράφος των nytimes.com, της οποίας η έφηβη κόρη πέθανε πρόσφατα, παρουσίασε σε ένα της newsletter (19/01) άρθρο της ραβίνου Sharon Brous, της εβραϊκής κοινότητας Ikar στο Λος Άντζελες. Εκείνη ανατρέχει σε ένα κείμενο 2.000 ετών από τη συλλογή εβραϊκών παραδόσεων Mishnah, που χρονολογείται από τον 3ο αιώνα περίπου – έχει λειτουργήσει σαν οδηγός της για μεγάλο διάστημα και σαν αστέρι του βορρά τους τελευταίους μήνες, “που αρκετοί νιώθουμε να πνιγόμαστε σε έναν ωκεανό θλίψης αβοήθητοι. Όταν η καρδιά σου έχει ραγίσει, όταν το φάντασμα του θανάτου επισκεφτεί την οικογένειά σου, όταν αισθάνεσαι χαμένος/η, μόνος/η και έχεις την τάση να απομονωθείς, είναι καλύτερα να εμφανιστείς για να εμπιστευτείς τον πόνο σου στην κοινότητα. Το κείμενο Middot 2:2 περιγράφει ένα τελετουργικό προσκύνημα από την εποχή του Δεύτερου Ναού (516 πΧ – 70 μΧ), όταν οι Εβραίοι ανέβαιναν τα σκαλιά του Όρους του Ναού στην Ιερουσαλήμ διάφορες στιγμές μέσα στoν χρόνο. Έμπαιναν στην τεράστια αυλή του και κινούνταν προς τα δεξιά, κυκλικά. Ταυτόχρονα, εκείνοι με ραγισμένη καρδιά, όσοι θρηνούσαν, οι μόνοι, οι άρρωστοι, οι εξοστρακισμένοι ως μέρος της ίδιας τελετουργίας έστριβαν προς τα αριστερά, σε αντίστροφη τροχιά. Ο καθένας, που θα αντίκριζε κάποιον, ο οποίος υπέφερε, θα τον κοίταζε στα μάτια και θα τον ρωτούσε: ‘Τι σου συνέβη; Γιατί πονά η καρδιά σου;’ – ‘Πέθανε ο μπαμπάς μου, είναι τόσα πολλά πράγματα, που δεν του είπα’, ίσως ήταν η απάντηση ή ‘Έφυγε ο/η σύντροφός μου, αιφνιδιάστηκα τελείως’ ή ‘Είναι άρρωστο το παιδί μου, περιμένουμε τα αποτελέσματα των εξετάσεων’. – ‘Δεν είσαι μόνος/η’, θα ήταν μια διαχρονική, παρηγορητική ευχή, με σοφία. Τώρα περπατάς το μονοπάτι της οδύνης, ενδεχομένως την επόμενη φορά να βρίσκομαι στη θέση σου. Κρατώ τρυφερά τη ραγισμένη σου καρδιά γνωρίζοντας ότι μια μέρα θα κάνεις το ίδιο για μένα. Είναι μια έκφραση τόσο αγάπης όσο και ιερής ευθύνης να στραφείς προς έναν άνθρωπο, τη στιγμή της μεγαλύτερης αγωνίας του λέγοντας: ‘H στεναχώρια σου μπορεί να με τρομάζει, να με ταράζει, αλλά δε θα σε εγκαταλείψω.’ Δεν είμαστε σε θέση με μαγικό τρόπο να επιδιορθώσουμε ο ένας την καρδιά του άλλου, ωστόσο γίνεται να συναντηθούμε στις πιο ευάλωτες στιγμές μας και να αγκαλιαστούμε σε ένα κύκλο νοιαξίματος. To να είμαστε παρόντες δεν απαιτεί ηρωικές κινήσεις. Σημαίνει να εκπαιδευτούμε στο να πλησιάζουμε, ακόμα κι όταν η διαίσθησή μας λέει να απομακρυνθούμε. Προσπαθήστε να επικοινωνήσετε όταν είστε δυνατοί, κάντε ένα βήμα μπροστά την περίοδο, που είστε ευάλωτοι. Ωστόσο, ένα από τα θύματα του ανήκειν σε μια κοινότητα είναι η περιέργεια, το ότι δεν προσπαθούμε να φανταστούμε ή να κατανοήσουμε τι σκέφτεται, πώς νιώθει, από πού προέρχεται ο πόνος ενός συνανθρώπου μας. Τότε η καρδιά μας στενεύει, γινόμαστε λιγότερο συμπονετικοί και πιο περιχαρακωμένοι στις απόψεις μας. To τραύμα επιτείνει αυτή τη ροπή και το ένστικτο να αποστραφούμε ο ένας τον άλλο. Κανένα πρόσωπο δεν είναι αναλώσιμο, ακόμη και όσα μας έχουν πληγώσει ή έχουν διαφορετικές αντιλήψεις από τις δικές μας. Στην εποχή μας χρειαζόμαστε απεγνωσμένα μια πνευματική επανασύνδεση μέσα από ειλικρινείς, τρυφερές συναντήσεις, που βοηθούν να διαμορφώσουμε νέα μονοπάτια, θυμίζοντάς μας πως οι ζωές και το πεπρωμένο μας είναι αλληλένδετα. Στην ουσία, μόνο με το να βρούμε ο ένας τον δρόμο προς τον άλλο θα αρχίσουμε να γιατρευόμαστε.”

Hélène Blanc, nytimes.com

Ο ψυχαναλυτής Adam Phillips, της σχολής του D. Winnicott επεσήμανε στη συνομιλία του στο Μουσείο Freud (12/2021) με τον Josh Cohen, καθηγητή Σύγχρονης Λογοτεχνικής Θεωρίας στο Goldsmiths, πανεπιστήμιο του Λονδίνου και ψυχαναλυτή για το βιβλίο του ‘Χαμένοι: μια πραγματεία για την πολιτική, τη σεμνότητα και την απώλεια’ ότι “Υπάρχει κάτι λάθος με το λεξιλόγιο νικητές – ηττημένοι. Βγάζει νόημα στο πλαίσιο του καπιταλισμού, όπου ο ανταγωνισμός είναι ο μόνος τρόπος σκέψης και ίσως ταιριάζει στα σπορ, όμως όχι στις ανθρώπινες σχέσεις, που παίρνουν στις μέρες μας σαδομαζοχιστικά χαρακτηριστικά. Η ψυχανάλυση μας προετοίμασε για τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ, D. Trump [που διεκδικεί το χρίσμα των Ρεπουμπλικάνων για να είναι ξανά υποψήφιος στις εκλογές του Νοεμβρίου]. Βρίσκεται στο άλλο άκρο της καταστροφικής απομάγευσης: τη μεγαλομανία. Σημαντικό μέρος της θεωρίας ασχολείται με το πώς ένας άνθρωπος μπορεί να αντέξει και τι να κρατήσει από το αναπόδραστο της απώλειας. Στα τετράδιά του ο R. W. Emerson σημειώνει για την απώλεια του γιου του ότι το ένα πράγμα, που του δίδαξε η θλίψη είναι η ρηχότητα. Εάν το έλεγε αυτό οποιοσδήποτε σε ψυχαναλυτικό πλαίσιο ή θα γελούσαν μαζί του ή θα του έκαναν διάγνωση. Στο βιβλίο του J. Cohen αναφέρεται ότι ερχόμαστε στον κόσμο αβοήθητοι, ως συνάρτηση της θνητότητας και ίσως αναμένεται από μας να βρούμε συναισθηματικό και ηθικό καταφύγιο στην ταπεινότητα.”

Σύμφωνα με τη γουινικοτιανή ιστορία της πρώιμης παιδικότητας, συμπλήρωσε ο συγγραφέας, “Η ζωή μας ξεκινά με τη θεμελιώδη ψευδαίσθηση ότι μας ανήκουν τα πάντα. Καθώς μεγαλώνουμε, μυούμαστε στη διαδικασία της απώλειας. Στον κόσμο των ενηλίκων, εάν τα πράγματα εξελιχθούν αρκετά καλά, ο μεταβατικός χώρος δεν επικεντρώνεται σε αντικείμενα, αλλά συνενώνεται με την κουλτούρα, όπου μπορεί να υπάρξει οικειοποίηση, αναγνώριση χάρης, αναδημιουργία, αλλαγή. O ψυχαναλυτής συνιστά μια φιγούρα, που προτείνει ότι δε θα γίνονται πάντα τα πράγματα, όπως τα θέλουμε και ότι οι προτιμήσεις σου, δεν μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για την ίδρυση της ομάδας σου. Γι’ αυτό τον λόγο θανατώνεται ο πρωταρχικός πατέρας. Ο φασισμός, ο τραμπισμός και όλα τα είδη αυταρχισμού υπογραμμίζουν ότι υπάρχει κάτι επαναλαμβανόμενα δελεαστικό αναφορικά με τον ζήλο του ηγέτη, που δε θέλει να μοιράζεται τα πάντα, να συμβιβάζεται, να ηττάται. Το έργο των Thomas Bernhard, Franz Kafka και Robert Walser μας δείχνει ότι στην προσπάθεια να κερδίσουμε, χάνουμε τα πάντα. Μετατρεπόμαστε σε νικητές μέσα από το να χάσουμε και όχι λέγοντας προκαταβολικά όχι στον πόνο.” “Xάνουμε καλά όταν δίνουμε περισσότερη αξία στο παιχνίδι, παρά στο να κερδίσουμε.”, κατέληξε ο A. Phillips.

η τελευταία σκηνή από την ταινία ‘Τα καλύτερά μας χρόνια’

‘Mια Τέχνη’, ποίημα της Elizabeth Bishop

Η τέχνη του να χάνεις δεν είναι δύσκολο να αποκτηθεί,

τόσα πολλά πράγματα μοιάζουν γεμάτα με την πρόθεση

να χαθούν που η απώλειά τους δεν είναι καταστροφή.

Χάσε κάτι κάθε μέρα. Αποδέξου την αναστάτωση

των χαμένων κλειδιών της πόρτας, της ώρας που έχει ξοδευτεί άσκοπα.

Η τέχνη του να χάνεις δεν είναι δύσκολο να αποκτηθεί.

Στη συνέχεια εξασκήσου στο να χάνεις πιο εκτεταμένα, στο να χάνεις πιο γρήγορα:

μέρη, και ονόματα, και όπου προόριζες

να ταξιδέψεις. Τίποτε από αυτά δε θα φέρει καταστροφή.

Έχασα το ρολόι της μητέρας μου. Και κοίτα! το τελευταίο μου, ή

προτελευταίο, από τρία αγαπημένα σπίτια πάει.

Η τέχνη του να χάνεις δεν είναι δύσκολο να αποκτηθεί.

Έχασα δύο πόλεις, αξιαγάπητες. Kαι, ευρύτερα,

κάποιους δικούς μου τόπους, δύο ποτάμια, μια ήπειρο.

Μου λείπουν, αλλά δεν ήταν καταστροφή.

— Ακόμα και το να χάσω εσένα (την περιπαικτική φωνή, μια κίνηση

αγαπώ) δε θα έπρεπε να έχω πει ψέματα. Eίναι προφανές

η τέχνη να χάνεις δεν είναι πολύ δύσκολο να αποκτηθεί

παρόλο που μπορεί να μοιάζει με (Γράψε το!) σαν καταστροφή.