Tug of war

Ο Jonathan Steele πρώην ανταποκριτής στη Μόσχα για τον theguardian.com θεωρεί ότι η αποκωδικοποίηση του αφηγήματος που υιοθετεί ο πρόεδρος της Ρωσίας Vladimir Putin για την Ουκρανία, είναι απαραίτητη για την κατανόηση της κρίσης που έχει ξεσπάσει. Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι προσπαθεί να επαναφέρει την παλιά Σοβιετική Ένωση ή να επαναχαράξει μια ρωσική σφαίρα επιρροής κοντά στα σύνορα της χώρας του.

Ωστόσο, στη δική του ανάγνωση της ευρωπαϊκής ιστορίας, όπως φάνηκε και στο πρόσφατο διάγγελμά του (21/02), ο Λένιν επικρίνεται για την παραχώρηση υπερβολικής εμβέλειας στον τοπικό εθνικισμό, μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, και οι εθνικές ελίτ για την αποδόμηση της Σοβιετικής Ένωσης τα τελευταία της χρόνια. Πολύ συχνά γίνεται αναφορά στη δήλωσή του ότι η πτώση της ήταν “η μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του αιώνα”, την οποία όμως συμπλήρωσε αργότερα λέγοντας: “Όποιος δεν λυπάται για την κατάρρευσή της, δεν έχει καρδιά. Όποιος θέλει την επανασύστασή της, δεν έχει μυαλό.”

Όσα συμβαίνουν, σημειώνει ο δημοσιογράφος Jonathan Steele (23/02), ίσως δείχνουν ότι ο πρόεδρος της Ρωσίας έχασε την υπομονή του με τις αρχές της Ουκρανίας, που θεωρεί ότι επανειλημμένα απέφευγαν να εφαρμόσουν τις συμφωνίες του Μινσκ (2014-2015), οι οποίες προέβλεπαν αξιοσημείωτη αυτονομία για τις αυτοαποκαλούμενες Λαϊκές Δημοκρατίες του Donetsk και του Lugansk (ή Luhansk στα ουκρανικά), αλλά και με τις Γαλλία και Γερμανία, που τις είχαν συνυπογράψει. Επιπλέον, με τις ΗΠΑ επειδή δεν πίεζαν τον πρόεδρο της Ουκρανίας Volodymyr Zelenskiy προς αυτή την κατεύθυνση και γιατί εισέπραξε ότι δεν έλαβαν υπόψη τις ενστάσεις της Ρωσίας για τη διεύρυνση του Nato. Το 2010 επί προεδρίας Barack Obama η διακήρυξη της συνόδου του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (OSCE) ανέφερε ότι: “Δεσμευόμαστε στο όραμα μιας ελεύθερης, δημοκρατικής, κοινής και αδιαίρετης ευρωατλαντικής και ευρωασιατικής κοινότητας ασφάλειας, που θα εκτείνεται από το Βανκούβερ του Καναδά μέχρι το Βλαδιβοστόκ.”

Κίεβο / reuters.com, Valentyn Ogirenko

Ο πρόεδρος της Ρωσίας έγραψε πέρυσι ότι θα επιθυμούσε τη δημιουργία μιας ουδέτερης ζώνης (buffer zone), που δεν θα διάκειται αρνητικά απέναντι στη Ρωσία, κάτι παρόμοιο με αυτό που επεδίωκε ο πρόεδρος των ΗΠΑ John Kennedy, όταν ο τότε ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης Nikita Khrushchev επιχείρησε να στείλει πυρηνικούς πυραύλους στην Κούβα το 1962. Η ουδετερότητα υπήρχε ως πρόβλεψη στο σύνταγμα της Ουκρανίας έως ότου ανετράπη – ‘πραξικοπηματικά’ σύμφωνα με τη Ρωσία – η φιλορωσική διοίκηση του Viktor Yanukovych το 2014, που έφερε φιλοαμερικανούς εθνικιστές στην εξουσία. Η πλειοψηφία των Ουκρανών βουλευτών έδειξε τότε να πιστεύει ότι η εύθραυστη ενότητα θα διαφυλασσόταν εάν δε βρισκόταν στη διελκυστίνδα (tug of war) αντίρροπων πιέσεων μεταξύ Μόσχας και Δύσης.

War is always about history. Here’s 3 minutes on how Ukraine’s history connects to Russia’s invasion. pic.twitter.com/DPBnp5R6AB

— Ros Atkins (@BBCRosAtkins) February 25, 2022

H στάση του Nato σχετικά με την ένταξη της Ουκρανίας πυροδότησε την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, με την Ρωσία να φοβάται ότι το λιμάνι της Σεβαστούπολης, έδρα του στόλου της στη Μαύρη Θάλασσα θα περνούσε στον έλεγχο των Αμερικανών. Όπως εκτιμά ο αρθρογράφος του theguardian.com, ο πρόεδρος της Ρωσίας, πεπεισμένος ότι η Βορειοατλαντική Συμμαχία ποτέ δεν θα απορρίψει ως μέλος την Ουκρανία, έδρασε για να το αποτρέψει. Εισβάλλοντας σε Donetsk και Lugansk, δημιούργησε μια ‘ψυχρή σύρραξη’ (frozen conflict) ξέροντας ότι δεν γίνονται δεκτές στον οργανισμό χώρες που δεν ελέγχουν εξολοκλήρου τα σύνορα τους. ‘Ψυχρές συγκρούσεις’ παραλύουν ήδη τη Γεωργία και τη Μολδαβία, με φιλορωσικά κρατίδια (statelets) εντός τους, που έχουν αποσχιστεί. Τώρα και η Ουκρανία εντάσσεται στη λίστα.

Ο δημοσιογράφος του BBC Ros Atkins συνοψίζει σε ένα μικρής διάρκειας βίντεο τη σύγχρονη ιστορία της Ουκρανίας, όπως αναδύθηκε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και τις εκλογές που διεξήχθησαν το 1991 (με πληθυσμό τότε 52 εκατομμύρια). Με την Ρωσία στα ανατολικά της και τις Πολωνία, Σλοβακία, Ουγγαρία στα δυτικά, που είχαν όλες κομμουνιστικό παρελθόν και εντάχθηκαν στην ΕΕ το 2004, το ερώτημα εάν θα ακολουθούσε φιλορωσική ή φιλοευρωπαϊκή πορεία μετατράπηκε σε καθοριστικό ζήτημα στην ουκρανική πολιτική. Αυτό εκφράστηκε, εν μέσω ισχυρισμών για εκλογική νοθεία λίγους μήνες αργότερα, με τη λεγόμενη ‘πορτοκαλί επανάσταση’ και δύο υποψήφιους, τον φιλορώσο Viktor Yanukovych, ο οποίος είχε ανακηρυχθεί νικητής αρχικά και τον φιλοευρωπαίο Viktor Yushchenko, που κέρδισε στην επαναληπτική ψηφοφορία. Σε μια νέα ανατροπή, ο Viktor Yanukovych εξελέγη πρόεδρος το 2010 και το 2013 πήρε μια απόφαση με σημαντικό αντίκτυπο. Στην ευρωπαϊκή Σύνοδο με θέμα τη συνεργασία με τις ανατολικές χώρες και την υπογραφή μιας σχετικής συμφωνίας με την Ουκρανία, μετά από πιέσεις της Ρωσίας, ο πρόεδρος της Ουκρανίας έκανε πίσω. Ακολούθησαν εβδομάδες διαδηλώσεων και καταστολή, που είχαν ως αποτέλεσμα ο V. Yanukovych να καταφύγει στη Ρωσία. Σε μια πρόσφατη δημοσκόπηση (Rating Group) φαίνεται το 68% των Ουκρανών να τάσσεται υπέρ της ένταξης στην ΕΕ, ενώ ο πρόεδρος της Ρωσίας δήλωσε ότι θεωρεί τον ρωσικό και τον ουκρανικό λαό, ένα. Ο Volodymyr Zelensky υπογράμμισε ότι ξεκίνησε πόλεμος εναντίον της χώρας του, ενώ οι πολίτες μοιάζει να βιώνουν τα αποτελέσματα της πικρίας της Ρωσίας για όσα διαδέχθηκαν τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, παρατηρεί ο Ros Atkins.

το μετρό Κιέβου ως καταφύγιο / Oleksandr Khomenko, UPI / REX / Shutterstock, theguardian.com

Ο Robert Reich, καθηγητής Δημόσιας Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Berkeley της Καλιφόρνια, συγγραφέας του βιβλίου ‘Κοινό καλό’ (Common Good) και δημιουργός του ντοκιμαντέρ ‘Ανισότητα για όλους’ (Inequality for all), σε άρθρο του στον theguardian.com (24/02) στέκεται στο ποιες ενδέχεται να είναι οι αλυσιδωτές συνέπειες του πολέμου, αφού όπως επισημαίνει, η οικονομία δεν γίνεται να διαχωριστεί από την πολιτική, ούτε την ιστορία. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έθεσε τέλος σε μια προοδευτική εποχή, ο Β’ ΠΠ αποδυνάμωσε το Νέο (Κοινωνικό) Συμβόλαιο – γνωστό ως ‘New Deal’ του προέδρου Franklin D. Roosevelt, το Βιετνάμ σταμάτησε την προσπάθεια οικοδόμησης της υπέροχης κοινωνίας (‘Great Society’) του Lyndon Johnson.

Οι πόλεμοι και η απειλή τους οδηγούν στη δικαιολόγηση δυσθεώρητων στρατιωτικών δαπανών, την ανάπτυξη μιας γιγάντιας γραφειοκρατίας γύρω από αυτές και σε υπέρογκα έσοδα για τις μεγάλες εταιρείες της πολεμικής βιομηχανίας.

οι ρωσικές δυνάμεις κατέλαβαν το πυρηνικό εργοστάσιο του Chernobyl στις 24/02, bbc.com

Η Ρωσία κατέχει την τρίτη θέση στην παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου (με δέκα εκατομμύρια βαρέλια τη μέρα, που αποτελούν περίπου το 10% της παγκόσμιας ζήτησης) ακολουθώντας τις ΗΠΑ και τη Σαουδική Αραβία. Σε ό,τι αφορά το φυσικό αέριο, βρίσκεται στη δεύτερη θέση μετά τις ΗΠΑ. Σύμφωνα με το αμερικανικό γραφείο πληροφόρησης για την ενέργεια (US Energy Information Administration), το φυσικό αέριο κοστίζει το γαλόνι (δηλ. τα 3.79 λίτρα) στην αντλία γύρω στα 3.53 δολάρια. Η τιμή του πετρελαίου στην Αμερική πλησίαζε τα εκατό δολάρια το βαρέλι (όταν γραφόταν το άρθρο), ενώ πέρυσι κινούταν στα εξηνταπέντε δολάρια.

Όσοι έχουν πολεμήσει, ξέρουν ότι πρόκειται για κόλαση, καταλήγει ο Robert Reich. Οι επόμενες γενιές τείνουν να ξεχνούν. Σήμερα, οι περισσότεροι Αμερικανοί δεν έχουν άμεση εμπειρία πολέμου. Το Αφγανιστάν και το Ιράκ έμοιαζαν με αφηρημένες έννοιες, ενώ το Βιετνάμ ξεθώριασε από τη συλλογική μνήμη.

Πηγές: Jonathan Steele / Robert Reich, theguardian.com / Ros Atkins, BBC / κεντρική φωτογραφία: Κίεβο, reuters.com, Umit Bektas